iran-emrooz.net | Wed, 18.03.2026, 17:00

یورونیوز فارسی

جایزه آب استکهلم که به کاوه مدنی اهدا شده است قدردان نقش برجسته در بهره‌برداری پایدار و حفاظت بین‌المللی از منابع آب جهان است.

کاوه مدنی که در تهران پس از انقلاب بزرگ شد، از همان بدو تولد با کمبود آب و زیرساختهای فرسوده از جنگ روبه‌رو بود.

به همین دلیل، اینکه او در ۴۴ سالگی برنده جایزه معتبر آب استکهلم (منبع به زبان انگلیسی) شد، جایزه‌ای که آن را «نوبل آب» می‌نامند، بیش از هر چیز شبیه تحقق یک سرنوشت به نظر می‌رسد.

با وجود اینکه جوان‌ترین برنده تاریخ این جایزه است، مسیر حرفه‌ای مدنی طولانی و پرپیچ‌وخم بوده است. او با کنار گذاشتن یک جایگاه دانشگاهی معتبر در اروپا به ایران بازگشت و معاون سازمان حفاظت محیط زیست شد، اما خیلی زود به عنوان دشمن حکومت برچسب خورد و راهی تبعید شد.

مدنی که روزگاری از سوی رسانه‌های حکومتی «تروریست آب» لقب گرفته بود، اکنون مدیر موسسه دانشگاه ملل متحد برای آب، محیط زیست و بهداشت (UNU-INWEH) است؛ نهادی که به «اتاق فکر آبی سازمان ملل» شهرت دارد و او از این جایگاه دانش خود را در اختیار دولتهای سراسر جهان می‌گذارد.

او نخستین مقام سازمان ملل و نخستین سیاستمدار پیشین است که در ۳۵ سال برگزاری این جایزه موفق به دریافت آن می‌شود.

«ورشکستگی آب»: افشای شکستهای ساختاری در نظامهای آبی جهان

فراتر از داستان زندگی شخصی، مهم‌ترین مشارکت مدنی در علم آب در سطح جهانی شاید طرح مفهوم «ورشکستگی آب» باشد؛ اصطلاحی که او برای جایگزینی با تعبیر رایج‌تر «بحران آب» ابداع کرد.

استدلال او ظریف اما مهم است: بحران معمولا به شوکی موقتی گفته می‌شود که امکان بازگشت از آن وجود دارد، اما ورشکستگی به معنای فروپاشی ساختاری است؛ وضعیتی که شاید دیگر راه بازگشتی نداشته باشد.

مدنی در گزارش شاخصی که ژانویه ۲۰۲۶ از سوی سازمان ملل منتشر شد اعلام کرد جهان وارد عصر ورشکستگی جهانی آب شده است؛ دورانی که در آن بسیاری از حوضه‌های آبریز و سفره‌های آب زیرزمینی توان بازگشت به شرایط تاریخی خود را از دست داده‌اند.

از «تروریست آب» تا برنده «نوبل آب»

اما انتقاد از شکستهای ساختاری در ایران برای مدنی گران تمام شد.

سوءمدیریت آب در ایران موضوعی به شدت حساس از نظر سیاسی است؛ محصولات آب‌بَر در برابر تحریمهای بین‌المللی به عنوان ضرورتی برای امنیت ملی تلقی می‌شوند.

فعالیتهای محیط زیستی مدنی باعث شد او نیز در سرکوب کارشناسان و فعالان محیط زیست ایران در سال ۲۰۱۸ از سوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هدف قرار گیرد.

رسانه‌های نزدیک به حکومت او را «تروریست آب» و «بیوتروریست» نامیدند و متهمش کردند که از پروژه‌های آبی و محیط زیستی به عنوان پوششی برای جاسوسی به نفع کشورهای خارجی استفاده می‌کند.

مدنی همان سال ناچار شد از سمت دولتی خود استعفا دهد و از ایران بگریزد. همکار او، کاووس سیدامامی، کنشگر حفاظت از گربه‌سانان بزرگ جثه، در بازداشت و در شرایطی مشکوک جان باخت.

با وجود نادیده گرفتن هشدارهای او، ایران همچنان با بحرانی رو به تشدید در حوزه آب روبه‌رو است؛ بحرانی که اوایل امسال به قطع آب و موج تازه‌ای از اعتراضها انجامید. آغاز جنگ علیه ایران این فاجعه را عمیق‌تر کرده است؛ آلاینده‌ها به آبراهه‌ها راه می‌یابند و تاسیسات آب‌شیرین‌کن در سراسر منطقه در معرض تهدید قرار گرفته‌اند.

«پرطرفدارترین دانشمند آب در جهان»

با نزدیک به یک میلیون دنبال‌کننده در شبکه‌های اجتماعی، صدای مدنی در سراسر جهان شنیده می‌شود و دیگر نادیده گرفته نمی‌شود.

او با استفاده از مستندها، کارزارهای دیجیتال وایرال و روایتگری ساده و قابل فهم، داده‌های پیچیده هیدرولوژیک را به محتوایی تبدیل کرده که نسل تازه‌ای از فعالان جوان آب‌وهوا را به تحرک واداشته است.

باور مدنی به اینکه مردم عادی باید بخشی از راه‌حل باشند، رویکرد علمی او را نیز شکل می‌دهد. بیشتر الگوهای مدیریت آب بر این فرض استوارند که کشاورزان، دولت‌ها و توسعه‌دهندگان با هم همکاری می‌کنند تا به عادلانه‌ترین نتیجه برسند، اما به گفته مدنی در عمل به ندرت چنین اتفاقی می‌افتد.

برای نمونه، وقتی کشاورزی مطمئن نیست همسایه‌اش مصرف آب را کاهش می‌دهد، انگیزه‌ای برای صرفه‌جویی در مصرف خود ندارد. هر دو بیش از نیازشان آب برمی‌دارند و در نهایت منبع مشترک فرو می‌پاشد.

مدنی با به‌کارگیری نظریه بازیها، که او در مصاحبه‌ای با رویترز زمانی آن را «ریاضیات همکاری و تعارض» توصیف کرده بود، در حکمرانی آب این واقعیت رفتاری را در مدلهای خود وارد کرده و همین امر آنها را برای سیاستگذاران درگیر منازعات واقعی آب بسیار کارآمدتر کرده است.

مدنی در مقام یک مقام سازمان ملل در بالاترین سطوح برای تبدیل آب به یکی از ارکان اصلی مذاکرات جهانی اقلیمی تلاش می‌کند و آب را ستون فقرات صلح، امنیت و پایداری می‌داند.