iran-emrooz.net | Sun, 01.03.2026, 14:37

آدام بی. کوشنر و تام رایت-پیرسانتی / نیویورک تایمز / اول مارس ۲۰۲۶

کشورها معمولاً از کشتن رهبران سایر کشورها پرهیز می‌کنند. افزون بر ملاحظات اخلاقی و حقوقی، چنین اقداماتی می‌تواند پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیری داشته باشد: دشمن چگونه تلافی خواهد کرد؟ جانشینِ او ممکن است بدتر از وی باشد؟ چه الگویی برای آینده گذاشته می‌شود؟

اما این آخر هفته، اسرائیل و ایالات متحده آن خطر را پذیرفتند. عملیات نظامی مشترک آن‌ها منجر به کشته شدن رهبر عالی ایران، آیت‌الله علی خامنه‌ای، و چند تن از مقام‌های ارشد دیگر شد. به گفتهٔ رئیس‌جمهور ترامپ، بمباران‌ها تا زمانی ادامه خواهد یافت که «صلح در سراسر خاورمیانه برقرار شود».

انقلاب اسلامی که در سال ۱۹۷۹ کنترل ایران را به دست گرفت، تاکنون دو رهبر عالی داشته است. خامنه‌ای — که ترامپ در پیامی اینترنتی دیروز او را «یکی از شرورترین افراد در تاریخ» خواند — دومین رهبر بود. او در نزدیک به چهار دهه گذشته کشور را در تقابل با غرب هدایت کرد. اکنون او از میان رفته است. هنوز روشن نیست که ساختار رهبری فعلی دوام خواهد آورد یا چه آینده‌ای پیش روست.

عملیات

دولت‌های ایالات متحده و اسرائیل در ابتدا قصد داشتند حمله را شبانه آغاز کنند، اما سازمان سیا که ماه‌ها خامنه‌ای را تحت نظر داشت، اطلاع یافت او صبح شنبه در همان مجتمع محل اقامت دیگر مقام‌های ارشد ایرانی خواهد بود. به همین دلیل، دو کشور طرح خود را تغییر دادند. جنگنده‌های اسرائیلی اندکی پس از ساعت ۶ صبح به وقت محلی به پرواز درآمدند و کمتر از سه ساعت بعد انفجارها آغاز شد که به کشته شدن خامنه‌ای و دیگر مقام‌ها انجامید.

این آغاز بمبارانی بود که از صبح تا شب شنبه ادامه داشت و هنوز نیز دنبال می‌شود. دو کشور محل تجمع سایر مقام‌های بلندپایه، پایگاه‌های نظامی و سامانه‌های دفاع هوایی را در نقاط مختلف ایران هدف گرفتند.

یکی از حملات به دبستان دخترانه‌ای در نزدیکی یک پایگاه دریایی در جنوب ایران اصابت کرد و بنا بر اعلام هلال‌احمر و رسانه‌های دولتی، بیش از ۶۰ نفر [۱۴۸ نفر] جان باختند. ویدیوهای منتشرشده از محل حادثه کوله‌پشتی‌های خاک‌آلود و خون‌آلود کودکان را نشان می‌دهد. مقام‌های آمریکایی گفته‌اند در حال بررسی این واقعه هستند.

ایران، طبق وعدهٔ مقام‌هایش، به‌طور گسترده تلافی کرد. این کشور موج‌هایی از موشک‌های بالستیک به سوی اسرائیل شلیک کرد و مردم را واداشت به پناهگاه‌ها پناه ببرند. ایران همچنین قطر، کویت، بحرین و امارات متحده عربی — که پایگاه‌های نظامی آمریکا را در خود جای داده‌اند — و نیز اردن و عربستان سعودی را هدف گرفت.

درگیری‌ها امروز همچنان ادامه دارد؛ آتشبارهای مشترک آمریکا و اسرائیل خاک ایران را هدف قرار می‌دهند و دود سیاه آسمان تهران را پوشانده است. ایران نیز موج‌هایی از موشک‌ها و پهپادها را به سوی اسرائیل و کشورهای عربی خلیج فارس پرتاب کرده است. در تل‌آویو زنی [دست‌کم ۵ نفر] کشته و چند نفر در امارات زخمی شدند — نخستین تلفات اسرائیلیِ این نبرد.

گام بعدی چیست؟

مرگ خامنه‌ای ممکن است ایران را، تنها چند هفته پس از سرکوب خونین هزاران معترض ضد‌دولتی، بیشتر در آشوب سیاسی فروبرد. ترامپ از نیروهای پلیس و ارتش ایران خواست تا «به‌طور مسالمت‌آمیز با میهن‌پرستان ایرانی متحد شوند و برای بازگرداندن عظمت واقعی کشور همکاری کنند». یکی از خبرنگاران نیویورک تایمز پیام‌های او را «مملو از ابهام» توصیف کرد.

مقام‌های اطلاعاتی آمریکا پیش از حمله چند سناریو را بررسی کرده بودند. در یکی از آن‌ها آمده است که تغییر کامل حکومت محتمل نیست؛ بلکه ممکن است اعضای سپاه پاسداران تلاش کنند کنترل بیشتری به دست گیرند، اما شاید در برابر آمریکا مواضع نرم‌تری اتخاذ کنند یا برنامهٔ هسته‌ای را محدود نمایند.

اگر ساختار کنونی حکومت پابرجا بماند، منابع آگاه به تایمز گفته‌اند جانشین روحانی خامنه‌ای نیز احتمالاً دیدگاه‌هایی تندرو خواهد داشت. خامنه‌ای ۸۶ سال داشت و شورای روحانیونی که رهبر تازه را برمی‌گزینند، در این مدت فرصت بررسی جانشین او را داشته‌اند. تا تعیین رهبر جدید، شورایی سه‌نفره متشکل از رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضائیه و یک فقیه ادارهٔ کشور را بر عهده خواهد داشت (به نقل از خبرگزاری رسمی ایران).

گزارشگران تایمز می‌گویند هنوز مشخص نیست چه تحولاتی در پیش است.

در ایران

به گزارش رسانه‌های دولتی، جمعیت انبوهی در خیابان‌های ایران گرد آمده‌اند؛ مردم در حالی که اشک می‌ریزند، پرچم ایران و عکس‌های خامنه‌ای را در دست دارند. تلویزیون دولتی آیات اندوهبار قرآن را پخش می‌کند و دولت، ۴۰ روز عزای رسمی و هفت روز تعطیلی سراسری برای سوگواری اعلام کرده است.

اما برخی دیگر جشن گرفته‌اند. در تهران مردم برقص درآمده و بوق خودروها را به صدا درآوردند. آتش‌بازی در آسمان دیده می‌شد و موسیقی پرشور فارسی خیابان‌ها را پر کرد. در بسیاری از شهرها، ساکنان از پشت پنجره‌ها و بالکن‌ها فریاد شادی سر دادند و گروهی شعار «آزادی، آزادی» سر می‌دادند.

در همین حال، بسیاری از مردم در تلاش‌اند از کشور بگریزند و جایی امن بیابند.

در واشنگتن

ترامپ، همان‌گونه که در مداخلات نظامی پیشین خود در ایران و ونزوئلا کرده بود، این بار نیز بدون کسب مجوز از کنگره نیروهای آمریکایی را وارد نبرد کرد (اگرچه قانون‌گذاران اشاره کردند که دست‌کم برخی از آنان از قبل در جریان قرار گرفته بودند).

این عملیات بار دیگر بحث کهنه دربارهٔ اختیارات قانونی اعلان جنگ در ایالات متحده را زنده کرد. چارلی ساوج، خبرنگار حوزهٔ حقوق امنیت ملی، می‌نویسد: انتظار می‌رود کنگره این هفته در چارچوب «قطع‌نامه اختیارات جنگی» بررسی کند رئیس‌جمهور تا چه حد می‌تواند بدون تأیید قانون‌گذاران اقدام نظامی انجام دهد.

این رویداد چرخشی اساسی در کارنامهٔ رئیس‌جمهور رقم زده است. ترامپ در کارزار انتخاباتی خود مخالف ماجراجویی نظامی بود و «تغییر رژیم» را سیاستی شکست‌خورده می‌دانست. او وعده داد دیگر برای سرنگونی دولت‌های خارجی شتاب نکند. با این حال، رئیس‌جمهور خودخواندهٔ «صلح» اکنون با هدف آشکار سرنگونی حکومت ایران دست به حمله زده است. این هشتمین بار در دورهٔ دوم ریاست‌جمهوری اوست که دستور اقدام نظامی صادر می‌کند.

توجیه‌ها و مشروعیت

دولت ترامپ برای توجیه عملیات سرنگونی حکومت ایران دلایل متعددی ارائه کرده است. رئیس‌جمهور مدعی شد که: 

• مذاکرات نتیجه‌ای نداشته است؛ گفت‌وگوهای میان واشنگتن و تهران برای دست کشیدن ایران از برنامهٔ هسته‌ای بی‌ثمر مانده بود.
• ایران حامی تروریسم است؛ ترامپ گفت نیروهای نیابتی رژیم در سوریه، لبنان، یمن، عراق و غزه «زمین را به خون و تکه‌پاره آغشته کرده‌اند». (به گفتهٔ او، اسرائیل پیش‌تر بسیاری از آن نیروها را نابود کرده است.) 
• ایران معترضان را قتل‌عام کرده است؛ در جریان اعتراض‌های ژانویه، نیروهای حکومتی هزاران نفر را در خیابان‌ها کشتند.

دولت ترامپ همچنین برای مشروع جلوه دادن این عملیات، برخی ادعاهای دروغین یا اثبات‌نشده مطرح کرده است، از جمله اینکه: 

• ایران برنامهٔ هسته‌ای خود را از سر گرفته است. در حالی که تهران تنها مشغول پاک‌سازی محل تأسیسات غنی‌سازی‌ای است که سال گذشته بمباران شد، ترامپ آن زمان گفته بود این تأسیسات «نابود شده‌اند». نهادهای اطلاعاتی می‌گویند هیچ نشانه‌ای از ازسرگیری غنی‌سازی یا ساخت بمب وجود ندارد.
• ایران تا چند روز قادر به ساخت بمب اتمی خواهد بود؛ اما همچنان بیشتر ذخایر اورانیوم آن در زیرزمین مدفون مانده است.
• ایران در حال ساخت موشک‌هایی با برد کافی برای رسیدن به خاک آمریکا است؛ در حالی که کارشناسان اطلاعاتی معتقدند این توانایی هنوز چندین سال دورتر است.