iran-emrooz.net | Mon, 12.01.2026, 13:14

میچل مک‌لاسکی / سی‌ان‌ان (CNN) / ۱۲ ژانویه ۲۰۲۶

حکومت بحران‌زده ایران سرکوب را تشدید کرده است

در حالی که اعتراض‌های خشمگین وارد سومین هفته خود شده و ایران را تا آستانه تحولی بزرگ پیش برده است، حکومت دینی این کشور برای بقا، به سرکوب شدید و گسترده تظاهرات رو به گسترش روی آورده است.

روحانیت حاکم بر ایران پیش‌تر بارها اعتراض‌های گسترده را پشت سر گذاشته است، اما این‌بار نظام دیرپای جمهوری اسلامی با فشاری فزاینده روبه‌روست؛ فشاری که از سوی جنبش اعتراضی رو به گسترشی اعمال می‌شود که خواستار تغییرات بنیادین است.

این اعتراض‌ها در ابتدا بر مطالبات اقتصادی متمرکز بود، اما به‌تدریج به جنبشی فراگیر علیه نظامی تبدیل شده است که دهه‌هاست بر ایران حکومت می‌کند.

هالی داگرس، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن، به سی‌ان‌ان گفت: «سوءمدیریت ساختاری، فساد و سرکوب سیستماتیک وجود دارد. به همین دلیل است که مردم خواهان پایان جمهوری اسلامی هستند.»

در حالی که حکومت ایران با چالش‌های داخلی فزاینده ناشی از خشم معترضان روبه‌روست، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، نیز با صدایی هشدارآمیز وارد میدان شده و رهبری ایران را مخاطب قرار داده است.

ترامپ بارها حمایت خود را از جنبش اعتراضی اعلام کرده و حتی در مقاطعی، ایده تغییر رژیم در کشوری را مطرح کرده که سال‌هاست خصومتی عمیق با ایالات متحده دارد.

او روز شنبه در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «ایران به‌سوی آزادی می‌نگرد، شاید بیش از هر زمان دیگری. ایالات متحده آماده کمک است!!!»

به گفته مقام‌های آمریکایی که با سی‌ان‌ان گفت‌وگو کرده‌اند، رئیس‌جمهور آمریکا در حال بررسی مجموعه‌ای از گزینه‌های بالقوه نظامی علیه ایران است، اما هنوز تصمیم نهایی درباره چگونگی مداخله ایالات متحده اتخاذ نشده است.

ترامپ شامگاه یکشنبه در هواپیمای «ایرفورس وان» به خبرنگاران گفت: «به نظر می‌رسد افرادی کشته شده‌اند که نباید کشته می‌شدند. این‌ها خشونت‌طلب هستند، اگر بتوان آن‌ها را رهبر نامید. نمی‌دانم رهبرانشان چه کسانی هستند یا صرفاً با خشونت حکومت می‌کنند، اما ما این موضوع را بسیار جدی بررسی می‌کنیم.»

او افزود: «ارتش در حال بررسی است و ما گزینه‌های بسیار سخت و قدرتمندی را مدنظر داریم. تصمیم نهایی را خواهیم گرفت.»

با این حال، برخی تحلیلگران هشدار می‌دهند که مداخله نظامی آمریکا ممکن است تأثیر محدودی داشته باشد.

دکتر اچ.اِی. هلیِر، پژوهشگر ارشد مؤسسه سلطنتی خدمات متحد (RUSI)، به سی‌ان‌ان گفت: «این رژیم شکننده است، اما همچنان به شکلی بسیار خشن و بی‌رحمانه پابرجاست.»

بحران اقتصادی

در طول سال‌های گذشته، ایران شاهد موج‌های متعددی از اعتراض بوده است که تغییرات اجتماعی یا سیاسی چشمگیری در پی نداشته‌اند. اما این بار، خشم عمومی رو به افزایش است؛ چرا که ایرانیان معترض بیش از پیش خسته و بی‌صبر شده‌اند.

از زمان به قدرت رسیدن آیت‌الله علی خامنه‌ای در سال ۱۹۸۹ — یک دهه پس از انقلابی بزرگ که شاه اقتدارگرای مورد حمایت آمریکا را سرنگون کرد و جمهوری اسلامی را بر سر کار آورد — او با مجموعه‌ای از چالش‌های سیاسی و امنیتی مواجه بوده است.

خامنه‌ای همچنان از حمایت بخشی از وفاداران و نهادهای حکومتی برخوردار است، اما سیاست‌های سرکوبگرانه او با کاهش چشمگیر حمایت عمومی روبه‌رو شده است.

نارضایتی از وضعیت نابسامان اقتصادی ایران به‌تدریج انباشته شده است. ایران همچنان تحت فشار سنگین تحریم‌های بین‌المللی قرار دارد، از جمله بازگشت تحریم‌های موسوم به «اسنپ‌بک» مرتبط با برنامه هسته‌ای این کشور.

رهبران کشورهایی که این تحریم‌ها را اعمال کرده‌اند، اغلب می‌گویند هدف از این اقدامات، اعمال فشار بر دولت و رهبران ایران است.

با این حال، پژوهشگران می‌گویند تحریم‌های غربی به‌شدت طبقه متوسط ایران — که پایگاه اصلی جنبش اصلاح‌طلبی محسوب می‌شود — را تضعیف کرده و فرصت‌های رشد اقتصادی را از آن‌ها گرفته است.

هم‌زمان، رهبری ایران در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار گرفته، زیرا چندین اهرم نفوذ کلیدی خود را از دست داده است.

حملات اسرائیل، گروه‌های نیابتی مسلح ایران در منطقه، از جمله حماس و حزب‌الله، را تضعیف کرده و حملات ایالات متحده نیز خسارات قابل توجهی به برنامه هسته‌ای ایران وارد کرده است؛ برنامه‌ای که حکومت میلیاردها دلار صرف توسعه آن کرده بود.

ایران همچنین با برکناری بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه، در دسامبر ۲۰۲۴، یکی از متحدان راهبردی خود را از دست داد.

این تحولات به گفته هالی داگرس، «وضعیتی ایجاد کرده که برای جمهوری اسلامی غیرقابل تداوم است.»

او افزود: «اکنون آن‌ها هم‌زمان با مسائل خارجی و مشکلات داخلی روبه‌رو هستند، آن هم در شرایطی که احساسات ضدحکومتی در سطحی بی‌سابقه قرار دارد؛ احساساتی که تا زمان کنار رفتن این رژیم از بین نخواهد رفت.»

در میانه این آشفتگی، حکومت به الگوی آشنای خود برای سرکوب مخالفان روی آورده است.

به گزارش سازمان «فعالان حقوق بشر در ایران»، هزاران نفر بازداشت و صدها تن کشته شده‌اند؛ آن هم در حالی که نیروهای امنیتی با خشونت شدید اعتراض‌ها را سرکوب کرده‌اند.

قربانیان اعتراضات /  کهریزک، مربوط به شنبه ۲۰ دی

ایران همچنین در جریان اعتراض‌ها، دست به قطع گسترده اینترنت و خطوط تلفن زده است؛ اقدامی که دید و دسترسی به واقعیت‌های میدانی را به‌شدت محدود کرده است.

در شرایطی که گزینه‌های حکومت محدود شده، تلاش‌هایی برای تقویت پایگاه حمایتی خود آغاز کرده است.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، از شهروندان خواسته است به آنچه او «آشوبگران و تروریست‌ها» نامید نپیوندند؛ افرادی که به گفته او در تظاهرات سراسر کشور حضور دارند.

پزشکیان ناآرامی‌ها را به «تروریست‌های مرتبط با خارج» نسبت داده و گفته است آن‌ها اقدام به آتش‌زدن بازارها، مساجد و اماکن فرهنگی کرده‌اند.

او در سخنرانی تلویزیونی روز شنبه گفت: «اگر مردم نگرانی‌هایی دارند، وظیفه ماست که به آن‌ها رسیدگی کنیم، اما وظیفه بالاتر این است که اجازه ندهیم گروهی آشوبگر کل جامعه را دچار اختلال کنند.»

دستگاه امنیتی همچنان پابرجاست

تلویزیون دولتی ایران تصاویری از راهپیمایی هواداران حکومت در برخی شهرها پخش کرده است.

دولت همچنین برای روز دوشنبه، راهپیمایی سراسری در حمایت از نظام و در مخالفت با آنچه مقامات «هتک حرمت و توهین به نمادهای اسلامی، از جمله قرآن» از سوی معترضان توصیف کرده‌اند، فراخوان داده است.

با این حال، هرگونه واکنش خشن و افراطی به اعتراض‌ها می‌تواند حکومت را در برابر واکنش شدید ایالات متحده و متحدانش آسیب‌پذیر کند.

اوایل این ماه، دونالد ترامپ هشدار داد که اگر ایران معترضان مسالمت‌جو را بکشد، آمریکا «در حالت آماده‌باش کامل» قرار دارد.

علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران، به سی‌ان‌ان گفت با توجه به اقدام‌های اخیر آمریکا در ونزوئلا و نیز کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده ارشد سپاه پاسداران، در دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ، ایران ناگزیر است تهدیدهای او را جدی بگیرد.

با این حال، به گفته واعظ، نافرمانی فزاینده ایرانیانی که در سراسر کشور به خیابان‌ها آمده‌اند، ممکن است تهدیدی وجودی و جدی‌تر برای حکومت باشد.

او گفت: «دست‌کم کنترل خیابان‌های خودشان چیزی است که آن را برای بقای خود حیاتی می‌دانند، حتی اگر این کار خطر حمله آمریکا را به همراه داشته باشد.»

با این حال، هِلیِر تأکید می‌کند که در حال حاضر، ساختار قدرتمند امنیتی ایران همچنان دست‌نخورده باقی مانده است.

او گفت: «تا این لحظه، هیچ‌گونه ریزش جدی در میان نخبگان یا نیروهای امنیتی دیده نشده است. و بدون چنین شکاف‌هایی، هر نوع مداخله از سوی ایالات متحده در کوتاه‌مدت یا میان‌مدت بعید است تأثیر چشمگیری داشته باشد.»

هلیِر افزود: «البته فرسایش درونی زیادی وجود دارد؛ چالش‌های اقتصادی شدید، اگر نگوییم فروپاشی کامل. یک ائتلاف اعتراضی بسیار گسترده شکل گرفته است، اما این رژیم همچنان پابرجاست و با نیروهایی بسیار منسجم و به‌شدت قهری حفظ می‌شود.»

دولت با گرایش اصلاح‌طلب تلاش کرده است فشار اقتصادی را با پرداخت یارانه نقدی مستقیم، حدود ۷ دلار در ماه، کاهش دهد.

برخی مقام‌ها نیز در واکنش به ناآرامی‌ها، لحنی آشتی‌جویانه در پیش گرفته‌اند.

اسکندر مؤمنی، وزیر کشور، گفت نیروهای امنیتی «حداکثر خویشتن‌داری» را به خرج داده‌اند، هرچند اذعان کرد که «برخی کاستی‌ها» وجود داشته است.

او همچنین در گفت‌وگو با تلویزیون دولتی وعده داد که «آینده‌ای اقتصادی بهتر» در انتظار مردم ایران است.

پزشکیان نیز در سخنان تلویزیونی روز یکشنبه خطاب به معترضان گفت: «دولت باید به اعتراض شما گوش دهد و به نگرانی‌هایتان رسیدگی کند.»

اپوزیسیونی که با جدیت خواستار تغییر رژیم است، ممکن است این مقطع را فرصتی مناسب برای پیشبرد این هدف بداند؛ به‌ویژه در شرایطی که رهبری کشور در برابر فشارهای خارجی آسیب‌پذیر به نظر می‌رسد.