iran-emrooz.net | Thu, 08.01.2026, 11:36

جان گمبرل / آسوشیتدپرس / ۸ ژانویه ۲۰۲۶

فعالان روز پنج‌شنبه اعلام کردند اعتراضاتی که در پی مشکلات اقتصادی آغاز شده بود، اکنون به سراسر ایران گسترش یافته است؛ امری که هم از تداوم این اعتراضات و هم از شدت آن‌ها در به چالش کشیدن نظام دینی حاکم بر کشور حکایت دارد.

به گفته فعالان، روز چهارشنبه شدیدترین روز اعتراضات بود؛ اعتراضاتی که به شهرهای کوچک و روستاها و همچنین شهرهای بزرگ در همه استان‌ها رسید، هرچند همچنان تا اندازه‌ای پراکنده و موضعی بود و زندگی روزمره در تهران، پایتخت ایران، و دیگر مناطق ادامه داشته باشد. تاکنون خشونت‌های مرتبط با این اعتراضات دست‌کم ۳۸ کشته بر جای گذاشته و بیش از ۲۲۰۰ نفر نیز بازداشت شده‌اند؛ این آمار را «خبرگزاری فعالان حقوق بشر»(هرانا) مستقر در آمریکا اعلام کرده است.

گسترش اعتراضات، فشارها را بر دولت ایران و رهبر جمهوری اسلامی، آیت‌الله علی خامنه‌ای، افزایش داده است. تاکنون مقام‌ها نه اینترنت را قطع کرده‌اند و نه مانند آنچه برای سرکوب اعتراضات ۲۰۲۲ پس از مرگ مهسا امینی انجام دادند، به‌طور کامل خیابان‌ها را از نیروهای امنیتی پر کرده‌اند. با این حال، در صورت تشدید اوضاع ممکن است دست به چنین اقداماتی بزنند.

در همین حال، خودِ اعتراضات همچنان تا حد زیادی بدون رهبر مشخص باقی مانده است، هرچند فراخوان اعتراض از سوی ولیعهد پیشین ایران در تبعید، آزمونی خواهد بود برای اینکه آیا معترضان از پیام‌های صادرشده از خارج کشور تأثیر می‌پذیرند یا نه.

نیت سوآنسون از اندیشکده «شورای آتلانتیک» در واشنگتن که درباره ایران پژوهش می‌کند، نوشته است: «نبود یک جایگزین قابل اتکا، اعتراضات گذشته در ایران را تضعیف کرده است.»

او افزود: «ممکن است هزاران فعال مخالف ایرانی وجود داشته باشند که اگر فرصتی بیابند، بتوانند به چهره‌هایی معتبر در قامت دولتمردان بدل شوند؛ همان‌گونه که لخ والسا در پایان جنگ سرد در لهستان چنین شد. اما تاکنون دستگاه امنیتی ایران همه رهبران بالقوه تحول‌آفرین کشور را بازداشت، تحت پیگرد قرار داده یا به تبعید رانده است.»

گسترده‌ترین اعتراضات تا روز چهارشنبه

به گفته فعالان، روز چهارشنبه دست‌کم ۳۷ تجمع اعتراضی در سراسر کشور برگزار شد. این اعتراضات شهر شیراز را نیز دربر می‌گرفت؛ جایی که ویدئوهای منتشرشده در اینترنت ظاهراً نشان می‌داد یک خودروی ضدشورش با استفاده از آب‌پاش، معترضان را هدف قرار می‌دهد. خبرگزاری دولتی ایرنا که تا حد زیادی درباره اعتراضات سکوت کرده، از برگزاری تجمع گسترده‌ای در بجنورد و نیز اعتراضاتی در کرمان و کرمانشاه خبر داد.

مقام‌های ایرانی تاکنون هیچ‌گونه اذعان رسمی به ابعاد این اعتراضات نکرده‌اند. با این حال، گزارش‌هایی درباره زخمی یا کشته شدن نیروهای امنیتی منتشر شده است. خبرگزاری «میزان» وابسته به قوه قضائیه گزارش داد یک سرهنگ پلیس در شهری در حومه تهران بر اثر ضربات چاقو جان باخته است. همچنین خبرگزاری نیمه‌رسمی فارس اعلام کرد افراد مسلح در تیراندازی در شهر لردگان، در استان چهارمحال و بختیاری، دو نفر از نیروهای امنیتی را کشتند و ۳۰ نفر دیگر را زخمی کردند.

اعتراضات روز پنج‌شنبه نیز ادامه یافت و در استان کردستان ایران، بازاریان مغازه‌های خود را تعطیل کردند.

هنوز روشن نیست چرا مقام‌های ایرانی تاکنون برخورد شدیدتری با معترضان نکرده‌اند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، هفته گذشته هشدار داده بود که اگر تهران «معترضان مسالمت‌آمیز را به‌طور خشونت‌آمیز به قتل برساند»، آمریکا «به کمک آن‌ها خواهد آمد.»

اظهارات ترامپ با واکنش تند تازه‌ای از سوی وزارت امور خارجه ایران مواجه شد.

در بیانیه این وزارتخانه آمده است: «با یادآوری تاریخ طولانی مداخلات جنایتکارانه دولت‌های متوالی آمریکا در امور داخلی ایران، وزارت امور خارجه ادعاهای ابراز نگرانی برای ملت بزرگ ایران را ریاکارانه دانسته و آن را در راستای فریب افکار عمومی و سرپوش گذاشتن بر جنایات متعدد انجام‌شده علیه ایرانیان تلقی می‌کند.»

با این حال، این مواضع مانع از آن نشده که وزارت خارجه آمریکا در شبکه اجتماعی ایکس، ویدئوهایی را برجسته کند که ظاهراً نشان می‌دهد معترضان برچسب‌هایی با نام ترامپ بر تابلوهای خیابان‌ها نصب می‌کنند یا برنج یارانه‌ای دولتی را دور می‌ریزند.

وزارت خارجه آمریکا در یکی از پیام‌های خود نوشت: «وقتی قیمت‌ها آن‌قدر بالا تعیین می‌شود که نه مصرف‌کننده توان خرید دارد و نه کشاورز توان فروش، همه بازنده‌اند. فرقی نمی‌کند این برنج دور ریخته شود یا نه.»

فراخوان ولیعهد در تبعید برای اعتراض

اعتراضات تاکنون، مانند دیگر موج‌های اعتراضی سال‌های اخیر در ایران، عموماً بدون رهبر مشخص به نظر می‌رسد. با این حال، رضا پهلوی، ولیعهد پیشین ایران و فرزند شاه فقید، از مردم ایران خواسته است پنج‌شنبه و جمعه شب‌ها ساعت ۸ شب (۱۶:۳۰ به وقت گرینویچ) از پنجره‌ها و پشت‌بام‌های خود شعار سر دهند.

او در ویدئویی آنلاین که از سوی شبکه‌های ماهواره‌ای ایرانی خارج از کشور نیز تبلیغ شده، گفت: «هر کجا که هستید، چه در خیابان‌ها و چه حتی از خانه‌های خود، از شما می‌خواهم دقیقاً در این ساعت شروع به شعار دادن کنید. بر اساس واکنش شما، فراخوان‌های بعدی را اعلام خواهم کرد.»

میزان مشارکت مردم می‌تواند نشانه‌ای از سطح حمایت احتمالی از پهلوی باشد؛ شخصیتی که حمایت او از اسرائیل و حمایت اسرائیل از او در گذشته با انتقادهایی مواجه شده است — به‌ویژه پس از جنگ ۱۲روزه‌ای که اسرائیل در ماه ژوئن علیه ایران به راه انداخت. در برخی اعتراضات، شعارهایی در حمایت از شاه شنیده شده است، اما روشن نیست که این شعارها نشانه حمایت از پهلوی باشد یا بیانگر تمایل به بازگشت به دوران پیش از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹.

در همین حال، نرگس محمدی، برنده جایزه صلح نوبل، پس از بازداشت در ماه دسامبر همچنان در زندان به سر می‌برد.

علی رحمانی، پسر او، گفت: «از ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵، مردم ایران به خیابان‌ها آمده‌اند؛ همان‌گونه که در سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۹ نیز چنین کردند. هر بار، همان مطالبات مطرح شده است: پایان جمهوری اسلامی، پایان این نظام مردسالار، دیکتاتوری و مذهبی، پایان حاکمیت روحانیون و پایان رژیم ملاها.»

بزرگ‌ترین اعتراضات از زمان مرگ مهسا امینی

ایران در سال‌های اخیر شاهد چندین موج اعتراضات سراسری بوده است. با تشدید تحریم‌ها و مشکلات ایران پس از جنگ ۱۲روزه با اسرائیل در ماه ژوئن، ارزش پول ملی ایران در ماه دسامبر سقوط کرد و نرخ آن به ۱.۴ میلیون ریال در برابر هر دلار رسید. اندکی بعد، اعتراضات آغاز شد و معترضان شعارهایی علیه نظام دینی حاکم سر دادند.

پیش از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، ریال ایران از ثبات نسبی برخوردار بود و هر دلار حدود ۷۰ ریال معامله می‌شد. در زمان توافق هسته‌ای ایران با قدرت‌های جهانی در سال ۲۰۱۵، هر دلار معادل ۳۲ هزار ریال بود. در جریان این اعتراضات، مغازه‌های بسیاری در بازارهای سراسر کشور تعطیل شده‌اند.

این موج از اعتراضات هنوز به سطح ماه‌ها اعتراض پس از مرگ مهسا امینی ۲۲ساله در بازداشت پلیس در سال ۲۰۲۲ نرسیده است. امینی به دلیل آنچه «رعایت نکردن حجاب مطابق نظر مقام‌ها» عنوان شد، بازداشت شده بود. مرگ او به نمادی برای اعتراضات بدل شد و به فریادی برای زنان تبدیل گردید که همچنان از پوشیدن حجاب خودداری می‌کنند.