iran-emrooz.net | Tue, 06.01.2026, 13:18

جان گمبِرل / آسوشیتدپرس / ۶ ژانویه ۲۰۲۶ 

به گفتۀ شاهدان، معترضان خشمگین از وضعیت نابسامان اقتصادی ایران روز سه‌شنبه ۱۶ دی‌ماه در بازار بزرگ تهران تحصن کردند؛ نیروهای امنیتی در نهایت با شلیک گاز اشک‌آور معترضان را متفرق کردند و سایر بخش‌های بازار تعطیل شد.

اعتراض در بازار بزرگ تهران — که طی قرن‌ها قلب تپنده اقتصاد و سیاست ایران بوده — تازه‌ترین نشانه از تداوم احتمالی ناآرامی‌هاست، به‌ویژه آن‌که ارزش ریال در روز سه‌شنبه به پایین‌ترین سطح تاریخی خود سقوط کرد. بنا بر گزارش فعالان خارج از کشور، خشونت‌های مرتبط با اعتراضات تاکنون دست‌کم ۳۵ کشته و بیش از ۱۲۰۰ بازداشتی برجای گذاشته است.

در همین حال، اوضاع ممکن است وخیم‌تر شود؛ زیرا بانک مرکزی ایران نرخ ارز ترجیحی برای واردکنندگان و تولیدکنندگان را به‌شدت کاهش داده است. این اقدام احتمالاً موجب افزایش فوری قیمت کالاها و انتقال فشار مالی به مصرف‌کنندگان می‌شود؛ مردمی که دارایی‌ها و پس‌اندازهایشان طی سال‌های متمادیِ تحریم‌های بین‌المللی علیه جمهوری اسلامی به تدریج تحلیل رفته است.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری اصلاح‌طلب ایران، با آنکه دستور تحقیق دربارۀ یکی از حوادث مرتبط با اعتراضات را صادر کرد، روز سه‌شنبه در سخنانی تلویزیونی هشدار داد که بحران ممکن است از کنترل دولت خارج شود.

او گفت: «نباید انتظار داشته باشیم دولت به تنهایی از پسِ این وضعیت برآید. دولت به‌سادگی چنین ظرفیتی ندارد.» 

آشوب در بازار بزرگ تهران

در بازار بزرگ، مجموعه‌ای پیچ‌در‌پیچ از راسته‌ها و دالان‌های سرپوشیده، معترضان در یکی از گذرگاه‌ها مقابل نیروهای امنیتی نشسته بودند و مغازه‌های اطراف یکی‌یکی کرکره‌ها را پایین کشیدند. تصاویر ویدئویی منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی این صحنه را نشان می‌داد. در اعتراضات مشابه، مردم با نشستن در برابر نیروهای انتظامی، از تصویری الهام گرفتند که مردی تنها را در حال نشستن مقابل نیروهای امنیتی نمایش می‌داد.

مأموران بعدها برای پراکندن جمعیت گاز اشک‌آور شلیک کردند. رسانه‌های رسمی ایران تا لحظۀ تنظیم این گزارش به حادثه اشاره نکرده‌اند؛ روندی که از آغاز اعتراضات در ۲۸ دسامبر ادامه دارد.

ایران در سال‌های اخیر شاهد چندین دور اعتراضات سراسری بوده است. با تشدید تحریم‌ها و پیامدهای جنگ ۱۲روزه با اسرائیل در ماه ژوئن، ارزش ریال در دسامبر سقوط کرد و به ۱.۴ میلیون ریال در برابر یک دلار رسید. اندکی بعد اعتراضات آغاز شد و معترضان شعارهایی علیه حاکمیت سر دادند.

روز سه‌شنبه، هر دلار آمریکا به ۱.۴۶ میلیون ریال معامله شد — رکوردی تازه در سقوط ارزش پول ملی. برای مقایسه، پیش از انقلاب ۱۳۵۷، هر دلار حدود ۷۰ ریال قیمت داشت و در زمان توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ نیز دلار در حدود ۳۲ هزار ریال معامله می‌شد.

حذف ارز ترجیحی؛ فشار بیشتر بر مردم

به‌گزارش رسانه‌ها، بانک مرکزی ایران در روزهای اخیر نرخ ارز ترجیحی خود را به‌شدت پایین آورده است. این نرخ برای واردات مواد غذایی، دارو و سایر کالاهای اساسی تعیین شده بود تا جریان تأمین آنها در شرایط تحریم حفظ شود.

اما بسیاری از شرکت‌ها از اختلاف نرخ‌ها سوءاستفاده کردند و در حالی‌که مردم شاهد کاهش ارزش دارایی‌هایشان بودند، سودهای کلانی به جیب زدند. همین امر موجب شد بانک مرکزی به‌طور چشمگیر نرخ ترجیحی را کاهش دهد.

افت ارزش ریال و تغییر نرخ ارز به‌طور مستقیم بر قیمت و موجودی کالاها در بازار اثر گذاشته است. خبرگزاری دولتی ایرنا گزارش داد قیمت متوسط هر بطری روغن خوراکی دو برابر شده است. بسیاری از مردم از خالی بودن قفسه‌های فروشگاه‌ها شکایت دارند، زیرا تولیدکنندگان و فروشندگان از فروش کالا با ضرر خودداری می‌کنند. قیمت پنیر و مرغ نیز جهش یافته و برنج وارداتی در برخی مغازه‌ها نایاب است.

پزشکیان در سخنانش، تورم، تحریم‌ها و سایر مشکلات ساختاری را عامل اصلی کاهش ارزش پول دانست و هشدار داد شرایط دشوارتری در پیش است.

او گفت: «اگر تصمیمات واقع‌بینانه نگیریم، خودمان کشور را به سوی بحران سوق می‌دهیم و بعد از پیامدهایش شکایت خواهیم کرد.» 

وعده تحقیق درباره رویدادهای ایلام

پزشکیان شامگاه دوشنبه وزارت کشور را مأمور کرد تا تیمی ویژه برای «تحقیق جامع» درباره رخدادهای استان ایلام تشکیل دهد. در اعتراضات شهرستان ملکشاهی از توابع ایلام، به گزارش ویدئوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، نیروهای امنیتی به سوی غیرنظامیان تیراندازی کرده‌اند.

ریاست‌جمهوری همچنین وقوع «حادثه‌ای در یکی از بیمارستان‌های شهر ایلام» را تأیید کرد. در ویدئویی دیگر، نیروهای ضدشورش در حال یورش به بیمارستانی دیده می‌شوند که بنا بر ادعای فعالان، محل پناه‌بردن معترضان بوده است.

این یورش به بیمارستان با واکنش تند وزارت خارجه آمریکا روبه‌رو شد که در پیامی به زبان فارسی آن را «جنایت» خواند.
در حساب رسمی این وزارتخانه در پلتفرم ایکس (توییتر سابق) آمده است: «یورش به بخش‌های بیمارستان، ضرب‌وشتم کارکنان درمانی و حمله به مجروحان با گاز اشک‌آور و گلوله، آشکارا جنایتی علیه بشریت است. بیمارستان میدان نبرد نیست.» 

خبرگزاری نیمه‌رسمی فارس ساعاتی بعد بدون ارائه مدرک ادعا کرد برخی از معترضان مسلح به اسلحه و نارنجک بوده‌اند.

استان ایلام عمدتاً محل سکونت اقوام کرد و لر است و از بیکاری و فقر اقتصادی شدید رنج می‌برد.

تمرکز ترامپ بر تلفات معترضان

خبرگزاری حقوق بشری «اچ‌آر‌اِی‌ان‌ای» مستقر در آمریکا، تازه‌ترین آمار تلفات اعتراضات را ۳۵ نفر اعلام کرد؛ از جمله ۲۹ معترض، چهار کودک و دو نیروی امنیتی. بنا بر این گزارش، اعتراضات در بیش از ۲۵۰ نقطه از ۲۷ استان ایران گسترش یافته است. این گروه که برای گردآوری اطلاعات به شبکۀ داخلی فعالان در ایران اتکا دارد، پیش‌تر نیز در گزارش‌ها درباره ناآرامی‌های گذشته معتبر شناخته شده است.

فارس که به سپاه پاسداران نزدیک است، شامگاه دوشنبه گزارش داد حدود ۲۵۰ پلیس و ۴۵ نیروی بسیجی در جریان اعتراضات زخمی شده‌اند.

افزایش تلفات می‌تواند احتمال مداخلۀ آمریکا را افزایش دهد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، روز جمعه هشدار داد که اگر تهران «معترضان مسالمت‌جو را به‌طور خشونت‌آمیز بکشد»، واشنگتن «برای نجات آنان اقدام خواهد کرد». در مقابل، رهبر جمهوری اسلامی، آیت‌الله علی خامنه‌ای، روز شنبه گفت: «اغتشاشگران باید سر جای خود نشانده شوند.» 

اگرچه هنوز روشن نیست دولت ترامپ چگونه یا تا چه حد ممکن است وارد عمل شود، اظهارات او با واکنش خشم‌آمیز مقام‌های جمهوری اسلامی روبه‌رو شد و برخی از آنان تهدید کردند در صورت مداخله، نیروهای آمریکایی در خاورمیانه هدف قرار خواهند گرفت. این تهدیدها پس از آن شدت گرفت که ارتش ایالات متحده روز شنبه رئیس‌جمهور ونزوئلا، نیکلاس مادورو، متحد دیرین تهران را دستگیر کرد.