iran-emrooz.net | Mon, 05.01.2026, 17:03

پریسا حافظی / خبرگزاری رویترز / ۵ ژانویه ۲۰۲۶

به گفته مقام‌ها و افراد مطلع، تلاش‌های ایران برای مهار موجی از اعتراضات ضدحکومتی با تهدید دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به مداخله به نفع معترضان پیچیده‌تر شده است؛ هشداری که با دستگیری نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا، توسط آمریکا عملاً تأکید و برجسته شد.

یک روز پیش از آن‌که نیروهای ویژه آمریکا در سوم ژانویه مادورو و همسرش را بازداشت کرده و به نیویورک منتقل کنند، رئیس‌جمهور آمریکا در پیامی در شبکه‌های اجتماعی هشدار داد که اگر رهبری ایران معترضانی را که از ۲۸ دسامبر به خیابان‌ها آمده‌اند بکشد، ایالات متحده «به کمک آن‌ها خواهد آمد». تاکنون دست‌کم ۱۷ نفر در جریان این اعتراضات جان باخته‌اند.

گزینه‌های تهران تحت تأثیر تهدیدهای ترامپ و یک بحران اقتصادی طولانی‌مدت محدود شده است؛ بحرانی که پس از حملات اسرائیل با همراهی آمریکا به جمهوری اسلامی در ماه ژوئن و در جریان جنگی ۱۲روزه که چندین سایت هسته‌ای ایران را به‌شدت هدف قرار داد، عمیق‌تر شد.

برخی بیم آن دارند که ایران «قربانی بعدی» باشد

یکی از مقام‌های ایرانی به رویترز گفت: «این فشارهای دوگانه فضای مانور تهران را به‌شدت محدود کرده و رهبران را میان خشم عمومی در خیابان‌ها و مطالبات و تهدیدهای فزاینده واشنگتن گرفتار کرده است؛ با گزینه‌های اندکِ عملی و ریسک‌های بالا در هر مسیر.»

دو مقام دیگر و یک مقام سابق ایرانی که همچنان به تصمیم‌گیران ارشد کشور نزدیک است، همین دیدگاه را تأیید کردند. همه آن‌ها به دلیل حساسیت شرایط خواستند نامشان فاش نشود.

یک مقام دوم گفت که پس از اقدام آمریکا در ونزوئلا، برخی از مسئولان نگران‌اند که ایران «قربانی بعدی سیاست خارجی تهاجمی ترامپ» باشد.

اقتصاد ایران سال‌هاست زیر فشار تحریم‌های آمریکا قرار دارد، اما ریال از زمان حملات مشترک اسرائیل و آمریکا در سال گذشته — که عمدتاً سایت‌های هسته‌ای را هدف گرفتند، جایی که غرب می‌گوید تهران در آن‌ها روی سلاح هسته‌ای کار کرده است — دچار سقوط آزاد شده است. ایران این ادعا را رد می‌کند.

اعتراضاتی که در تهران آغاز شد و به برخی شهرهای غربی و جنوبی ایران گسترش یافته، از نظر گستره با ناآرامی‌های سراسری سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ پس از مرگ مهسا امینی — که به‌دلیل ادعای نقض قانون حجاب در بازداشت گشت ارشاد جان باخت — قابل مقایسه نیست.

اما این اعتراضات، هرچند کوچک‌تر، به‌سرعت از مطالبات صرفاً اقتصادی فراتر رفته و به نارضایتی‌های گسترده‌تر تبدیل شده است؛ به‌طوری که برخی معترضان شعارهایی مانند «مرگ بر جمهوری اسلامی» یا «مرگ بر دیکتاتور» سر می‌دهند — اشاره‌ای به رهبر جمهوری اسلامی، آیت‌الله علی خامنه‌ای، که حرف آخر را در همه امور حکومتی می‌زند.

این وضعیت چالشی جدی برای مقام‌ها ایجاد کرده است؛ مقام‌هایی که در تلاش بوده‌اند روحیه وحدت ملی شکل‌گرفته در جریان و پس از حملات اسرائیل و آمریکا را حفظ و تقویت کنند.

یک مقام سوم گفت که نگرانی‌ها در تهران رو به افزایش است مبنی بر این‌که «ترامپ یا اسرائیل ممکن است اقدام نظامی علیه ایران انجام دهند؛ مشابه آنچه در ژوئن رخ داد».

ایران، متحد دیرینه ونزوئلا

ایران که سال‌هاست با ونزوئلا — دیگر تولیدکننده نفت که مانند ایران تحت تحریم‌های طولانی‌مدت آمریکا قرار داشته — متحد است، اقدام واشنگتن در کاراکاس را محکوم کرده و همچنین اظهارات ترامپ درباره ایران را مورد انتقاد قرار داده است.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، گفت چنین اظهاراتی درباره «امور داخلی ایران» بر اساس موازین بین‌المللی چیزی جز «تحریک به خشونت، تحریک به تروریسم و تحریک به قتل» نیست.

ترامپ روز جمعه تهدید کرد که در صورت مواجهه معترضان با خشونت مداخله خواهد کرد و گفت: «ما آماده‌ایم، مسلح و آماده اقدام هستیم»، هرچند جزئیاتی درباره اقدام‌های احتمالی ارائه نداد.

این اعتراضات آنچه را که مدت‌ها اولویت اصلی و تعریف‌کننده خامنه‌ای بوده — حفظ جمهوری اسلامی به هر قیمت — به چالش می‌کشد. در نشانه‌ای از نگرانی رهبری، خامنه‌ای روز شنبه «دشمنان جمهوری اسلامی» را به دامن زدن به ناآرامی‌ها متهم کرد و هشدار داد که «آشوبگران باید سر جای خود نشانده شوند».

شدیدترین ناآرامی‌ها در سه سال گذشته

مقام‌ها کوشیده‌اند رویکردی دوگانه در قبال ناآرامی‌ها در پیش بگیرند: از یک سو می‌گویند اعتراضات اقتصادی مشروع است و با گفت‌وگو پاسخ داده خواهد شد، و از سوی دیگر برخی تجمع‌ها را در بحبوحه درگیری‌های خیابانی خشونت‌آمیز با گاز اشک‌آور سرکوب کرده‌اند.

با این حال، به گفته گروه‌های حقوق بشری، دست‌کم ۱۷ نفر طی یک هفته جان خود را از دست داده‌اند. مقام‌ها اعلام کرده‌اند که دست‌کم دو نفر از نیروهای امنیتی کشته شده و بیش از یک‌دوجین نفر نیز در جریان ناآرامی‌ها زخمی شده‌اند.

روحانیت حاکم در ایران همچنان در حال کنار آمدن با حملات اسرائیل و آمریکا در سال ۲۰۲۵ به اهداف هسته‌ای و نظامی ایران است. این حملات که به کشته شدن فرماندهان ارشد سپاه پاسداران و دانشمندان هسته‌ای انجامید، تنها یک روز پیش از دور ششم برنامه‌ریزی‌شده مذاکرات با واشنگتن درباره برنامه هسته‌ای مورد مناقشه تهران آغاز شد.

از زمان درگیری ژوئن، مذاکرات متوقف مانده است؛ هرچند هر دو طرف اصرار دارند که همچنان به دستیابی به توافق باز هستند.

واشنگتن و متحدانش ایران را متهم می‌کنند که از برنامه هسته‌ای خود به‌عنوان پوششی برای توسعه توانمندی تسلیحاتی استفاده می‌کند؛ اتهامی که تهران آن را رد کرده و می‌گوید اهدافش صرفاً صلح‌آمیز است.

تشدید فشارهای اقتصادی و نبود راه‌حل ملموس

نارضایتی‌های اقتصادی همچنان در قلب ناآرامی‌های اخیر قرار دارد.

شکاف‌های فزاینده میان مردم عادی و یک نخبۀ روحانی و امنیتی برخوردار، که با سوءمدیریت، تورم افسارگسیخته و فساد تشدید شده — عواملی که حتی رسانه‌های دولتی نیز به آن‌ها اذعان کرده‌اند — خشم عمومی را برانگیخته است.

شاهدان عینی در تهران، مشهد و تبریز از حضور سنگین نیروهای امنیتی در میدان‌های اصلی خبر دادند. امیررضا، ۴۷ ساله، فروشنده فرش در بازار بزرگ تهران، گفت: «می‌شود فضای متشنج تهران را حس کرد، اما زندگی به‌ظاهر به روال عادی ادامه دارد.»

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، خواستار گفت‌وگو شده و وعده اصلاحاتی برای تثبیت نظام پولی و بانکی و حفظ قدرت خرید مردم داده است.

بر اساس گزارش خبرگزاری نیمه‌رسمی تسنیم، دولت از ۱۰ ژانویه به هر نفر ماهانه ۱۰ میلیون ریال (حدود ۷ دلار) اعتبار الکترونیکی غیرقابل نقد برای خرید از برخی فروشگاه‌های مواد غذایی اختصاص خواهد داد.

برای خانوارهای کم‌درآمد، که حقوق ماهانه آن‌ها به‌زحمت از ۱۵۰ دلار فراتر می‌رود، این اقدام افزایشی اندک اما معنادار محسوب می‌شود. ریال در سال ۲۰۲۵ حدود نیمی از ارزش خود را در برابر دلار از دست داد و نرخ رسمی تورم در ماه دسامبر به ۴۲٫۵ درصد رسید.