فروپاشی توافق اولیه محتمل‌تر از توافق نهایی است

باراک راوید / آکسیوس

مذاکره‌کنندگان ایالات متحده و ایران در دوحه برای گفت‌وگوهایی که عمدتاً بر تنگه هرمز متمرکز است، حضور دارند؛ در حالی که دولت ترامپ در تلاش است این استدلال را مطرح کند که ایران از یک توافق هسته‌ای بسیار بیشتر از درآمد احتمالی ناشی از دریافت عوارض در این تنگه سود خواهد برد.

اهمیت موضوع: طرفین برای دستیابی به یک توافق جامع هسته‌ای به خود ۶۰ روز فرصت داده‌اند، اما دو هفته پس از آغاز این بازه زمانی، همچنان بر سر مفاد یادداشت تفاهمی که پیش‌تر امضا کرده‌اند اختلاف دارند. در حال حاضر، فروپاشی این توافق اولیه محتمل‌تر از دستیابی به توافق نهایی به نظر می‌رسد.

پس از چندین تبادل آتش، ایالات متحده و ایران روز یکشنبه به تفاهمی برای کاهش تنش در تنگه به مدت یک هفته دست یافتند. این بدان معناست که درگیری‌های جدید می‌تواند بلافاصله پس از جشن‌های چهارم ژوئیه از سر گرفته شود.

یک مقام آمریکایی به آکسیوس گفت: «به تفاهم رسیده‌ایم که در هفته پیش رو فضا آرام بماند تا بتوان در محیطی سازنده و بدون شلیک موشک، در همه ابعاد یادداشت تفاهم پیشرفت حاصل کرد.»

این مقام افزود: «رئیس‌جمهور به‌روشنی اعلام کرده است که هر بار آنها شلیک کنند، ما شدیدتر پاسخ خواهیم داد — و اهدافی را هدف قرار خواهیم داد که موقعیت آنها در تنگه را بیش از پیش تضعیف کند.»

آخرین تحولات: جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، روز چهارشنبه گفت تیم فنی آمریکا «در دوحه با ایرانی‌ها، قطری‌ها و دیگران در حال مذاکره است... تا اطمینان حاصل شود که به پیشرفت ادامه می‌دهیم» و افزود: «هنوز در مراحل ابتدایی هستیم، اما مذاکرات خوب پیش می‌رود.»

کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران که ریاست تیم فنی ایران را بر عهده دارد، پس از پایان نشست‌های روز چهارشنبه هرگونه گفت‌وگوی مستقیم را رد کرد و گفت همه مذاکرات از طریق میانجی‌گران قطری و پاکستانی انجام شده است.

او افزود طرفین تصمیم گرفته‌اند «تا فردا یک کانال ارتباطی اضطراری» برای رسیدگی به نقض‌های یادداشت تفاهم ایجاد کنند. وی همچنین گفت درباره نحوه هزینه‌کرد دارایی‌های مسدودشده ایران در قطر گفت‌وگو شده و «توافق شد بر اساس نیازهای اعلامی ایران، کالاهای مورد نیاز خریداری و به ایران تحویل داده شود.»

خبر مهم: فرستادگان دونالد ترامپ، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، روز سه‌شنبه در دوحه با نخست‌وزیر قطر و دیگر مقام‌های این کشور که نقش میانجی میان آمریکا و ایران را دارند، دیدار کردند. آنها روز چهارشنبه نیز با امیر قطر ملاقات داشتند.

این فرستادگان امیدوار بودند به تفاهم‌هایی دست یابند که آغاز مذاکرات میان تیم‌های فنی آمریکا و ایران را ممکن سازد.

دو منبع منطقه‌ای گفتند این دیدارها مثبت بوده و مسیر گفت‌وگوهای فنی را هموار کرده است. مشخص نیست که ویتکاف و کوشنر تماس مستقیمی با مقام‌های ایرانی داشته‌اند یا نه.

به گفته این منابع، مهم‌ترین موضوعات مورد بحث در دوحه شامل وضعیت تنگه، دارایی‌های مسدودشده ایران و آتش‌بس در لبنان بوده است.

میان سطور: انگیزه اصلی حملات ایران به چند کشتی تجاری در هفته گذشته، ایجاد یک مسیر جدید کشتیرانی در تنگه هرمز در نزدیکی سواحل عمان بود که خشم ایران را برانگیخت.

ایران به‌صورت علنی تأکید می‌کند که به‌همراه عمان دارای حاکمیت مشترک بر تنگه است و دو کشور پس از پایان مهلت ۶۰روزه یادداشت تفاهم، مدیریت آن را بر عهده گرفته و عوارض عبور دریافت خواهند کرد.

تفسیر آمریکا از یادداشت تفاهم این است که هرگونه ترتیبات جدید در این تنگه — که یک آبراه بین‌المللی محسوب می‌شود — باید به تأیید کشورهای حوزه خلیج فارس نیز برسد. در مقابل، تفسیر ایران این است که تنگه در آب‌های سرزمینی آن قرار دارد و بنابراین کشورهای خلیج فارس می‌توانند نظر دهند، اما تصمیم نهایی با تهران است.

این اختلاف یکی از محورهای اصلی گفت‌وگوهای مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، با همتایانش از شش کشور خلیج فارس در بحرین در هفته گذشته بود.

یک مقام آمریکایی گفت: «کشورهای خلیج فارس در حال حاضر درباره نحوه مدیریت تنگه پس از [پایان اعتبار یادداشت تفاهم] در حال رایزنی هستند و این گفت‌وگوها با مذاکرات آمریکا و ایران همگرا شده است.»

پشت صحنه: ویتکاف و کوشنر تلاش کرده‌اند به ایران منتقل کنند که اصرار بر دریافت عوارض می‌تواند توافق میان آمریکا و ایران را که در نهایت برای تهران بسیار سودآورتر خواهد بود، از بین ببرد.

یک مقام آمریکایی گفت: «پیام آمریکا به ایران این بود: بزرگ‌تر فکر کنید.»

این مقام مدعی شد درآمدی که ایران در صورت رفع کامل تحریم‌ها و در چارچوب یک توافق، از توسعه و فروش آزادانه نفت و سایر منابع به دست خواهد آورد «۱۰۰ برابر ارزشمندتر» از تلاش برای دریافت عوارض با استفاده از تاکتیک گانگستری است.

وی افزود: «ما آنها را ترغیب می‌کنیم در چارچوب یک توافق گسترده‌تر هسته‌ای و عدم مداخله منطقه‌ای، ظرفیت‌های خود را در ابعادی بزرگ‌تر ببینند.»

موضع ترامپ: ترامپ روز چهارشنبه گفت ایالات متحده «دیدارهای بسیار خوبی» با ایران داشته و مدعی شد «همه چیز به‌خوبی پیش می‌رود.»

او در پاسخ به پرسشی همچنین این تصور را که ممکن است به‌زودی جنگ را از سر بگیرد، رد کرد. با این حال، یک منبع که در روزهای اخیر با او گفت‌وگو کرده، گفته است ترامپ از حملات ایران در تنگه در هفته گذشته «بسیار ناراضی» بوده است.

این منبع و یک مقام آمریکایی دیگر تأیید کردند که ترامپ حتی خواستار ارائه گزینه‌های نظامی شده بود، اما در نهایت قانع شد که اجازه دهد روند مذاکرات ادامه یابد.

روزنامه وال‌استریت ژورنال نخستین بار خبر ارائه این گزارش نظامی به ترامپ را منتشر کرد.

نکته قابل توجه: شبکه العربیه روز چهارشنبه گزارش داد که در جریان مذاکرات دوحه، آمریکا و ایران درباره آزادسازی نخستین بخش از دارایی‌های مسدودشده ایران در قطر به تفاهم رسیده‌اند.

یک منبع منطقه‌ای این موضوع را تأیید کرد و گفت این مبلغ ۳ میلیارد دلار به‌صورت نقدی به ایران منتقل نخواهد شد، بلکه بانک مرکزی ایران قادر خواهد بود از آن برای خرید کالاهای بشردوستانه استفاده کند؛ کالاهایی که دست‌کم بخشی از آنها از بازار آمریکا تأمین خواهد شد.

با این حال، مقام‌های آمریکایی دستیابی به چنین تفاهمی را رد کرده و گفتند هیچ منابعی آزاد نشده است.

آنچه باید زیر نظر داشت: به گفته یک منبع منطقه‌ای، مذاکره‌کنندگان آمریکایی در دوحه به طرف ایرانی اعلام کرده‌اند که قصد دارند همچنان اسرائیل را مهار کرده و از پایبندی آن به آتش‌بس در لبنان اطمینان حاصل کنند.

این منبع افزود آمریکا تأکید کرده است که خروج نیروهای اسرائیلی از دو منطقه آزمایشی در جنوب لبنان گام نخست است و در صورت اجرای صحیح، می‌تواند به عقب‌نشینی‌های بیشتر منجر شود.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز چهارشنبه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «رئیس‌جمهور آمریکا کشورش را متعهد کرده که افسار متحدانش در تل‌آویو را بکشد. اگر آنها از ارباب خود سرپیچی کنند، ایران آنها را ادب خواهد کرد.»