عمان نیز در پی دریافت هزینه عبور از تنگه هرمز است

ویویان نریم، فرناز فصیحی و اریکا سولومون
نیویورک تایمز / ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶

به گفته یک مقام ایرانی و چهار دیپلمات آگاه از موضوع، ایران و عمان ــ که از متحدان ایالات متحده به شمار می‌رود ــ با وجود مخالفت‌های علنی آمریکا، در حال پیشبرد طرح‌هایی برای دریافت هزینه از کشتی‌هایی هستند که از تنگه هرمز عبور می‌کنند.

در صورت اجرایی شدن، این طرح‌ها تغییر مهمی نسبت به وضعیت پیش از جنگ در این آبراه راهبردی خواهد بود و نشان می‌دهد که تصمیم آمریکا و اسرائیل برای حمله به ایران در ۲۸ فوریه چگونه خاورمیانه را به شیوه‌هایی گسترده و پیش‌بینی‌نشده دگرگون کرده است.

پیش از جنگ، تنگه هرمز یک مسیر بین‌المللی کشتیرانی میان ایران و عمان بود که کشتی‌ها بدون پرداخت هزینه از آن عبور می‌کردند و نفت و گاز خلیج فارس را به سایر نقاط جهان منتقل می‌کردند. در جریان درگیری‌ها، ایران عملاً این آبراه را ــ که یکی از گلوگاه‌های حیاتی تجارت جهانی به شمار می‌رود ــ محاصره کرد؛ اقدامی که باعث جهش شدید قیمت انرژی شد.

از آن زمان، مقام‌های ایرانی بارها از قصد خود برای کسب درآمد از تنگه هرمز سخن گفته‌اند.

به گفته این مقام ایرانی و یک دیپلمات منطقه‌ای، عمان اخیراً پیشنهادی رسمی به ایالات متحده و دیگر متحدان غربی ارائه کرده که بر اساس آن شرکت‌های کشتیرانی برای استفاده از تنگه هرمز هزینه خدمات پرداخت خواهند کرد.

یک فرد آگاه از موضع آمریکا نیز تأیید کرد که مذاکره‌کنندگان آمریکایی این پیشنهاد عمان را دریافت کرده‌اند و درباره برخی جنبه‌های آن نگرانی‌هایی دارند که قصد دارند با مقام‌های عمانی در میان بگذارند. تمامی مقام‌ها و دیپلمات‌های مورد استناد در این گزارش به دلیل حساسیت موضوعات دیپلماتیک، به شرط ناشناس ماندن صحبت کرده‌اند.

آینده تنگه هرمز همچنان یکی از موضوعات اصلی گفت‌وگوهای میان آمریکا و ایران برای دستیابی به یک توافق صلح پایدار است.

به گفته دیپلمات منطقه‌ای، طرح عمان تا حدی از سازوکارهای موجود در تنگه‌های مالاکا و سنگاپور الگوبرداری شده است؛ آبراهی در آسیا که در آن یک بنیاد خصوصی برای تأمین امنیت ناوبری، کمک‌های داوطلبانه جمع‌آوری می‌کند.

این دیپلمات گفت هرگونه هزینه در تنگه هرمز داوطلبانه خواهد بود. با این حال، مقام ایرانی تأکید کرد که این پرداخت‌ها اجباری خواهند بود.

روز دوشنبه، کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، اعلام کرد که اولویت تهران دستیابی به توافقی با عمان است. اما به گفته او، اگر عمان حاضر به ایجاد یک چارچوب مشترک برای مدیریت این آبراه نباشد، ایران به‌تنهایی اقدام خواهد کرد. این اظهارات از تلویزیون دولتی ایران پخش شد.

عمان، سلطنتی واقع در جنوب شرقی شبه‌جزیره عربستان، سال‌هاست که با ایفای نقش میانجی میان آمریکا و ایران، برای خود شهرتی به عنوان کشوری بی‌طرف ایجاد کرده است. اما با تشدید تنش‌های منطقه‌ای در پی جنگ، این کشور ناچار شده میان منافع و روابط مختلف خود نوعی موازنه‌گری دشوار را دنبال کند.

پس از آنکه در ماه مه خبرهایی منتشر شد مبنی بر اینکه عمان درباره همکاری با ایران برای دریافت هزینه خدمات در تنگه هرمز گفت‌وگو کرده است، دونالد ترامپ تهدید کرد که اگر عمان «مانند دیگران رفتار نکند»، این کشور را بمباران خواهد کرد.

دریافت هزینه برای ترامپ «غیرقابل قبول» است

ترامپ حتی هفته گذشته نیز ایده دریافت عوارض یا هزینه برای عبور از تنگه هرمز را «غیرقابل قبول» توصیف کرد.

هنوز مشخص نیست که آیا دولت ترامپ حاضر خواهد شد با دریافت داوطلبانه هزینه خدمات موافقت کند یا خیر.

توافق‌نامه چارچوب صلحی که آمریکا و ایران در ماه جاری امضا کردند و به جنگ پایان داد، به موضوع تنگه هرمز نیز پرداخته است. این توافق برای مدت ۶۰ روز و تا زمان ادامه مذاکرات درباره جزئیات، «عبور ایمن کشتی‌های تجاری بدون دریافت هیچ‌گونه هزینه» را تضمین می‌کند.

این توافق همچنین تصریح می‌کند که ایران و عمان باید درباره وضعیت این مسیر کشتیرانی پس از پایان این دوره، وارد «گفت‌وگو» شوند.

فرد آگاه از موضع آمریکا گفت تیم مذاکره‌کننده آمریکایی برای همکاری خود با عمان ارزش زیادی قائل است و اطمینان دارد که اختلافات بر سر پیشنهاد عمان را می‌توان در سطح فنی حل‌وفصل کرد.

اختلاف بر سر آینده تنگه هرمز نشان‌دهنده دشواری‌هایی است که مقام‌های عمانی با آن روبه‌رو هستند؛ زیرا کشور و آبراه‌هایشان اکنون درگیر بحرانی شده که آنها با تمام توان در پی جلوگیری از وقوع آن بودند.

آنا جیکوبز، پژوهشگر غیرمقیم مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس در نیویورک، گفت آنچه در تنگه هرمز رخ می‌دهد برای عمانی‌ها «موضوعی فوری و مرتبط با امنیت ملی» است.

او افزود: «آنها به درگیری و امنیت منطقه‌ای با نگاهی بلندمدت‌تر می‌نگرند و تمرکزشان بر این است که ایران را پای میز مذاکره نگه دارند.»

خطر مین‌گذاری در نزدیکی مسیر مرکزی، که مدت‌هاست توسط کشتی‌های تجاری مورد استفاده قرار می‌گرفت، کشتی‌ها را مجبور کرده است مسیرهای جایگزین را انتخاب کنند: مسیر جنوبی نزدیک عمان یا مسیر شمالی نزدیک ایران

سه دیپلمات اروپایی نیز گفتند که مقام‌های عمانی در ابتدا تلاش‌های خود را به‌عنوان کوششی برای یافتن یک طرح جایگزین معرفی می‌کردند؛ طرحی که در صورت ادامه درگیری بتواند به تسهیل جریان تجارت دریایی کمک کند.

به گفته این دیپلمات‌ها، هرچند کشورهای اروپایی از ایده دریافت این هزینه‌ها رضایت ندارند، اما اکنون تمرکز آنها بر این است که دست‌کم این اقدام به گونه‌ای انجام شود که ناقض حقوق بین‌الملل نباشد. دریافت هزینه‌های داوطلبانه می‌تواند این شرط را برآورده کند.

«هر اسمی که می‌خواهید روی آن بگذارید؛ تنگه هرمز پیش از این جنگ کاملاً باز بود و اکنون دیگر چنین نیست.» این را اچ.ای. هلی‌یر، پژوهشگر ارشد وابسته به مؤسسه سلطنتی خدمات متحد (RUSI)، یک مرکز پژوهشی در لندن، گفت. او افزود: «این وضعیت کار عمان نیست؛ عمان هرگز چنین چیزی را نمی‌خواست. تمام این دردسرها بخشی از هزینه‌ای است که واشنگتن بابت آغاز یک جنگ نسنجیده باید بپردازد.»

روبیو: تنگه باید به وضعیت پیش از جنگ بازگردد

دولت ترامپ از تصمیم خود برای ورود به جنگ دفاع کرده است؛ جنگی که طی آن ایران توانست برای ماه‌ها کنترل خود را بر تنگه هرمز اعمال کند و راهی مؤثر برای مختل کردن اقتصاد جهانی و تحت فشار قرار دادن ترامپ بیابد. اقدامات ایران قیمت نفت خام را به بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه رساند و هزینه سوخت را برای مصرف‌کنندگان آمریکایی افزایش داد.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، هفته گذشته در بحرین به خبرنگاران گفت که ایالات متحده با هر سناریویی که در آن استفاده از تنگه هرمز به منبع درآمد تبدیل شود مخالفت خواهد کرد؛ فارغ از اینکه این پرداخت‌ها «هزینه خدمات، عوارض یا کمک مالی» نامیده شوند.

او گفت: «باید به وضعیتی بازگردیم که تنگه پیش از این درگیری داشت.»

اما تحلیلگران می‌گویند توانایی تازه ایران برای مختل کردن عبور و مرور در این آبراه، اهرم فشاری حیاتی است که تهران نمی‌تواند از دست دادن آن را بپذیرد.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، این ماه در گفت‌وگو با تلویزیون دولتی اعلام کرد که تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ، زمانی که عبور از آن رایگان بود، باز نخواهد گشت.

مهدی محمدی، مشاور ارشد محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران در گفت‌وگوها با آمریکا، نیز در صفحه خود در شبکه‌های اجتماعی نوشت که برای ایران تفاوتی ندارد «این پرداخت‌ها را عوارض، هزینه خدمات امنیتی یا هزینه عبور دریایی بنامند.»

او افزود: «در هیچ جای دنیا خدمات رایگان وجود ندارد.»

هفته گذشته، عمان و سازمان بین‌المللی دریانوردی یک مسیر امن دریایی را تعیین کردند که فقط از آب‌های سرزمینی عمان عبور می‌کرد.

ایران در واکنش، یک کشتی باری را در تنگه هرمز هدف حمله قرار داد. پس از آن، سازمان بین‌المللی دریانوردی ــ که یکی از نهادهای وابسته به سازمان ملل متحد است ــ تلاش برای تخلیه صدها کشتی سرگردان در این آبراه را متوقف کرد.

این تشدید تنش‌ها خطر برهم زدن روند نوپای احیای کشتیرانی در منطقه را در پی داشت.

کاظم غریب‌آبادی روز دوشنبه، بنا بر گزارش تلویزیون دولتی ایران، اعلام کرد که ایران و عمان از هفته آینده گفت‌وگوهایی را درباره ترتیبات مربوط به تنگه هرمز آغاز خواهند کرد؛ از جمله درباره دریافت هزینه از کشتی‌های عبوری و تغییر مسیرهای فعلی کشتیرانی.

عمان در اظهاراتش شفافیت کمتری دارد

عمان در اظهارات علنی خود درباره برنامه‌هایش شفافیت کمتری داشته است. بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، ایده دریافت هزینه صرفاً برای عبور از تنگه را رد کرده و گفته است که چنین اقدامی غیرقانونی خواهد بود. با این حال، او میان «عوارض عبور» و هزینه‌هایی که در ازای خدمات ارائه‌شده از سوی کشورهای واقع در دو سوی تنگه دریافت می‌شود، تفاوت قائل شده است.

البوسعیدی در مصاحبه‌ای با رادیو عربی‌زبان مونت‌کارلو دولیه در روز یکشنبه گفت که مسئولیت حفظ امنیت آب‌های تنگه، جلوگیری از آلودگی و رسیدگی به حوادث دوره‌ای کشتیرانی «بی‌تردید هزینه‌بر است.»

او افزود: «تمام حرف ما این است که شاید بتوانیم به‌صورت داوطلبانه از برخی تجربیات موجود میان کشورهایی که با این موضوع مرتبط هستند بهره بگیریم.»

او در این مصاحبه به تجربه تنگه‌های مالاکا و سنگاپور اشاره کرد؛ جایی که یک بنیاد خصوصی ژاپنی کمک‌های داوطلبانه دولت‌ها، شرکت‌ها و انجمن‌های صنعتی را برای تسهیل ناوبری ایمن در این آبراه مدیریت می‌کند.

آرسنیو دومینگز، دبیرکل سازمان بین‌المللی دریانوردی که مسئول تنظیم مقررات کشتیرانی جهانی است، پیش‌تر گفته بود که دریافت عوارض یا هر سازوکاری که اصل آزادی ناوبری در آبراه‌های بین‌المللی را مختل کند، با حقوق بین‌الملل سازگار نیست. اما او روز دوشنبه در مصاحبه‌ای اظهار کرد که ایجاد یک صندوق داوطلبانه برای تنگه هرمز می‌تواند عملی باشد.

او گفت که با مقام‌های عمانی درباره «مدیریت تنگه» گفت‌وگو کرده است؛ از جمله درباره سازوکار مورد استفاده در تنگه‌های مالاکا و سنگاپور.

دومینگز افزود: «در واقع ما در حال درس گرفتن از تجربه‌ای هستیم که هم‌اکنون وجود دارد و در عمل آزموده شده است.»

او گفت هدف، یافتن راه‌حل‌های عملی برای بحرانی است که جنگ به وجود آورده است و افزود که قصد دارد گزینه‌های مختلف را با کشورهای عضو این سازمان در میان بگذارد «تا مشخص شود کدام راهکار قابلیت اجرا دارد.»

پیشنهاد عمان احتمالاً با مخالفت‌هایی از سوی دیگر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس روبه‌رو خواهد شد؛ کشورهایی که برای صادرات نفت و گاز خود به تنگه هرمز وابسته هستند.

فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، در نشستی که این ماه از سوی شورای اروپایی روابط خارجی برگزار شد، گفت که تنگه هرمز «باید به وضعیت پیش از جنگ بازگردد.»

او پرسید: «چرا اکنون باید در نتیجه یک درگیری، ترتیبات تازه‌ای را بپذیریم که قرار است بر این آبراه تحمیل شود؟»