ابزار «چاقوی سوئیسی» ترامپ در پرونده ایران

مارک کاپوتو، باراک راوید / آکسیوس

در حالی که رئیس‌جمهور دونالد ترامپ تلاش می‌کند به یک توافق صلح با ایران دست یابد، در یک سو «جی‌دی ونس» معاون رئیس‌جمهور با رویکردی محتاطانه‌تر و متمایل به دیپلماسی قرار دارد و در سوی دیگر «مارکو روبیو» وزیر امور خارجه با مواضعی سخت‌گیرانه‌تر و نزدیک‌تر به دیدگاه‌های اسرائیل.

اهمیت موضوع: موفقیت این مذاکرات ــ و در نتیجه ثبات بازارهای جهانی نفت ــ تا حد زیادی به این بستگی دارد که ترامپ تا چه اندازه بتواند از نقش و ظرفیت هر یک از این دو مقام برای ایجاد توازن میان منافع متعارض در ایران، اسرائیل و لبنان بهره بگیرد.

یکی از مشاوران ارشد ترامپ به آکسیوس گفت: «مارکو و جی‌دی را باید دو بُعد از شخصیت و سیاست‌گذاری رئیس‌جمهور دانست. یک بُعد، رویکردی نزدیک‌تر به اسرائیل است که روبیو نماینده آن است و بُعد دیگر، نگاهی منتقدانه‌تر نسبت به اسرائیل که ونس نمایندگی می‌کند.»

جزئیات بیشتر: ونس و روبیو در جریان رایزنی‌های داخلی دولت درباره «یادداشت تفاهم» مهمی که در ۱۷ ژوئن میان ایالات متحده و ایران امضا شد، دیدگاه‌های متفاوتی داشتند.

بر اساس گفته چند منبع آمریکایی، ونس به همراه استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان ترامپ، در مذاکرات مربوط به این توافق نقش داشت و معتقد بود ترامپ باید آن را تأیید کند تا زمینه پایان جنگ، بازگشایی تنگه هرمز و ایجاد ثبات اقتصادی پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای فراهم شود.

در مقابل، روبیو به همراه جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، و پیت هگست، وزیر دفاع، نسبت به این یادداشت تفاهم و احتمال آنکه بتواند به یک توافق جامع هسته‌ای منجر شود، تردید داشتند.

به گفته یک منبع آگاه، روبیو در جریان سفر هفته گذشته خود به کشورهای حوزه خلیج فارس، در گفت‌وگو با همتایان منطقه‌ای بر ضرورت افزایش فشار بر ایران تأکید کرده است.

با این حال، روبیو در پی تضعیف توافق با ایران نیست. او و استیو ویتکاف روز دوشنبه اعضای کنگره را در جریان جزئیات این توافق قرار دادند و تلاش کردند حمایت قانون‌گذارانی را که نسبت به آن تردید دارند، جلب کنند.

یکی از مشاوران دولت درباره روبیو و ونس گفت: «آنها را نباید دو روی یک سکه دانست؛ بلکه بیشتر شبیه ابزارهای مختلف یک چاقوی سوئیسی هستند.» به گفته او، این ترامپ است که آن چاقو را در دست دارد.

پشت پرده: مذاکرات به دلیل ماهیت سه‌جانبه خود ــ با حضور اسرائیل، ایران و لبنان ــ پیچیدگی زیادی دارد و شامل سه توافق مجزا است:

▪️یادداشت تفاهم ۱۷ ژوئن میان ایران و ایالات متحده.
▪️توافق ۲۱ ژوئن که ونس در سوئیس با ایران درباره لبنان به دست آورد.
▪️چارچوب توافق صلح میان اسرائیل و لبنان که با هدایت روبیو تهیه شد و روز جمعه به امضا رسید.

نقطه اختلاف: در مسیر مذاکراتی که روبیو هدایت می‌کرد، تلاش بر این بود که از مداخله ایران در لبنان جلوگیری شود. اما در مسیر مذاکرات ونس، به ایران نقشی در روند آتش‌بس میان اسرائیل و حزب‌الله داده شد؛ گروهی که آمریکا آن را سازمانی تروریستی مورد حمایت ایران و عامل بی‌ثباتی در لبنان می‌داند.

این وضعیت به اندازه‌ای مبهم بود که به گفته منابع، مذاکره‌کنندگان اسرائیلی و لبنانی هفته گذشته از میانجی‌های آمریکایی خواستند روشن کنند کدام‌یک از این دو مسیر، سیاست رسمی دولت آمریکا را منعکس می‌کند.

یک مقام ارشد آمریکایی که در مذاکرات حضور داشته، گفت هم ونس و هم ترامپ توافقی را که روبیو تنظیم کرده بود، تأیید کرده‌اند.

جزئیات مهم: یادداشت تفاهم ۱۴ بندی ۱۷ ژوئن میان ایران و آمریکا تلویحاً این موضوع را مطرح می‌کند که در چارچوب توافق نهایی میان دو کشور، اسرائیل از لبنان خارج خواهد شد.

اما توافق روز جمعه اجازه می‌دهد خروج نیروهای اسرائیلی به‌صورت مرحله‌ای انجام شود و تحقق آن را مشروط به خلع سلاح حزب‌الله، که از سوی آمریکا گروهی نیابتی و مورد حمایت ایران توصیف می‌شود، می‌کند.

حزب‌الله و متحدانش در لبنان با خشم به این توافق واکنش نشان دادند، آن را بی‌اعتبار اعلام کردند و خواستار آن شدند که طرف‌ها به جای آن، یادداشت تفاهم ایران و آمریکا که توسط ونس مذاکره شده بود، پایبند بمانند.

واکنش‌ها: تریتا پارسی، معاون اندیشکده «کوئینسی برای حکمرانی مسئولانه»، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت توافق اسرائیل و لبنان می‌تواند یادداشت تفاهم ایران و آمریکا را تضعیف کند و «باعث ناآرامی‌هایی در بیروت شده است؛ ناآرامی‌هایی که در آن دولت لبنان متهم می‌شود کشور را واگذار کرده و با اشغال بخش‌هایی از جنوب لبنان توسط اسرائیل کنار آمده است.»

با این حال، یک مقام ارشد آمریکایی تأکید کرد که در یادداشت تفاهم به‌طور مشخص از «حاکمیت لبنان» سخن گفته شده و توافقی که روز جمعه با نظارت روبیو به دست آمد نیز با همین اصل همخوانی دارد، زیرا «لبنان این توافق را امضا کرده است. یا ایران به حاکمیت لبنان باور دارد یا ندارد.»

یک مقام آمریکایی دیگر نیز گفت: «از نگاه ایران، این توافق‌ها با یکدیگر در تعارض هستند؛ اما از دید ما چنین تعارضی وجود ندارد. همه چیز به نحوه تفسیر آن بندها بستگی دارد.»

او افزود: «از نظر ما، یادداشت تفاهم از برقراری آتش‌بس سخن می‌گوید و اکنون ما سازوکار تحقق آن را ایجاد کرده‌ایم. اما رسیدن به آن چگونه ممکن است؟ اگر ایران گفته باشد اسرائیل باید از لبنان خارج شود، این توافق چارچوبی برای تحقق همین هدف ایجاد کرده است.»

به گفته این مقام، توافق روز جمعه نه تنها با یادداشت تفاهم در تضاد نیست، بلکه نشان‌دهنده اختلاف میان ونس و روبیو نیز نیست.

او گفت: «جی‌دی، استیو و جرد روی توافق با ایران کار کردند و تکمیل آن بر عهده آنها بود. مسئولیت مارکو رسیدگی به سایر مسائل جهان است. بنابراین در موضوع لبنان، بخشی از مأموریت‌های آنها با یکدیگر همپوشانی دارد.»

وی افزود: «اینکه گفته شود میان ونس و روبیو اختلاف وجود دارد، تیتر خبری جذابی می‌سازد. بله، هر یک تا حدی به یک سو گرایش دارند، اما واقعیت به این سادگی نیست و برخلاف آنچه رسانه‌ها، دموکرات‌ها و ایرانی‌ها می‌خواهند القا کنند، هیچ نبردی میان آنها وجود ندارد.»

تصویر کلی: حتی اگر میان توافق‌های جداگانه‌ای که ترامپ از طریق ونس و روبیو پیش برده، برخی ناسازگاری‌ها وجود داشته باشد، افراد نزدیک به دولت آن را مانعی برای رئیس‌جمهور نمی‌دانند.

یک مقام ارشد دولت گفت: «تمام این تلاش‌ها در جهت حرکت به سوی صلح است. هرچه توافق‌های صلح بیشتری حاصل شود، بهتر است. اگر ایران صلح بخواهد، صلح برقرار خواهد شد و اگر جنگ بخواهد، جنگ در پیش خواهد بود.»

او همچنین وجود اختلاف میان ونس و روبیو را رد کرد و گفت: «آنها کاملاً هماهنگ با یکدیگر کار می‌کنند. این‌گونه نیست که یکی مسئول رویکرد حامی اسرائیل باشد و دیگری مسئول رویکرد ضداسرائیلی. سازوکار داخلی دولت به این شکل عمل نمی‌کند.»

نکته قابل توجه: مقام‌های آمریکایی معتقدند نتیجه مذاکرات با ایران می‌تواند پیامدهای سیاسی داخلی نیز داشته باشد؛ به‌ویژه در رقابت بر سر نامزدی حزب جمهوری‌خواه در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۸.

یکی از مقام‌های آمریکایی مدعی شد که روبیو به‌دلیل ملاحظات سیاسی، نقش اصلی را در مذاکرات با ایران بر عهده نگرفته است. او گفت: «روبیو منتظر است ببیند آیا ونس خودش را از صحنه خارج می‌کند یا نه.»

اما یکی دیگر از مقام‌های ارشد دولت این ارزیابی را «کاملاً نادرست و نسنجیده» خواند و گفت: «هم مارکو و هم جی‌دی صرفاً در حال اجرای اراده رئیس‌جمهور هستند.»

آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، نیز گفت: «فقط یک اردوگاه وجود دارد؛ اردوگاه رئیس‌جمهور ترامپ. تمام اعضای دولت به‌طور کامل از تلاش‌های رئیس‌جمهور برای اطمینان از اینکه ایران هرگز به سلاح هسته‌ای دست پیدا نکند، حمایت می‌کنند.»