آیا ترامپ به اهدافش در جنگ با ایران دست یافت؟

اندی سالیوان / خبرگزاری رویترز / ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶

کمی پس از آنکه آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه حملات هوایی به ایران را آغاز کردند، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مجموعه‌ای از اهداف را مطرح کرد؛ از نابودی توانمندی‌های موشک بالستیک ایران گرفته تا اطمینان از اینکه تهران هرگز نمی‌تواند به سلاح هسته‌ای دست یابد.

اکنون بیش از سه ماه گذشته و با وجود برقراری یک توافق صلح اولیه، ترامپ به چه دستاوردهایی رسیده است؟

موشک‌ها و پهپادها

پیش از جنگ، ایران بزرگ‌ترین زرادخانه موشک‌های بالستیک در خاورمیانه را در اختیار داشت که شامل ۲۵۰۰ تا ۶۰۰۰ موشک از انواع مختلف می‌شد. برخی از این موشک‌ها با برد حداکثر ۲۰۰۰ کیلومتر (۱۲۴۰ مایل) توان رسیدن به اسرائیل را داشتند و برخی نیز به کلاهک‌های خوشه‌ای مجهز بودند که دفاع در برابر آن‌ها دشوارتر است.

ایران همچنین یکی از تولیدکنندگان اصلی پهپادهای دوربرد است، به‌ویژه پهپاد انتحاری شاهد که روسیه در جنگ علیه اوکراین از آن استفاده کرده و تهران نیز به کار گرفته است.

تقریباً یک ماه پس از آغاز جنگ، منابع آمریکایی به رویترز گفتند که یک‌سوم از این زرادخانه نابود شده و یک‌سوم دیگر احتمالاً آسیب دیده، منهدم یا مدفون شده است.

دریاسالار برد کوپر از نیروی دریایی آمریکا در ۱۴ مه به کنگره گفت که توانایی ایران برای ساخت و انباشت موشک و پهپادهای دوربرد سال‌ها به عقب رانده شده است. او اعلام کرد که طی درگیری‌ها، بیش از ۱۵۰۰ موشک و ۶۰۰۰ پهپاد توسط آمریکا و متحدانش رهگیری شده‌اند.

مشخص نیست ایران هنوز چه تعداد موشک در اختیار دارد، اما این کشور همچنان توان حمله به متحدان آمریکا را دارد. جدیدترین نمونه آن ۶ ژوئن بود که ایران موشک‌هایی به سوی کویت و بحرین شلیک کرد و ۷ ژوئن نیز موشک‌هایی به سمت اسرائیل پرتاب شد. این کشورها اعلام کردند که حملات خسارت قابل توجهی به بار نیاورده است.

توان نظامی متعارف

ارتش آمریکا می‌گوید توان نظامی متعارف ایران برای اعمال قدرت در منطقه یا تهدید عملیات آمریکا را تضعیف کرده است.

کوپر به کنگره گفت که ارتش آمریکا ۱۶۱ فروند کشتی نیروی دریایی ایران را منهدم کرده و ۸۲ درصد از سامانه‌های پدافند هوایی این کشور را از کار انداخته است. او افزود نیروی هوایی ایران که پیش از جنگ روزانه تا ۱۰۰ سورتی پرواز انجام می‌داد، اکنون هیچ مأموریتی انجام نمی‌دهد.

با وجود این، ایران همچنان توانست در طول درگیری تنگه هرمز را به طور مؤثر مسدود کند و کشتی‌های تجاری که یک‌پنجم عرضه نفت و گاز طبیعی جهان را از این مسیر منتقل می‌کنند، با استفاده از قایق‌های تندرو، مین، پهپاد و شناورهای موشک‌انداز در تنگنا قرار دهد.

برنامه هسته‌ای

ترامپ بارها گفته است که هدف اصلی او جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است. تهران همواره تأکید کرده که قصدی برای ساخت بمب ندارد و برنامه‌اش برای مقاصد صلح‌آمیز است.

اما جنگ تغییر قابل توجهی در توان هسته‌ای ایران ایجاد نکرده است. اطلاعات آمریکا در ماه گذشته برآورد کرد که ایران برای تولید سلاح هسته‌ای به کمتر از یک سال زمان نیاز دارد؛ همان جدول زمانی که پس از حملات ژوئن ۲۰۲۵ به تأسیسات هسته‌ای ایران ارائه شده بود.

برنامه هسته‌ای ایران موضوعی محوری برای مذاکره‌کنندگان خواهد بود، زمانی که توافق چارچوبی روز جمعه به طور رسمی امضا شود. ترامپ گفته است که اورانیوم غنی‌شده ایران باید از کشور خارج شود، در حالی که به گفته منابع، رهبر عالی ایران، آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای، می‌گوید این مواد نباید به خارج فرستاده شود.

نیروهای نیابتی ایران

ترامپ در ۲ مارس در کاخ سفید گفت که نباید به تهران اجازه داد به تسلیح و تأمین مالی گروه‌های مسلح نیابتی در عراق، لبنان، غزه و یمن ادامه دهد؛ گروه‌هایی که ایران دهه‌ها برای اعمال قدرت و آزار دشمنانش به آن‌ها تکیه کرده است.

ایران از آغاز جنگ هیچ تمایلی برای توقف حمایت از این گروه‌ها نشان نداده، اما ارزیابی‌های ارتش آمریکا و نهادهای مستقل نشان می‌دهد که شبکه نیابتی ایران بسیار کم‌اثرتر از گذشته شده است.

بخش زیادی از این روند پیش از آغاز جنگ جریان داشت. اسرائیل بسیاری از رهبران ارشد حماس و هزاران نفر از نیروهایش را پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به خاک خود در غزه کشت و همچنین بسیاری از فرماندهان شبه‌نظامیان حزب‌الله را در لبنان از بین برد. ایران همچنین با فروپاشی حکومت بشار اسد، رئیس‌جمهور سابق سوریه در سال ۲۰۲۴، یک مسیر مهم برای تأمین مجدد حزب‌الله را از دست داد.

تحریم‌ها و مشکلات اقتصادی ایران نیز توان این کشور برای تأمین مالی این گروه‌ها را کاهش داده است.

این گروه‌ها نقش عمده‌ای در جنگ ایفا نکرده‌اند. حماس از نوار غزه به اسرائیل حمله نکرده، در حالی که حوثی‌ها نیز کشتیرانی دریای سرخ را از یمن به طور قابل توجهی مختل نکرده‌اند.

حزب‌الله در ۲ مارس با شلیک موشک و پهپاد به داخل اسرائیل وارد جنگ شد که اسرائیل در پاسخ با حملات هوایی و تهاجم زمینی واکنش نشان داد. این درگیری‌ها تاکنون نزدیک به ۳۷۰۰ کشته و ۱.۲ میلیون آواره در لبنان بر جای گذاشته است. تاکنون ۲۸ سرباز اسرائیلی و چهار غیرنظامی در این درگیری جان باخته‌اند.

کوپر در ماه مه به کنگره گفت که ایران دیگر توان تأمین قابل اتکای این گروه‌ها با سلاح‌های پیشرفته را ندارد، هرچند مشخص نکرد که منظورش چیست.

تغییر رژیم

ترامپ پیش از آغاز جنگ، معترضان ایرانی را تشویق کرد تا حاکمان خود را سرنگون کنند و گفت مرگ آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر عالی ایران، در ۲۸ فوریه «بزرگ‌ترین فرصت» آن‌ها برای تصرف دولت است. او در ۶ مارس گفت جنگ تنها با «تسلیم بی‌قید و شرط» ایران و روی کار آمدن یک رهبر «قابل قبول» جدید پایان خواهد یافت.

هرچند جنگ نتوانسته حکومت دینی ایران را سرنگون کند، ترامپ ادعا کرده که به هدفش رسیده زیرا خامنه‌ای با پسرش،  مجتبی خامنه‌ای، جایگزین شده است. ترامپ در ۲۹ مارس، رهبری جدید را «یک رژیم جدید و معقول‌تر» توصیف کرد.

ترامپ در هفته‌های اخیر از تکرار درخواست‌هایش برای سرنگونی رهبران ایران خودداری کرده است.