جزئیات میلیاردها دلاری که ایران می‌تواند دریافت کند

دیو لاولر و باراک راوید / آکسیوس

مفاد هنوز محرمانه توافق رئیس‌جمهور ترامپ با ایران، بحثی داغ و جنجالی را درباره میزان منافع مالی احتمالی ایران و زمان بهره‌مندی تهران از این امتیازات برانگیخته است.

تصویر کلی: انتظار می‌رود این توافق به ایران اجازه دهد در طول یک دوره ۶۰ روزه مذاکره، نفت خود را آزادانه به فروش برساند. همچنین این توافق راه را برای کاهش گسترده‌تر تحریم‌ها، دسترسی به دارایی‌های مسدودشده و در صورت دستیابی به یک توافق نهایی هسته‌ای، ایجاد صندوقی تا سقف ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران هموار می‌کند.

نقطه اختلاف: منتقدان معتقدند ترامپ پس از آنکه در دوره نخست ریاست‌جمهوری خود توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ را کنار گذاشت، اکنون همان الگوی پیشین را دنبال می‌کند؛ یعنی آزادسازی منابع مالی در ازای امتیازهای هسته‌ای. به باور آنان، او حتی ممکن است با ایجاد صندوق بازسازی، یک گام فراتر نیز رفته باشد.

کاخ سفید می‌گوید فضای بحث و گفت‌وگو پیرامون این توافق با «اطلاعات نادرست» منتشرشده از سوی ایران مخدوش شده و ساختار «پرداخت در برابر عملکرد» بهترین راه برای دستیابی به قوی‌ترین توافق ممکن است.

با این حال، مقام‌های آمریکایی اذعان دارند که دست‌کم بخشی از مزایا و امتیازات این توافق از همان ابتدا به ایران خواهد رسید.

وضعیت کنونی: قرار است «یادداشت تفاهم» (MOU) که روز جمعه به‌طور رسمی امضا خواهد شد، زمینه آغاز ۶۰ روز مذاکره درباره یک توافق هسته‌ای جامع‌تر و جزئی‌تر را فراهم کند.

مقام‌های آمریکایی می‌پذیرند که هنوز مشخص نیست آیا در نهایت توافقی بلندمدت در حوزه هسته‌ای حاصل خواهد شد یا خیر، اما تأکید می‌کنند که بهره‌مندی اقتصادی ایران به دستیابی به چنین توافقی وابسته است.

در عین حال، کمبود اطلاعات و جزئیات درباره مفاد واقعی این یادداشت تفاهم، زمینه را برای طرح ادعاهای مختلفی فراهم کرده است؛ از جمله اینکه هم‌اکنون میلیاردها دلار در حال انتقال به تهران است.

در پاسخ به پرسش‌های آکسیوس درباره این گزارش، یک مقام آمریکایی گفت: «این توافق مبتنی بر عملکرد است. ایران تنها در صورتی می‌تواند از مزایای یادداشت تفاهم بهره‌مند شود که به تمامی تعهدات خود پایبند باشد؛ از جمله نداشتن سلاح هسته‌ای، خنثی‌سازی مواد غنی‌شده خود و خودداری از هرگونه اخلال در جریان آزاد کشتیرانی در تنگه هرمز.»

در ادامه، جزئیات مشوق‌های مالی در نظر گرفته‌شده تشریح می‌شود.

ایران در کوتاه‌مدت چه دریافت می‌کند؟

یک مقام آمریکایی اعلام کرد که این توافق شامل معافیت‌های موقت از تحریم‌ها خواهد بود که به ایران اجازه می‌دهد تا زمانی که مذاکرات ادامه دارد، نفت خود را به فروش برساند؛ موضوعی که با رفع محاصره دریایی سختگیرانه آمریکا، می‌تواند منبع درآمدی بسیار بزرگی برای تهران ایجاد کند.

رسانه‌های دولتی ایران مدعی شده‌اند که تهران صرفاً با امضای توافق، به‌طور فوری به دارایی‌های مسدودشده خود دسترسی پیدا خواهد کرد. مقام‌های آمریکایی این ادعا را به‌شدت رد می‌کنند.

یک مقام ارشد آمریکایی گفت ایران ممکن است در ازای اقدامات متقابل برای اجرای تعهدات خود، «اقدامات حسن‌نیت» دریافت کند؛ اقداماتی که می‌تواند شامل کاهش تحریم‌ها یا دسترسی به بخشی از دارایی‌های مسدودشده باشد.

گزارش‌هایی مبنی بر وجود توافقات جانبی که بر اساس آنها کشورهایی از حاشیه خلیج فارس مانند امارات متحده عربی و قطر بتوانند منابع مالی ایران را که در اختیار دارند آزاد کنند، از سوی یک مقام ارشد آمریکایی «مضحک» توصیف و رد شد.

با این حال، متن یادداشت تفاهم همچنان امکان برداشت‌های متفاوت را فراهم می‌کند. بر اساس گفته یک منبع آگاه از متن توافق، ایالات متحده «متعهد می‌شود که این دارایی‌های مسدودشده را پس از اجرای این یادداشت تفاهم، به‌طور کامل در دسترس استفاده قرار دهد.»

ایران در چارچوب یک توافق هسته‌ای چه دریافت خواهد کرد؟

بر اساس توضیحات یک منبع آگاه از متن توافق، اگر توافق نهایی هسته‌ای حاصل شود، ایالات متحده در قالب یادداشت تفاهم متعهد شده است که تمامی تحریم‌های ایران را بر اساس یک جدول زمانی مورد توافق طرفین لغو کند.

کاخ سفید تأکید دارد که هر توافقی باید شامل انتقال یا خارج‌سازی ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران، توقف غنی‌سازی در آینده و استقرار یک نظام بازرسی مرتبط با آن باشد.

یک مقام ارشد دولت آمریکا مدعی شد واشنگتن انتظار دارد ظرف دو تا سه هفته مشخص شود که آیا ایران در مذاکرات جدی است یا خیر؛ و در صورت نبود چنین جدیتی، منافع مالی قابل‌توجهی نیز در کار نخواهد بود.

صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری

یکی از جنجالی‌ترین و حساس‌ترین مفاد این توافق، احتمال ایجاد یک صندوق بازسازی برای ایران است.

طبق گفته یک منبع آگاه از متن یادداشت تفاهم، هر توافق نهایی باید شامل «برنامه‌ای قطعی و مورد توافق دو طرف» برای تشکیل صندوقی باشد که از «بازسازی و توسعه اقتصادی» ایران حمایت کند.

منابع مطلع از مذاکرات می‌گویند ایده ایجاد «صندوق شکوفایی» از سوی قطر مطرح شده و طی چند هفته گذشته با آمریکا و ایران مورد بحث قرار گرفته است. این ابتکار بر جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی از کشورهای حاشیه خلیج فارس و کشورهای شرق آسیا استوار است.

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در گفت‌وگو با شبکه فاکس نیوز اظهار داشت که منابع مالی این صندوق از مالیات‌دهندگان آمریکایی تأمین نخواهد شد و تنها در صورتی فعال می‌شود که ایران به‌طور دائمی برنامه هسته‌ای خود را متوقف کند، از ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود صرف‌نظر کند و بازرسی‌های هسته‌ای را بپذیرد.

آنچه باید زیر نظر داشت: ترامپ روز سه‌شنبه بار دیگر اعلام کرد که متن یادداشت تفاهم منتشر خواهد شد؛ هرچند احتمالاً این انتشار تا زمان امضای رسمی آن در روز جمعه به تعویق خواهد افتاد.