۸ پرسش حل‌نشده درباره توافق ترامپ با ایران

دیو لاولر، باراک راوید / آکسیوس

مقام‌های ارشد دولت آمریکا روز دوشنبه به خبرنگاران گفتند توافق میان ایالات متحده و ایران روز یکشنبه به‌صورت الکترونیکی توسط رئیس‌جمهور دونالد ترامپ، معاون رئیس‌جمهور جی‌دی ونس و رئیس مجلس شورای اسلامی ایران، محمدباقر قالیباف، امضا شده است.

اهمیت موضوع: این توافق اکنون نخستین آزمون خود را پشت سر می‌گذارد: آیا واشنگتن و تهران می‌توانند توقف درگیری‌های نظامی را به یک توافق گسترده‌تر تبدیل کنند؟ فرآیندی که از تنگه هرمز آغاز می‌شود و سپس به مسئله بسیار پیچیده‌تر برنامه هسته‌ای ایران می‌رسد.

وضعیت کنونی: به گفته مقام‌های آمریکایی، تمدید ۶۰ روزه آتش‌بس اکنون اجرایی شده و لبنان را نیز در بر می‌گیرد. با این حال انتظار نمی‌رود روند بازگشایی تنگه هرمز پیش از مراسم رسمی امضای توافق در روز جمعه در ژنو آغاز شود.

قرار است جی‌دی ونس، استیو ویتکاف و جرد کوشنر از طرف آمریکا، به همراه محمدباقر قالیباف و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز جمعه با میانجی‌گران پاکستانی و قطری دیدار کنند تا درباره مرحله بعدی مذاکرات گفت‌وگو کنند.

مقام‌های آمریکایی می‌گویند متن کامل «یادداشت تفاهم» (MOU) ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت آینده منتشر خواهد شد؛ هرچند ترامپ گفته است ممکن است انتشار آن تا پس از امضای رسمی توافق به تعویق بیفتد.

تصویر کلی: واشنگتن و تهران در حال رقابت برای شکل دادن به روایت عمومی درباره توافقی هستند که افراد اندکی متن آن را دیده‌اند؛ اما بازارها، رهبران جهان و شهروندان عادی از هم‌اکنون به آن واکنش نشان داده‌اند.

آمریکا می‌گوید هرگونه کاهش تحریم‌ها برای ایران به میزان پایبندی تهران به تعهداتش وابسته خواهد بود. در مقابل، رسانه‌های دولتی ایران از بسته‌ای سخاوتمندانه‌تر سخن گفته‌اند.

شرکت‌های کشتیرانی نیز اعلام کرده‌اند پیش از ازسرگیری کامل عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز، خواهان تضمین‌های روشن‌تر از سوی ایران هستند.

همزمان، جناح‌های تندرو در واشنگتن و اسرائیل از کاخ سفید می‌خواهند دقیقاً توضیح دهد ایران چه امتیازاتی دریافت می‌کند و در صورت شکست مذاکرات هسته‌ای چه اتفاقی خواهد افتاد.

جزئیات: در ادامه، هشت پرسش کلیدی که همچنان پیرامون این توافق مطرح است، بررسی می‌شود.

کاخ سفید در پاسخ به پرسش‌های آکسیوس درباره این موارد اظهار نظری نکرد.

۱. آیا توافق واقعاً اجرایی شده است؟

یادداشت تفاهم روز یکشنبه به‌صورت الکترونیکی امضا شد و قرار است مراسم رسمی امضا روز جمعه در سوئیس برگزار شود.

تمدید ۶۰ روزه آتش‌بس بلافاصله اجرایی شد، اما تنگه هرمز هنوز به‌طور کامل بازگشایی نشده است.

ترامپ روز یکشنبه اعلام کرد که محاصره دریایی آمریکا فوراً پایان یافته و تنگه هرمز باز شده است؛ اما بعداً گفت که بازگشایی رسمی تنگه روز جمعه و پس از مراسم امضا انجام خواهد شد.

یک مقام وزارت دفاع آمریکا گفت به ارتش دستور داده شده برای پایان دادن به محاصره در روز جمعه آماده شود.

ترامپ روز دوشنبه مدعی شد که کشتی‌ها هم‌اکنون در حال تردد هستند، اما رسانه‌های دولتی ایران گزارش دادند وضعیت تنگه تغییری نکرده است.

۲. آیا تنگه هرمز واقعاً باز خواهد شد؟

طرف آمریکایی همواره گفته است که توافق، تنگه هرمز را بدون دریافت عوارض یا اعمال هرگونه محدودیت دیگر باز خواهد کرد.

یک دیپلمات منطقه‌ای که در روند میانجی‌گری مشارکت داشته، هفته گذشته به آکسیوس گفت این توافق پیش‌بینی می‌کند حجم حمل‌ونقل دریایی از تنگه ظرف ۳۰ روز به سطح پیش از جنگ بازگردد.

اما مقام‌های ایرانی به رسانه‌های دولتی گفته‌اند که تنگه صرفاً به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت و ایران همچنان سطحی از کنترل را حفظ خواهد کرد.

خبرگزاری فارس گزارش داده است که ایران پذیرفته در طول دوره ۶۰ روزه آتش‌بس عوارضی دریافت نکند، اما پس از آن هزینه‌هایی تحت عنوان ایمنی و حفاظت محیط زیست وضع خواهد کرد.

نکته قابل توجه: یک مقام ارشد دولت آمریکا گفت قرار است «گفت‌وگوی منطقه‌ای» درباره آینده تنگه هرمز و راه‌های تضمین عدم بسته شدن دوباره آن برگزار شود.

وضعیت فعلی: شرکت‌های کشتیرانی همچنان با احتیاط عمل می‌کنند.

شرکت مرسک و دیگر فعالان این حوزه اعلام کرده‌اند که هنوز منتظر شفافیت بیشتر و تضمین‌های امنیتی هستند و برخی تحلیلگران تردید دارند که حجم تردد کشتی‌ها به این زودی به سطح پیش از جنگ بازگردد.

یک مقام ارشد دولت آمریکا به خبرنگاران گفت انتظار می‌رود حجم تردد طی دو هفته آینده به‌طور قابل توجهی افزایش یابد، اما احتمالاً هنوز به شرایط عادی بازنخواهد گشت.

او افزود: «برخی خدمه کشتی‌ها می‌خواهند چند روز دیگر یا حتی چند هفته دیگر ثبات بیشتری ببینند.»

۳. ایران چه چیزی به دست می‌آورد؟

هر دو طرف توافق دارند که ایران دو دستاورد مهم خواهد داشت: پایان درگیری‌ها و دریافت معافیت‌های تحریمی برای صادرات نفت.

همین دو مورد می‌تواند درآمدی بسیار مورد نیاز برای تهران ایجاد کند.

اما رسانه‌های دولتی ایران مدعی شده‌اند که دولت ایران صرفاً در ازای امضای توافق، به میلیاردها دلار دارایی مسدودشده دسترسی پیدا خواهد کرد.

یک مقام ارشد آمریکایی این ادعا را قاطعانه رد کرد و گفت دسترسی ایران به این منابع تنها بر اساس «مدل پرداخت در برابر عملکرد» امکان‌پذیر خواهد بود.

به گفته طرف آمریکایی، بهره‌مندی کامل ایران از مزایای اقتصادی توافق، منوط به امضای یک توافق هسته‌ای جامع‌تر است.

برخی منتقدان توافق ابراز نگرانی کرده‌اند که ممکن است توافقات جانبی محرمانه‌ای وجود داشته باشد که دسترسی فوری ایران به منابع مالی را فراهم کند؛ اما کاخ سفید این ادعاها را «اطلاعات نادرست» خوانده است.

اما... این مقام ارشد دولت آمریکا گفت واشنگتن آماده است در مراحل اولیه، برخی «اقدامات محدود و نمادین» درباره دارایی‌های مسدودشده و کاهش تحریم‌ها انجام دهد؛ مشروط بر آنکه ایران نیز اقداماتی مشابه برای نشان دادن تمایل خود به اجرای توافق انجام دهد.

۴. آیا دو طرف درباره مفاد توافق برداشت مشترکی دارند؟

آمریکا و ایران روایت‌های متفاوتی از الزامات توافق و امتیازاتی که هر طرف دریافت می‌کند ارائه می‌دهند.

بخشی از این اختلاف ناشی از آن است که مذاکرات عمدتاً به‌صورت غیرمستقیم و از طریق میانجی‌ها انجام شده و یادداشت تفاهم بیشتر یک چارچوب سیاسی کلی است تا یک معاهده دقیق و جزئی.

این ابهام ممکن است به هر دو طرف امکان دهد ادعا کنند به اهداف خود رسیده‌اند، حتی اگر انتظارات متفاوتی از مراحل بعدی داشته باشند.

سناتور لیندزی گراهام، از متحدان تندرو ترامپ، گفت: «تا حدی نگرانم که برداشت ایران از این توافق با آنچه تیم مذاکره‌کننده آمریکایی ادعا می‌کند متفاوت باشد.»

یکی از مقام‌های ارشد دولت آمریکا نیز مدعی شد این اختلاف‌ها ناشی از آن است که ایران برای مصرف داخلی، مزایای توافق را بیش از حد بزرگ‌نمایی می‌کند.

۵. آیا متن توافق منتشر خواهد شد؟

بخش عمده این سردرگمی‌ها می‌تواند با انتشار کامل متن یادداشت تفاهم از سوی طرف‌ها یا میانجی‌ها برطرف شود.

در نشست خبری روز دوشنبه، یک مقام ارشد دولت آمریکا گفت این متن ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت آینده منتشر خواهد شد.

ترامپ اما گفت ممکن است انتشار آن تا پس از مراسم رسمی روز جمعه به تعویق بیفتد.

۶. آیا اسرائیل به توافق پایبند خواهد ماند؟

این توافق در اسرائیل، آن هم کمتر از چهار ماه مانده به انتخابات، با انتقادهایی از سراسر طیف سیاسی مواجه شده است.

یکی از دلایل این انتقادها آن است که توافق، اسرائیل را ملزم به رعایت آتش‌بس در لبنان می‌کند.

اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، گفته است اسرائیل از مناطق تحت اشغال خود در جنوب لبنان عقب‌نشینی نخواهد کرد و حق پاسخ به حملات حزب‌الله را نیز حفظ خواهد کرد.

او هشدار داده است اگر ایران به دلیل جنگ لبنان به اسرائیل حمله کند، اسرائیل «با تمام قدرت» به ایران پاسخ خواهد داد.

یک مقام ارشد آمریکایی گفت این توافق اسرائیل را ملزم به عقب‌نشینی نمی‌کند و همچنین یک «آتش‌بس یک‌طرفه» ایجاد نخواهد کرد؛ به این معنا که اگر حزب‌الله حمله کند، اسرائیل حق پاسخ خواهد داشت.

با این حال، مقام‌های اسرائیلی نگران‌اند که آزادی عمل آنها در لبنان به‌شدت محدود شود.

پس از آنکه حمله هوایی اسرائیل به بیروت در روز یکشنبه نزدیک بود توافق را به شکست بکشاند، ترامپ به آکسیوس گفت بنیامین نتانیاهو «هیچ قضاوت درستی ندارد.»

ترامپ روز دوشنبه نیز گفت امیدوار است وضعیت لبنان را «حل‌وفصل» کند و افزود:

«احتمالاً باید گفت‌وگوی کوچکی هم با حزب‌الله داشته باشیم.»

۷. آیا در نهایت توافق هسته‌ای حاصل خواهد شد؟

هدف این یادداشت تفاهم آغاز یک دوره ۶۰ روزه مذاکرات هسته‌ای است.

تمام بخش‌های هسته‌ای توافق و همچنین بخش عمده کاهش تحریم‌هایی که ایران امیدوار است دریافت کند، به دستیابی به یک توافق نهایی بسیار فنی و پیچیده وابسته است.

مقام‌های آمریکایی اذعان دارند که دستیابی به چنین توافقی بسیار دشوار خواهد بود؛ به‌ویژه با توجه به بی‌اعتمادی متقابل و دشواری‌هایی که حتی برای دستیابی به همین یادداشت تفاهم نسبتاً کلی وجود داشت.

ویتکاف و کوشنر اوایل این ماه برای دیدار با کارشناسان هسته‌ای که قرار است در این مذاکرات نقش داشته باشند، به اوک‌ریج در ایالت تنسی سفر کردند.

گام بعدی: شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان و یکی از میانجی‌های مذاکرات، گفته است که «در همین هفته» نشست‌هایی برای آماده‌سازی مذاکرات هسته‌ای برگزار خواهد شد.

۸. اگر توافق هسته‌ای حاصل نشود، آیا جنگ از سر گرفته خواهد شد؟

مقام‌های آمریکایی می‌گویند تا زمانی که توافق هسته‌ای حاصل نشود، نیروهای اعزامی آمریکا از منطقه خارج نخواهند شد.

یکی از این مقام‌ها استدلال کرد خسارت‌های واردشده به ایران احتمال دستیابی به توافق را افزایش داده و افزود ترامپ در صورت شکست دیپلماسی همچنان «ابزارهای دیگری در اختیار دارد.»

در مقابل، مقام‌های ایرانی مدعی‌اند که ترامپ به‌شدت خواهان پایان جنگ بوده و اکنون این تهران است که اهرم فشار را در اختیار دارد.

آنچه باید زیر نظر داشت: یک مقام ارشد دولت آمریکا به خبرنگاران گفت: «فکر می‌کنم طی دو تا سه هفته آینده مشخص خواهد شد که آیا این تفاهم‌ها به یک توافق واقعی و عملیاتی تبدیل می‌شوند یا نه.»