روسیه در حال‌وهوای جشن نیست

والری هاپکینز
عکس‌ها از نانا هایتمن
نیویورک تایمز / ۸ مه ۲۰۲۶

روسیه در حال‌وهوای جشن بزرگ‌ترین سالروز کرملین نیست

پرچم‌های سرخ، سفید و آبی روسیه در امتداد بلوارهای عریض مسکو در باد به اهتزاز درآمده‌اند. پارک‌ها و پیاده‌راه‌ها مملو از گل‌های تازه‌کاشته‌شده‌اند. روبان‌های نارنجی و سیاهِ «سن‌جورج» ــ نماد دلاوری نظامی روسیه ــ تقریباً بر ویترین هر فروشگاهی آویخته شده‌اند.

از دوران شوروی تاکنون، «تعطیلات ماه مه» ــ فاصلهٔ میان اول مه، روز جهانی کارگر، تا نهم مه، روزی که روسیه نقش اتحاد شوروی در شکست نازی‌ها در جنگ جهانی دوم را گرامی می‌دارد ــ نویدبخش فرا رسیدن بهار بوده است.

اما امسال، حال‌وهوا به‌هیچ‌وجه جشن‌گونه نیست.

در حالی که اقتصاد روسیه برای تحمل هزینه‌های جنگ اوکراین با دشواری روبه‌روست، قیمت‌ها و مالیات‌ها در حال افزایش‌اند. موج تازه‌ای از اقدامات سرکوبگرانهٔ زمان جنگ، محدودیت‌های اینترنتی‌ای را به همراه آورده که تا چندی پیش غیرقابل تصور بود؛ از جمله دور جدیدی از قطع اینترنت در این هفته در مسکو و سن‌پترزبورگ. مذاکرات برای پایان دادن به جنگ نیز متوقف شده، آن هم در شرایطی که نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند شمار بی‌سابقه‌ای از روس‌های خسته از جنگ خواهان صلح هستند.

در این فصل رژه‌ها، جنگ به پایتخت، یعنی مسکو، نیز کشیده شده است. پارک‌های شهر نه‌تنها با گل، بلکه با دستگاه‌های فلزیاب تزئین شده‌اند. مراسم نهم مه در میدان سرخ ــ یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای سال که در قلب قدرت کرملین برگزار می‌شود ــ به دلیل احتمال حملات پهپادی اوکراین محدود شده است. این تهدید روز دوشنبه به واقعیت پیوست؛ زمانی که یک پهپاد به ساختمانی مسکونی و لوکس در مسکو برخورد کرد.

دولت روسیه که نشانه‌هایی از ضعفی نامعمول بروز داده، بی‌نتیجه از اوکراین خواست در روز رژه آتش‌بس برقرار کند و همچنین اذعان کرد که «اقدامات امنیتی اضافی» برای حفاظت از ولادیمیر پوتین در نظر گرفته شده است. کرملین تقریباً همه خبرنگاران را از حضور در این مراسم منع کرده و دلیل آن را «تهدیدهای تروریستی از سوی کی‌یف» عنوان کرده است.

در نقاطی دور از پایتخت، اوکراین بارها تأسیسات نفتی روسیه را هدف قرار داده؛ از جمله در شهر پرم، در فاصله حدود ۱۵۰۰ کیلومتری از مرز، و نیز در شهر بندری توآپسه در ساحل دریای سیاه؛ جایی که یکی از حملات موجب فاجعه‌ای زیست‌محیطی شد.

زنی به نام سوتلانا که در توآپسه زندگی می‌کند، از خستگی فزاینده مردم نسبت به جنگ اوکراین سخن گفت؛ جنگی که اکنون بیش از چهار سال طول کشیده و از مدت حضور اتحاد شوروی در آنچه روس‌ها «جنگ بزرگ میهنی» می‌نامند نیز طولانی‌تر شده است.

او گفت ساکنان شهر کم‌کم به این نتیجه رسیده‌اند که این جنگ «فقط هرج‌ومرج و پیامدهای منفی برای مردم» به همراه دارد. سوتلانا که برای جلوگیری از پیامدهای احتمالی خواست نام خانوادگی‌اش فاش نشود، از «یک چرخهٔ معیوب و احمقانه» سخن گفت؛ چرخه‌ای که در آن مالیات‌ها افزایش می‌یابد، پول اضافی صرف مسدود کردن اینترنت می‌شود و سپس مردم برای انجام همان کاری که مالیاتش را می‌پردازند، با دشواری بیشتری روبه‌رو می‌شوند.

بن‌بست روسیه در اوکراین

تعطیلی نهم مه، یا «روز پیروزی»، مهم‌ترین مناسبت در تقویم روسیه است. کرملین پیروزی اتحاد شوروی در جنگ جهانی دوم را به نوعی آیین مدنی برای روس‌ها تبدیل کرده است. برآورد می‌شود که ۲۷ میلیون شهروند شوروی ــ نظامی و غیرنظامی ــ در آن جنگ جان باخته باشند؛ بالاترین تلفات انسانی در میان کشورهای شرکت‌کننده در جنگ. این پیروزی قهرمانانه که اتحاد شوروی را به جایگاه یک قدرت جهانی رساند، همچنان عامل وحدت در روسیه به شمار می‌رود.

اما این تصویر، تضادی آشکار با بن‌بست کنونی روسیه در اوکراین دارد.

روسیه با وجود تلفات عظیم، طی سال‌های اخیر در اوکراین دستاورد ارضی چشمگیری نداشته است. بر اساس آمار وب‌سایت خبری مستقل «مدیازونا»، که گزارش‌های عمومی درباره کشته‌شدگان را گردآوری می‌کند، دست‌کم ۲۱۳ هزار سرباز روس کشته شده‌اند. پژوهشگران غربی شمار واقعی را بسیار بیشتر و فراتر از ۳۰۰ هزار نفر برآورد کرده‌اند.

کرملین کوشیده این توهم را ایجاد کند که جنگی دوردست در جریان است تا آن را از ذهن روس‌ها دور نگه دارد. اما در حالی که جنگ اقتصاد را تحت فشار قرار داده و بهانه‌ای برای محدودیت‌های اینترنتی شده، یک سفیر غربی در مسکو به من گفت احساس می‌کند تمایل روس‌ها برای تحمل این وضعیت در حال کاهش است.

این سفیر گفت: «یک اضطراب جمعی وجود دارد»، زیرا «هیچ‌کس نمی‌داند این وضعیت چگونه پایان می‌یابد.» او به شرط ناشناس ماندن سخن گفت، چون مجاز به اظهارنظر علنی درباره این موضوع نبود.

نیروهای امنیتی در مسکو همزمان با آغاز آماده‌سازی‌ها برای رژه

بر اساس نظرسنجی «مرکز لوادا»، یک مؤسسه مستقل افکارسنجی، ۴۷ درصد روس‌ها در ماه آوریل نسبت به زندگی خود احساس اضطراب داشته‌اند؛ رقمی که نسبت به سال گذشته ۱۱ واحد درصد افزایش یافته است.

نارضایتی از وضعیت اقتصادی و محدودیت‌های اینترنتی در میزان محبوبیت عمومی ولادیمیر پوتین نیز بازتاب یافته؛ محبوبیتی که طی هفته‌های اخیر کاهش یافته و اکنون به پایین‌ترین سطح خود از آغاز جنگ رسیده است. اما فراتر از ابراز نارضایتی در نظرسنجی‌ها، روس‌ها راه چندانی برای علنی کردن ناخشنودی خود ندارند، زیرا کرملین به‌طور فزاینده هرگونه انتقاد عمومی را تهدیدی علیه دولت تلقی می‌کند.

مقام‌های روسیه مانع برگزاری اعتراضات در چند شهر علیه قطع اینترنت و محدودسازی اپلیکیشن‌های پرطرفداری چون تلگرام شدند. تجمع‌های روز کارگر که به‌طور سنتی از سوی حزب کمونیست برگزار می‌شد نیز در بسیاری از مناطق مجوز نگرفت. حتی تجمعی در اعتراض به تأخیر در ساخت ساختمان‌های مدارس در روستایی در غرب روسیه نیز متوقف شد.

این در حالی است که اقتصاد روسیه زیر بار هزینه‌های سنگین جنگ، نرخ‌های بالای بهره و تحریم‌های غرب دچار رکود شده، حتی چهره‌های نزدیک به حاکمیت نیز زنگ خطر را به صدا درآورده‌اند.

رابرت نیگماتولین، اقتصاددان آکادمی علوم روسیه، ماه گذشته در یک مجمع اقتصادی در مسکو گفت: «صادقانه باور دارم که ما دچار مشکل شده‌ایم.»

او گفت سطح زندگی در اتحاد شوروی پایین‌تر از اروپا بود، «اما ما در حال ساختن کشور بودیم؛ برنامه فضایی می‌ساختیم، انرژی هسته‌ای توسعه می‌دادیم؛ جلوتر بودیم و البته برای این مسیر فداکاری می‌کردیم.» نیگماتولین افزود: «اکنون همه‌چیز را از دست داده‌ایم و همچنان فقیرترین هستیم. حتی در فقیرترین مناطق چین نیز درآمدها از فقیرترین مناطق ما بالاتر است.»

او فهرستی از شاخص‌های تیره‌وتار روسیه ارائه کرد: افزایش ۷۷ درصدی قیمت کالاهای مصرفی از سال ۲۰۱۵، مالیات‌های بالاتر که فشار زیادی بر کسب‌وکارهای کوچک و متوسط وارد می‌کند، و نرخ پایین زاد و ولد که نشانه چالش‌های شدید جمعیتی در آینده است. برخی اقتصاددانان معتبر ارزیابی‌های بدبینانه او را اغراق‌آمیز دانستند، اما با این حال بسیاری از مردم عادی فشار اقتصادی را به‌طور ملموس احساس می‌کنند.

ایرینا، که در حوزه مشاوره کسب‌وکار فعالیت می‌کند و او نیز خواست نام خانوادگی‌اش فاش نشود، گفت که «احساس وقوع طوفانی قریب‌الوقوع» را دارد.

او گفت: «می‌بینم که اقتصاد به‌طور کلی در حال بازسازی است و شرایط روزبه‌روز دشوارتر می‌شود.» به گفته او، مشتریانش در حال اخراج کارکنان هستند و تورم نیز افزایش حقوقی را که دریافت کرده بود عملاً بی‌اثر کرده است.

تشدید فضای خفقان

این فضای عظیم عدم‌قطعیت در روسیه با محدودتر شدن عرصه آزادی بیان تشدید شده است؛ جایی که مردم باید مدام حد و مرزهای متغیرِ آنچه مجاز است و آنچه ممنوع محسوب می‌شود را تشخیص دهند.

یورش نیروهای امنیتی به «اکسمو-آ‌اس‌تی»، یکی از بزرگ‌ترین ناشران روسیه، نشانه‌ای از تشدید فضای خفقان است. پلیس اخیراً مدیران ارشد این مجموعه را برای چند روز بازداشت کرد؛ ظاهراً به دلیل انتشار کتابی حاوی محتوای مربوط به دگرباشان جنسی که در روسیه ممنوع است. این کتاب توسط یکی از زیرمجموعه‌های انتشارات اکسمو منتشر شده بود؛ زیرمجموعه‌ای که در ژانویه تعطیل شد.

این شرکت حتی پس از آنکه تلاش کرد با انتشار کتاب‌های میهن‌پرستانه و حامی جنگ رضایت کرملین را جلب کند، باز هم هدف قرار گرفت. اولگ نوویکوف، مالک اکسمو، به رسانه روسی RBK گفت وضعیت فعلی صنعت نشر در روسیه به دلیل «معیارهای مبهم» درباره آنچه ممنوع است، به «میدان مین» شباهت دارد.

وقتی خبر یورش به اکسمو منتشر شد، من در حال صرف ناهار با الکسی وندیکتوف بودم؛ کسی که تا زمان تعطیلی اجباری‌اش پس از آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲، آخرین ایستگاه رادیویی مستقل پایتخت، «اکوی مسکو»، را اداره می‌کرد.

وندیکتوف زمانی با دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، و مارگاریتا سیمونیان، سردبیر رسانه دولتی «راشا تودی» (RT)، دوستی داشت. اما اکنون خود او با اتهام اداری «مشارکت در فعالیت‌های یک سازمان نامطلوب» روبه‌روست.

جزئیات این اتهام نه به خود او و نه به وکیلش ارائه نشده است. وزارت دادگستری روسیه فهرستی از سازمان‌هایی دارد که «نامطلوب» تشخیص داده شده و فعالیتشان در روسیه ممنوع اعلام شده است. وندیکتوف این فهرست را نشان داد؛ فهرستی که شامل بیش از ۳۵۰ سازمان می‌شود، از جمله رسانه مستقل «مدوزا»، گروه زیست‌محیطی گرین‌پیس، دانشگاه ییل و بنیاد مبارزه با ایدز «بنیاد ایدز التون جان».

او گفت: «من با حتی یکی از این گروه‌ها هم همکاری نکرده‌ام.»

البته همه روس‌ها از وضعیت موجود ناراضی نیستند. برخی با تمرکز بر ناکامی‌های دیگر کشورها، نگاه مثبت‌تری به روسیه دارند.

کنستانتین مالوفیف، سرمایه‌دار رسانه‌ای فوق‌محافظه‌کار، به من گفت ایالات متحده با ورود به جنگ با ایران «اشتباهی عظیم» مرتکب شده و به‌عنوان «ببری کاغذی» رسوا شده است.

او در گفت‌وگویی در دفترش در خیابان حلقه باغِ مرکز مسکو، به نفوذ بنیامین نتانیاهو بر تصمیم دونالد ترامپ برای حمله به ایران اشاره کرد. او این پرسش را مطرح کرد که آیا ترامپ واقعاً کنترل امور را در دست دارد یا نه، و گفت تصویری که از ناکارآمدی رئیس‌جمهور آمریکا ایجاد شده، شانس واشنگتن برای پایان دادن به جنگ را تضعیف می‌کند.

او درباره ترامپ گفت: «هرچه کمتر ببینیم که او کنترل امور را در دست دارد، احتمال اینکه بتواند به‌عنوان مذاکره‌کننده، داور یا میانجی میان ما و اوکراین عمل کند، کمتر می‌شود.» مالوفیف افزود افزون بر شکست دیپلماسی، افزایش استفاده از فناوری‌های رباتیک در میدان نبرد نیز می‌تواند جنگ را حتی طولانی‌تر کند.

در تجمع اول ماه مه در مسکو، کنار مجسمه کارل مارکس که به‌وسیله حزب کمونیست برگزار شده بود، با دو مرد گفت‌وگو کردم که معتقد بودند روسیه «آزادتر و عادلانه‌تر» از آمریکا یا اروپاست.

یکی از آن‌ها، آندری پاولوفسکی، ۵۰ ساله که در حوزه مالی بین‌المللی کار می‌کند، گفت: «اینترنت فقط در روسیه محدود نمی‌شود. چین، امارات متحده عربی، حتی بریتانیا هم ترافیک اینترنت را فیلتر می‌کنند. هیچ‌کس درباره این موضوع حرفی نمی‌زند، اما به هر دلیلی هر اتفاقی در روسیه فوراً کل جهان را هیجان‌زده می‌کند.»

اما وقتی از او پرسیدم گرفتن اینترنت آزاد چه حسی دارد، پاسخ داد: «آزادی به معنای هرج‌ومرج نیست. آزادی یعنی کنترل.»