کرملین ناآرام، در پی ترورها و هراس از کودتا

نیک پیتون والش / سی‌ان‌ان

بر اساس گزارشی از یک نهاد اطلاعاتی اروپایی که به دست سی‌ان‌ان رسیده است، کرملین به‌طور چشمگیری سطح حفاظت شخصی از رئیس‌جمهور، ولادیمیر پوتین را افزایش داده و در چارچوب تدابیر جدیدی که در پی موجی از ترورهای مقامات ارشد نظامی روسیه و نگرانی‌ها از احتمال کودتا اتخاذ شده، سامانه‌های نظارتی را در منازل کارکنان نزدیک او نیز نصب کرده است.

طبق این گزارش، آشپزها، محافظان و عکاسانی که با رئیس‌جمهور کار می‌کنند، از استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی منع شده‌اند. همچنین بازدیدکنندگان از رئیس کرملین باید دو بار مورد بازرسی قرار گیرند و افرادی که در نزدیکی او فعالیت دارند، تنها مجاز به استفاده از تلفن‌های فاقد دسترسی به اینترنت هستند.

گزارش می‌افزاید بخشی از این اقدامات در ماه‌های اخیر و پس از کشته شدن یکی از ژنرال‌های ارشد در ماه دسامبر اتخاذ شده است؛ رویدادی که به بروز اختلاف در سطوح بالای نهادهای امنیتی روسیه انجامید. این تحولات نشان‌دهنده افزایش نگرانی‌ها در درون کرملین است، در شرایطی که این نهاد با مشکلات فزاینده داخلی و خارجی از جمله چالش‌های اقتصادی، نشانه‌های رو به رشد نارضایتی و ناکامی‌ها در میدان نبرد اوکراین روبه‌روست.

به گفته این گزارش، مقام‌های امنیتی روسیه به‌طور قابل توجهی تعداد مکان‌هایی را که پوتین به‌طور معمول به آن‌ها رفت‌وآمد دارد، کاهش داده‌اند. او و خانواده‌اش دیگر به اقامتگاه‌های معمول خود در منطقه مسکو و نیز در والدای — اقامتگاه تابستانی دورافتاده رئیس‌جمهور میان سن‌پترزبورگ و پایتخت — نمی‌روند.

همچنین در این گزارش آمده است که پوتین از ابتدای سال جاری تاکنون از هیچ تأسیسات نظامی بازدید نکرده، در حالی که در سال ۲۰۲۵ سفرهای منظم به این مراکز داشته است. برای جبران این محدودیت‌ها، کرملین تصاویر از پیش ضبط‌شده‌ای از او را در اختیار افکار عمومی قرار می‌دهد.

از زمان آغاز تهاجم به اوکراین در سال ۲۰۲۲، پوتین همچنین هفته‌ها را در پناهگاه‌های تقویت‌شده — اغلب در منطقه کراسنودار در سواحل دریای سیاه و چندین ساعت دورتر از مسکو — سپری می‌کند.

این پرونده که توسط منبعی نزدیک به یک نهاد اطلاعاتی اروپایی در اختیار سی‌ان‌ان و دیگر رسانه‌ها قرار گرفته، در شرایطی منتشر می‌شود که چهار سال از جنگ خشن و ناموفق کرملین می‌گذرد و تصور بحران در پیرامون این نهاد رو به افزایش است.

تلفات روسیه — که برآورد کشورهای غربی آن را حدود ۳۰ هزار کشته و زخمی در هر ماه می‌دانند — در کنار دستاوردهای محدود ارضی در خطوط مقدم و حملات مکرر پهپادی اوکراین به عمق خاک روسیه، هزینه این جنگ را به سطحی رسانده که بسیاری آن را ناپایدار می‌دانند. تنها در شامگاه یکشنبه، به گفته مقامات محلی و بر اساس ویدئوهای منتشرشده، یک پهپاد به ساختمانی بلندمرتبه در یکی از محله‌های مرفه مرکز غربی مسکو اصابت کرد.

سرگئی شویگو و روسلان تسالیکوف. در گزارش اطلاعاتی، شویگو با “خطر کودتا” مرتبط دانسته شده است/عکس: رویترز

هزینه اقتصادی جنگ نیز اکنون به‌طور ملموس احساس می‌شود؛ به‌طوری که اختلال‌های مکرر در داده‌های تلفن همراه که شهرهای بزرگ را تحت تأثیر قرار می‌دهد، حتی طبقه متوسط متمایل به پوتین را نیز خشمگین کرده است. این وضعیت به احساس تأثیرگذاری مستقیم جنگ بر نخبگان شهری — که تا پیش از این عمدتاً از پیامدهای آن دور بودند — دامن زده است.

این گزارش جزئیات نادری از نگرانی‌های مسکو درباره وخامت امنیت داخلی ارائه می‌دهد. همچنین به تنش‌های احتمالا شرم‌آور در میان فرماندهان امنیتی و نظامی روسیه بر سر مسئولیت حفاظت از مقامات ارشد اشاره می‌کند؛ موضوعی که به گفته گزارش، بازنگری در پروتکل‌های امنیتی پوتین و گسترش سطح بالاتری از حفاظت شخصی به ۱۰ فرمانده ارشد دیگر را در پی داشته است.

«خطر کودتا»

در این گزارش آمده است که از ابتدای مارس ۲۰۲۶، «کرملین و شخص ولادیمیر پوتین نسبت به احتمال درز اطلاعات حساس و همچنین خطر طرح یا تلاش برای کودتا علیه رئیس‌جمهور روسیه نگران بوده‌اند. او به‌ویژه نسبت به استفاده از پهپادها در یک اقدام احتمالی برای ترور توسط اعضای نخبگان سیاسی روسیه بدگمان است.»

اما برجسته‌ترین نتیجه‌گیری گزارش به یکی از نزدیکان پیشین پوتین، سرگئی شویگو، مربوط می‌شود.

بر اساس این گزارش، وزیر دفاع پیشین که اکنون به‌عنوان دبیر شورای امنیت فعالیت می‌کند و به حاشیه رانده شده، «با خطر کودتا مرتبط دانسته می‌شود، زیرا همچنان نفوذ قابل توجهی در میان فرماندهان ارشد نظامی دارد.»

در ادامه آمده است که بازداشت روسلان تسالیکوف، معاون پیشین و از نزدیکان شویگو، در ۵ مارس، به‌عنوان «نقض توافق‌های نانوشته حفاظتی میان نخبگان» تلقی می‌شود؛ اقدامی که موقعیت شویگو را تضعیف کرده و احتمال آن را افزایش می‌دهد که خود او نیز هدف تحقیقات قضایی قرار گیرد.

کمیته تحقیقات روسیه در بیانیه‌ای در ماه مارس اعلام کرد که روسلان تسالیکوف به اتهاماتی از جمله اختلاس، پول‌شویی و دریافت رشوه بازداشت شده است. گزارش‌ها درباره فساد در میان نخبگان نظامی روسیه پدیده‌ای رایج است، اما از زمان آغاز تهاجم به اوکراین، این موارد افزایش چشمگیری یافته‌اند.

این گزارش شواهدی برای پشتیبانی از ادعاها علیه سرگئی شویگو — که پیش‌تر به‌عنوان یکی از نزدیک‌ترین افراد به ولادیمیر پوتین شناخته می‌شد — ارائه نمی‌دهد، و هرگونه تلاش برای برکناری رئیس‌جمهور روسیه می‌تواند نشانه چرخشی اساسی در وفاداری‌ها باشد. با توجه به اینکه انتشار این گزارش ممکن است با هدف بی‌ثبات‌سازی کرملین صورت گرفته باشد، قابل توجه است که یک نهاد اطلاعاتی اروپایی در عین حال عملاً کرملین را از احتمال وقوع کودتا آگاه می‌کند.

پس از یک جلسه داغ، ۱۰ مقام ارشد نظامی تحت تدابیر امنیتی مضاعف قرار گرفتند

پوتین پیش‌تر نیز از یک تلاش برای کودتا در ژوئن ۲۰۲۳ جان سالم به در برد؛ زمانی که یوگنی پریگوژین، فرمانده نیروهای مزدور، یک حرکت ناموفق به سوی مسکو را رهبری کرد.

اختلافات داخلی در میان نخبگان حاکم در مسکو اغلب موضوع گمانه‌زنی‌های گسترده است، اما به‌ندرت به‌طور علنی آشکار می‌شود. در شرایطی که جنگ اوکراین ادامه دارد و حمایت ایالات متحده از کی‌یف رو به کاهش است، نهادهای اطلاعاتی اروپایی انگیزه قابل توجهی دارند تا از افزایش تنش‌ها و فضای بی‌اعتمادی در کرملین سخن بگویند.

ماهیت چنین اطلاعاتی باعث می‌شود که راستی‌آزمایی برخی از جزئیات آن دشوار باشد. شبکه سی‌ان‌ان برای دریافت واکنش با کرملین تماس گرفته است.

برخی از تدابیر امنیتی پیرامون پوتین که در این گزارش به آن‌ها اشاره شده، پیش‌تر نیز گزارش شده یا به‌طور گسترده‌ای مورد گمان بوده‌اند؛ از جمله بازرسی‌های بدنی شدید، اجتناب کرملین از استفاده از تلفن‌های هوشمند و محدودسازی تحرکات رئیس‌جمهور. با این حال، پوتین همچنان به‌طور منظم در انظار عمومی دیده می‌شود و همین هفته با رمضان قدیروف، رهبر چچن، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، دیدار کرده است.

پوتین از دوران همه‌گیری کووید-۱۹ روند فاصله‌گیری از دیگران را آغاز کرد و اغلب در انتهای میزی بلند و دور از مهمانان بلندپایه خود می‌نشست؛ وضعیتی که تا زمان صدور دستور تهاجم در فوریه ۲۰۲۲ ادامه داشت. گزارش‌ها همچنین حاکی از آن است که او از یک چیدمان اداری مشابه در چندین مکان مختلف استفاده می‌کند تا از طریق ارتباط ویدئویی با اعضای کابینه خود گفتگو کند.

جزئیات مربوط به تدابیر امنیتی جدید تنها چند روز پس از آن منتشر می‌شود که مسکو تغییرات قابل توجهی در رژه ۹ مه میدان سرخ — به مناسبت سالگرد پیروزی بر آلمان نازی — اعلام کرد. رویداد امسال، که پنجمین مراسم از زمان آغاز تهاجم گسترده به اوکراین است، بدون نمایش تجهیزات سنگین نظامی مانند زره‌پوش‌ها و موشک‌ها برگزار خواهد شد.

دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، اشاره کرد که تهدیدها و موفقیت‌های اخیر حملات دوربرد اوکراین یکی از دلایل این تصمیم بوده است. او گفت: «در شرایط وجود این تهدید تروریستی، بدیهی است که تمامی اقدامات برای به حداقل رساندن خطر انجام می‌شود.»

رژه‌های سال‌های گذشته معمولاً نمایشی از قدرت نظامی کرملین بودند، اما از زمان آغاز جنگ اوکراین، با استناد به ملاحظات عملیاتی و امنیتی، از ابعاد آن‌ها کاسته شده است.

تنش در کرملین

این گزارش اطلاعاتی حاکی از آن است که یک مشاجره تند میان فرماندهان ارشد در جلسه‌ای در کرملین در اواخر سال گذشته — که پوتین نیز در آن حضور داشت — تا حدی محرک اتخاذ تدابیر جدید بوده است. پس از ترور سپهبد فانیل سارواروف در مسکو در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۵، که احتمالاً توسط عوامل اوکراینی انجام شد، پوتین سه روز بعد مقام‌های کلیدی امنیتی را فراخواند.

در جریان این نشست، والری گراسیموف، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، الکساندر بورتنیکوف، رئیس سرویس امنیت فدرال (FSB)، را به دلیل ناکامی در حفاظت از نیروهایش مورد انتقاد قرار داد. در مقابل، بورتنیکوف از کمبود منابع و نیروی انسانی برای انجام این مأموریت شکایت کرد. در این گزارش آمده است: «والری گراسیموف با تأکید بر ترس و تضعیف روحیه‌ای که این وضعیت در میان نیروهای نظامی ایجاد کرده، به‌شدت همتایان خود در نهادهای اطلاعاتی را به دلیل فقدان دوراندیشی مورد انتقاد قرار داد.»

این گزارش همچنین می‌افزاید: «در پایان این نشست پرتنش، ولادیمیر پوتین خواستار آرامش شد، قالب کاری جایگزینی پیشنهاد کرد و از حاضران خواست ظرف یک هفته راه‌حل‌های مشخصی برای این مسئله ارائه دهند.»

راه‌حل سریع ارائه‌شده شامل گسترش دامنه فعالیت «سرویس حفاظت فدرال» (FSO) بود — نهادی که در آن زمان تنها مسئول حفاظت از گراسیموف در فرماندهی نظامی بود — تا امنیت ۱۰ فرمانده ارشد دیگر را نیز تأمین کند.

بر اساس این گزارش، تقویت تدابیر امنیتی شخصی پوتین نیز پس از این گسترش مأموریت FSO صورت گرفته است.

افشای جزئیات دقیق از مباحثات محرمانه درون ساختارهای تصمیم‌گیری یک کشور رقیب توسط نهادهای اطلاعاتی غربی امری نادر است؛ اطلاعاتی که احتمالاً از منابع انسانی یا الکترونیکی به دست آمده و انتشار آن‌ها می‌تواند این منابع را به خطر اندازد. با این حال، انتشار این گزارش ممکن است نشان‌دهنده تلاش مقام‌های اروپایی برای بهره‌برداری از امیدی باشد که برخی منتقدان آن را تنها راهبرد آنان برای شکست روسیه در اوکراین می‌دانند: انتظار برای فروپاشی داخلی این کشور.