درگیری نیروهای امنیتی با سوگواران چهلم قربانیان

پریسا حافظی / خبرگزاری رویترز / ۱۸ فوریه ۲۰۲۶

ایرانیان این هفته بار دیگر برای سوگواری کشته‌شدگانِ سرکوب نیروهای امنیتی در جریان اعتراضات ضدحکومتی ماه گذشته به خیابان‌ها بازگشتند؛ اقدامی که موج تازه‌ای از برخوردهای امنیتی را به‌دنبال داشت و یادآور انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ بود که به سقوط شاهِ مورد حمایت آمریکا انجامید.

انقلابیونِ ضدشاه در سال ۱۹۷۹، مراسم‌های سوگواری شیعیان در چهلم هر کشته را به تظاهراتی تازه تبدیل می‌کردند؛ امری که به خشونت‌های جدید از سوی حکومت و خلق «شهیدان» تازه برای جنبش می‌انجامید.

مخالفان حاکمیت روحانیون، با به‌کارگیری همان تاکتیک‌ها پس از پنج دهه، هنوز نتوانسته‌اند شتاب و گستره آن دوران را تکرار کنند؛ اما رهبران روحانی ایران که از سوی دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا، به‌دلیل سیاست‌های هسته‌ای و امنیتی‌شان با تهدید حمله نظامی روبه‌رو هستند، نگرانی خود را نشان داده‌اند.

مقام‌های حکومتی نیروهای امنیتی را در برخی گورستان‌ها مستقر کردند و پس از عذرخواهی از «همه کسانی که تحت تأثیر خشونت قرار گرفتند» — خشونتی که آن را به افرادی موسوم به «تروریست» نسبت دادند — از شهروندان دعوت کردند روز سه‌شنبه در مراسم‌های دولتی چهلم شرکت کنند.

یک فعال حقوق بشر در ایران که به‌دلیل نگرانی از پیامدها نخواست نامش فاش شود، گفت: «آنها تلاش کردند با برگزاری این مراسم در مساجد سراسر کشور، از تکرار تاریخ جلوگیری کنند؛ تا مانع تجمع خانواده‌های خشمگین در گورستان‌ها شوند، اما شکست خوردند.»

درگیری نیروهای امنیتی با سوگواران

ویدئوهایی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد نشان می‌دهد خانواده‌ها روز سه‌شنبه در نقاط مختلف ایران، ۴۰ روز پس از آغاز دو روز تیراندازی گسترده نیروهای امنیتی — که به گفته گروه‌های حقوق بشری هزاران معترض را به کام مرگ کشاند — مراسم‌های خود را برگزار کردند.

برخی از این مراسم‌ها به اعتراضات گسترده‌تر ضدحکومتی تبدیل شد و در مواردی با استفاده از نیروی مرگبار مواجه گردید.

در شهر کردنشین آبدانان در استان ایلام، شاهدان و فعالان گفتند نیروهای امنیتی به سوی صدها سوگواری که در گورستان گرد آمده بودند آتش گشودند.

در ویدئوها دیده می‌شود که مردم در حالی که شعار «مرگ بر دیکتاتور» — اشاره‌ای به علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی — سر می‌دهند، با شنیده شدن صدای تیراندازی پراکنده می‌شوند.

خبرنگاران رویترز تأیید کردند که این ویدئوها در گورستان فیلم‌برداری شده است. آنها نتوانستند تاریخ دقیق ضبط را تأیید کنند، اما هیچ نسخه‌ای پیش از روز سه‌شنبه منتشر نشده بود؛ شاهدان و فعالان نیز گفتند تیراندازی در همان روز رخ داده است.

گروه حقوق بشری «هەنگاو» اعلام کرد دست‌کم سه نفر در آبدانان زخمی و ۹ نفر بازداشت شدند. درگیری‌های مشابهی نیز در مشهد و همدان گزارش شد. منابعی در ایران گفتند دسترسی به اینترنت در این شهرها به‌شدت محدود شده است.

چهارشنبه؛ چهلم اوج اعتراضات ژانویه

قرار بود روز چهارشنبه نیز مراسم‌های سوگواری بیشتری برگزار شود؛ ۴۰ روز پس از مرگبارترین ناآرامی‌های دو روزه ژانویه. با این حال، به‌دلیل محدودیت‌های ارتباطی، مشخص نبود چه تعداد مراسم برگزار شده یا نتایج آن چه بوده است.

ناآرامی‌های ژانویه از اعتراضات اقتصادی محدود در ماه دسامبر در میان بازاریان بازار بزرگ تهران آغاز شد و به جدی‌ترین تهدید علیه نظام شیعه‌محور ایران در نزدیک به پنج دهه اخیر تبدیل گردید؛ به‌گونه‌ای که معترضان خواستار کناره‌گیری روحانیون حاکم شدند.

مقام‌ها دسترسی به اینترنت را قطع کردند و خشونت‌ها را به «تروریست‌های مسلح» مرتبط با اسرائیل و ایالات متحده نسبت دادند. به گفته گروه‌های حقوق بشری، شمار نامعلومی از روزنامه‌نگاران، وکلا، فعالان مدنی، مدافعان حقوق بشر و دانشجویان بازداشت شده‌اند.

مقام‌های ایرانی به رویترز گفته‌اند که رهبران کشور نگران‌اند حمله احتمالی آمریکا بتواند با دامن‌زدن به اعتراضات بیشتر، کنترل آنان بر قدرت را تضعیف کند. سرکوب، نابرابری، فساد و حمایت از نیروهای نیابتی در خارج از کشور از اصلی‌ترین نارضایتی‌ها به شمار می‌روند.

سارا، کارمند ۲۸ ساله دولت از شهر اصفهان، گفت: «تا کی می‌توانند برای ماندن در قدرت مردم را بکشند؟ مردم خشمگین‌اند، مردم ناامید شده‌اند.»

او افزود: «جمهوری اسلامی برای کشور من چیزی جز جنگ، فلاکت اقتصادی و مرگ به ارمغان نیاورده است.»

ترامپ ناوهای هواپیمابر، جنگنده‌ها، ناوشکن‌های مجهز به موشک هدایت‌شونده و دیگر تجهیزات نظامی را برای احتمال حمله در صورت بی‌نتیجه ماندن مذاکرات درباره محدودسازی برنامه هسته‌ای ایران و تضعیف نیروهای نیابتی خارجی آن، به خاورمیانه اعزام کرده است.

حتی بدون حمله آمریکا نیز، ادامه انزوای ناشی از تحریم‌های غرب احتمالاً خشم عمومی بیشتری را برخواهد انگیخت.

در سال ۱۹۷۹، شورش‌های ضدشاه در شهرها و روستاهای استان‌ها با اعتصاب کارگران نفت — که بخش عمده درآمد ایران را قطع کرد — و حمایت مالی بازاریان از روحانیون مخالف تقویت شد.

این‌بار گزارشی از اعتصاب گسترده کارگران نفت یا حمایت سازمان‌یافته بازاریان منتشر نشده است؛ با این حال، به گفته شاهدان و بر اساس پست‌های شبکه‌های اجتماعی، مردم برخی از تاکتیک‌های کوچک‌مقیاس آن دوران را تکرار کرده‌اند و در تظاهرات شبانه، اغلب از پشت‌بام‌ها، شعار «الله‌اکبر» و «مرگ بر دیکتاتور» سر داده‌اند.