ونزوئلا پس از مادورو / گفت‌وگو با یک پژوهشگر

گفتگوی سردبیر فارین افرز با فرانسیسکو رودریگز
برگردان: آزاد و شریف زاده
۳ ژانویه ۲۰۲۶

صبح زودِ سوم ژانویه، نیروهای ایالات متحده به کاراکاس حمله کردند، نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا، و همسرش را ربودند و آن‌ها را از کشور خارج کردند. این عملیات انتقال با اعمال زور، نقطه اوج ماه‌ها فشار نظامی آمریکا علیه رژیم مادورو بود. مادورو در نیویورک محاکمه خواهد شد؛ جایی که با اتهام‌های فدرال مربوط به مواد مخدر و سلاح روبه‌رو است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، روز شنبه در یک کنفرانس خبری گفت که آمادگی دارد بار دیگر به ونزوئلا حمله کند و اینکه واشنگتن برای زمانی نامحدود «اداره کشور» را بر عهده خواهد گرفت.

برای درک پیامدهای این تحولات برای ونزوئلا، ایالات متحده و کل منطقه، نشریه «فارین افرز» با فرانسیسکو رودریگز (Francisco Rodríguez)، گفت‌وگو کرده است؛ کسی که از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۴ ریاست هیئت مشاوره اقتصادی و مالی مجلس ملی ونزوئلا را بر عهده داشت. رودریگز همچنین از ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۱ رئیس تیم پژوهشی دفتر گزارش توسعه انسانی سازمان ملل متحد بود و از ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۶ به‌عنوان اقتصاددان ارشد منطقه، در بانک آمریکا فعالیت می‌کرد. او نویسنده سه کتاب درباره ونزوئلاست و در حال حاضر پژوهشگر ارشد در «مرکز پژوهش‌های اقتصادی و سیاست‌گذاری» و استاد دانشگاه دنور است.

رودریگز بعدازظهر روز شنبه با دنیل بلاک (Daniel Block)، سردبیر ارشد فارین افرز، گفت‌وگو کرد. این گفت‌وگو به اختصار و وضوح بیشتر ویرایش شده است.

* وضعیت سیاسی کنونی در ونزوئلا چگونه است؟

ساختار حکومتی ونزوئلا که توسط مادورو بنا نهاده شد، همچنان بر سرِ کار است. رژیم او هنوز کنترل ارتش را در دست دارد و نیروهای امنیتی نیز تحت اختیار آن هستند. معاون مادورو، دِلسـی رودریگز (Delcy Rodríguez)، جانشین او در مقام ریاست‌جمهوری شده است. به بیان دیگر، آنچه رخ داده بسیار شبیه به وضعیتی است که پس از ترور یک رهبر سیاسی پیش می‌آید: رهبر را برمی‌دارید، اما ساختار همچنان کنترل اوضاع را در دست دارد.

اینکه این ساختار تا چه اندازه دوام خواهد آورد، نامشخص است. ترامپ در کنفرانس خبری روز شنبه عملاً این پیام را داد که اگر رودریگز با ایالات متحده همکاری نکند، عملیات نظامی دیگری انجام خواهد داد. ترامپ می‌خواهد واشنگتن اداره کشور را در دست بگیرد؛ بنابراین حدس من این است که او تیم‌مانندی را برای اعمال نفوذ بر ونزوئلا تشکیل دهد و از دولت ونزوئلا بخواهد مجموعه‌ای از مطالبات مختلف او را برآورده کند.

* آیا دولت ونزوئلا واقعاً می‌تواند چنین برنامه‌ای را بپذیرد؟

بی‌تردید بخشی از دولت خواهد گفت: «ما مقاومت خواهیم کرد.» اما ایالات متحده نشان داده است که تهدیدهای نظامی‌اش معتبر است. افزون بر این، خواسته‌های ترامپ ممکن است در عمل برای رودریگز قابل‌تحمل‌تر از آن چیزی باشد که در نگاه نخست به نظر می‌رسد. وقتی ترامپ می‌گوید واشنگتن قرار است «کشور را اداره کند»، به احتمال زیاد بیش از هر چیز منظورش بازگرداندن شرکت‌های آمریکایی و در دست گرفتن کنترل صنعت نفت ونزوئلا توسط ایالات متحده است. رودریگز می‌تواند چنین چیزی را عملی کند. در واقع، مادورو در سال ۲۰۲۵ تلاش کرده بود به چنین توافقی برسد. او پیشنهادی آشکار به ترامپ داد و عملاً گفت: «از نظر صنعت نفت ما، هرچه بخواهید می‌توانید داشته باشید».

* ترامپ، البته، چنین پیشنهادی را از مادورو نپذیرفت. چرا ممکن است حاضر باشد با رودریگز بر سر برنامه‌ای مشابه همکاری کند؟

مادورو به‌طور کامل به چهره‌ای سمی تبدیل شده بود — تجسم یک دیکتاتور شرور. به نظر می‌رسد ترامپ اکنون می‌گوید که حاضر است  با دولتی پس از مادورو  همکاری انجام دهد، حتی اگر آن دولت توسط همان افرادِ نزدیک به مادورو رهبری شود.

برای من جالب بود که ایالات متحده توانست مادورو و همسرش را با چنین سهولتی، در حالی که خواب بودند، بازداشت کند. این موضوع قویاً نشان می‌دهد که نوعی همکاری داخلی از سوی نیروهای ونزوئلاییِ مسئول حفاظت از او وجود داشته است. این به آن معنا نیست که کل رژیم به مادورو خیانت کرده باشد، اما نشان می‌دهد که این رویداد می‌توانسته تا حدی شبیه یک «کودتای درباری» باشد.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، هم‌اکنون در حال گفت‌وگو با رودریگز است و ترامپ گفته است که فکر می‌کند رودریگز آماده است هر کاری لازم باشد انجام دهد تا به تعبیر خود ترامپ «ونزوئلا را دوباره عظمت ببخشد». و به‌طور شگفت‌آوری، ترامپ گفت که ماریا کورینا ماچادو — رهبر مخالفان که پشت شکست انتخاباتی مادورو در سال گذشته بود — احترام لازم در کشورش برای رهبری را ندارد. بنابراین، به نظر می‌رسد ترامپ معتقد است می‌تواند با دولت کنونی ونزوئلا همکاری کند تا مطالبات ایالات متحده را در زمینه امنیت انرژی (نفت) و امنیت ملی برآورده سازد.

با این حال، ممکن است رژیم حاضر نباشد خواسته‌های ترامپ را بپذیرد. مقام‌های دیگری در دولت وجود دارند که می‌توانند در برابر هرگونه سازش یا توافقی مقاومت کنند. در آن صورت، ترامپ ممکن است به این نتیجه برسد که چاره‌ای جز افزایش فشار از طریق حملات نظامی بیشتر و در نهایت تهاجم زمینی ندارد. ترامپ به‌وضوح سرمایه‌گذاری سیاسی و نظامی زیادی روی این عملیات کرده و اکنون مدعی است که این اقدام یک موفقیت بزرگ بوده است.

دشوار است تصور کنیم که اگر ترامپ به کنترل صنعت نفت دست نیابد، از این هدف عقب‌نشینی کند. به نظر من، در هر صورت به سناریویی خواهیم رسید که در آن شرکت‌های آمریکایی صنعت نفت ونزوئلا را عملاً اداره خواهند کرد؛ گویی این کشور به نوعی، تحت‌الحمایه ایالات متحده است.

* فرض کنیم چنین اتفاقی بیفتد: کاراکاس به مقاومت ادامه دهد و تهاجمی زمینی صورت گیرد. فکر می‌کنید چه خواهد شد؟

به نظر من، آنچه آخر این هفته دیدیم نشان می‌دهد که از نظر نظامی، تهاجم زمینی به ونزوئلا برای ایالات متحده احتمالاً چندان دشوار نخواهد بود. نیروهای مسلح ونزوئلا نشان دادند که توان مقاومت مؤثر یا ایجاد تهدید جدی برای نیروهای آمریکایی را نداشته باشند. اما این به آن معنا نیست که اشغال کشور کار آسانی خواهد بود. ونزوئلا سرزمینی پهناور، جمعیتی زیاد و شمار قابل توجهی گروه‌های شبه‌نظامی و شبکه‌های جنایتکار فعال دارد. این کشوری است که می‌تواند به‌راحتی به ورطه هرج‌ومرج فروبغلتد. می‌توان سناریویی را تصور کرد که در آن واشنگتن ساختار دولت را سرنگون ‌کند، اما، سپس، بخش‌هایی از ارتش ونزوئلا، همراه با برخی گروه‌های چریکی کلمبیایی که هم‌اکنون در کشور فعال‌اند، یک جنبش چریکی را شکل ‌دهند. در چنین وضعیتی، به‌سادگی ممکن است کشور به شرایطی شبیه جنگ داخلی کشیده شود.

* فکر می‌کنید مردم ونزوئلا درباره عملیات‌های واشنگتن چه احساسی دارند؟

نخست اینکه من معتقد نیستم ورود ایالات متحده به کشور دیگری و ربودن رهبر آن — هرچند آن رهبر، هر اندازه هم شرور باشد — نتیجه‌ای خوب داشته باشد. به نظر من این سیاستِ درستی نیست. چنین اقدامی برخی از قواعد بنیادینی را که روابط میان کشورها را تنظیم کرده است، را تضعیف می‌کند و در نتیجه جهان را به مکانی خطرناک‌‌تر بدل می‌سازد.

با این حال، ونزوئلایی‌ها از مادورو بیزار بودند و احتمالاً بیشترشان از رفتن او خوشحال‌اند. ما پیشاپیش شاهد نشانه‌هایی خودجوش از جشن گرفتن مردم به‌خاطر برکناری او بوده‌ایم. اکنون اما وضعیت بسیار متشنج است؛ زیرا درست است که مادورو رفته، اما رژیم او همچنان بر سرِ کار است و باید به خاطر داشت که مادورو هواداران وفادار خود را دارد.

با این همه، ونزوئلایی‌ها از بحرانی هولناک عبور کرده‌اند. این کشور نزدیک به سه‌چهارم تولید ناخالص داخلی خود را از دست داده است. هشت میلیون ونزوئلایی از کشور گریخته‌اند. بنابراین فکر می‌کنم اکثریت مردم ونزوئلا خسته‌اند و به‌دنبال راهی برای خروج از این وضعیت هستند، و اکثریتی قاطع از بسته شدن این بخش از تاریخ کشورشان استقبال خواهند کرد.

* آیا ممکن است ونزوئلا به دموکراسی منتقل شود؟

این موضوع بستگی دارد که منظور ما از دموکراسی چیست. من هیچ شکی ندارم که هر دولتی که بتواند یک بهبود اقتصادی را هدایت کند، می‌تواند در انتخابات ونزوئلا پیروز شود. و سناریویی وجود دارد که ونزوئلا اکنون چنین بهبودی را ایجاد کند. اگر دولت بتواند تولید نفت را بازیابی کند — که با حمایت آمریکا و رفع تحریم‌ها ممکن است — ونزوئلا می‌تواند چندین سال رشد اقتصادی بالا و دو رقمی را تجربه کند. برآوردهای من، که با نظر سایر اقتصاددانان، از جمله کسانی که برای ماچادو کار می‌کنند، همخوانی دارد، نشان می‌دهد که تولید ناخالص داخلی سرانه ونزوئلا به دلار آمریکا می‌تواند در دهه آینده سه برابر شود.

بنابراین، اگر دولت ونزوئلا توافقی با ایالات متحده انجام دهد که تحریم‌ها را لغو کند و میلیاردها دلار برای احیای صنعت نفت ونزوئلا وارد کشور شود، هر دولتی که بر سر کار باشد می‌تواند به‌راحتی در انتخابات آزاد پیروز شود.

اما این به آن معنا نیست که آن وقت یک دموکراسی راستین در ونزوئلا ایجاد شده است. برگزاری انتخابات برای دولت‌هایی که بدانند  به دلیل عملکرد خوب اقتصاد پیروز خواهند شد، آسان است. دموکراسی واقعی نیازمند وضعیتی است که انتخابات صرفاً زمانی برگزار شود که برای حاکمان فعلی مناسب نیست — و این  احتیاج به استاندارد بالاتری دارد. دموکراسی به معنای سیستمی از حکومت است که قدرت بتواند بطور واقعی در میان احزاب مخالف پخش شود، و به اراده شهروندان پاسخگو باشد. و من نسبت به رسیدن به چنین وضعیتی خوش‌بین نیستم. در عوض، احتمالاً وضعیتی خواهیم داشت که دولت، چه به رهبری رودریگز یا ماچادو یا هر چهره دیگری، اساساً تحت فرمان ایالات متحده خواهد بود. ما شاهد خواهیم بود که ایالات متحده، از طریق قدرت نظامی، تعیین خواهد کرد چه کسی بر سر کار آید.

* بیایید درباره مخالفان ونزوئلا صحبت کنیم. چندین رهبر مخالف از ایالات متحده خواسته بودند که وارد عمل شود. اکنون این اتفاق رخ داده است. اما همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردید، ترامپ گفته است که فکر نمی‌کند ماچادو احترام و حمایت را لازم برای رهبری کشور را داشته باشد. گزینه‌های او و جنبشش چیست؟

ماچادو واقعاً وابسته به ایالات متحده بود. او حمایت نیرویی شورشی یا مبارزانی که آماده به دست گرفتن قدرت باشند، را نداشت. او حمایت اکثریت مردم ونزوئلا را داشت، اما این حمایت بیش از هر چیز، مخالفت با مادورو بود. چیزی که در اختیار داشت، واشنگتن بود، و ترامپ زیر پای او را خالی کرده است.

اکنون، ماچادو و مخالفان می‌توانند برای انتخابات آینده ونزوئلا خود را آماده کنند. اما این ممکن است زمان زیادی ببرد، زیرا همان‌طور که می‌بینیم  ترامپ درباره انتخابات صحبت نمی‌کند. او درباره اداره کشور توسط ایالات متحده تا زمانی که وضعیت پایدار شود، سخن می‌گوید. بنابراین، اگر از ادامه حمایت و احترام به قانون اساسی ونزوئلا و رعایت نتایج انتخابات یا برگزاری انتخابات جدید و رقابت در آن بگذریم، ماچادو و مخالفان گزینه‌های چندانی ندارند.

* فکر می‌کنید کشورهای دیگر چگونه به اقدامات واشنگتن واکنش نشان خواهند داد؟

ما تاکنون برخی اظهارات را دیده‌ایم و این اظهارات تا حد زیادی مطابق با خطوط ایدئولوژیک قابل پیش‌بینی بوده است. از رهبران میانه‌رو و راست‌گرا شاهد حمایت‌هایی بوده‌ایم و از دولت‌های چپ‌گرایی مثل کوبا محکومیت شدیدی دیده‌ایم. اما همچنین دولت‌های چپ‌میانه نیز اقدامات آمریکا را محکوم کرده‌اند، مانند لولا دا سیلوا، رئیس‌جمهور برزیل و گابریل بوریچ، رئیس‌جمهور شیلی، که دوره‌اش در شرف اتمام است — هر چند بوریچ خود منتقد مادورو بوده است. این حمله چنان با اصل حق تعیین سرنوشت ملت‌ها در تضاد است که فکر می‌کنم باعث شکل‌گیری شبکه ای از تحریم و مخالفت قابل‌توجهی خواهد شد.

با این حال، رهبران منطقه و جهان می‌دانند که باید مراقب باشند و ترامپ را خشمگین نکنند. آن‌ها در تلاش‌اند تا مشکلات خود، از جمله مشکلات دوجانبه با ایالات متحده، را حل کنند. آن‌ها می‌دانند اگر در جبهه ضد ترامپ قرار بگیرند، واشنگتن ممکن است تصمیم بگیرد بر آن‌ها تعرفه اعمال کند یا توافق تجاری که روی آن کار می‌کردند را نهایی نکند. بنابراین، ما همچنین شاهد واکنش‌هایی خواهیم بود، شبیه آنچه که امروز از سوی اتحادیه اروپا و برخی دولت‌های اروپایی دیدیم، واکنش‌هایی ملایم و بیان‌شده با زبان دیپلماتیک.

* حال که مادورو رفته است فکر می‌کنید ایالات متحده از این پس برای کمک به ونزوئلا چه باید بکند؟ آیا دلیلی برای خوش‌بینی وجود دارد؟

در سخنان ترامپ که گفته مخالفان فعلاً نمی‌توانند کشور را اداره کنند، نشانه‌ای از احتیاط وجود دارد. ماچادو و متحدانش خواستار زندانی کردن تقریباً تمامی رهبران سیاسی و نظامی ونزوئلا بودند. بنابراین، اگر ترامپ صرفاً ماچادو را بر سر کار می‌آورد، خطر ناشی از بی‌حکومتی و هرج‌ومرج بالا می‌رفت. این موضوع همچنین می‌توانست مسیر جنگ داخلی را هموار کند، چرا که افسران نظامی کنونی اگر کنار گذاشته شوند، ممکن است ترجیح دهند که بر علیه دولت بجنگند تا اینکه به زندان بروند.

به جای آن، و همان‌طور که در مقاله خود در فارین افرز استدلال کرده‌ام، آنچه ایالات متحده باید انجام دهد، ترویج نوعی توافق میان رهبر جدید [رودریگز] و مخالفان است که به توافقی برای تقسیم قدرت منجر شود و در آن نهادهایی برای همزیستی ساخته شود. ترامپ در کنفرانس خبری خود اشاره کرد که قبل از انتقال واقعی قدرت، نیاز به مدتی زمان است. و من فکر می‌کنم در این گفته حقیقتی نهفته است؛ برگزاری انتخابات جدید در آینده نزدیک ممکن است مشکلات بیشتری ایجاد کند تا اینکه مسایل را حل کند. اگر رودریگز و دولت آمریکا در ماه‌های پیش‌رو ساختارهایی ایجاد کنند که رقابت سیاسی را تنظیم کرده و از کسانی که انتخابات را می‌بازند محافظت بهتری را تضمین کنند، این می‌تواند پایه‌ای بسیار محکم‌تر برای یک انتقال دموکراتیک پایدار در ونزوئلا باشد.

اما چنین نتیجه مثبت و پایداری به ندرت در پی اقدام نظامی حاصل می‌شود. ایجاد دولت به کمک قدرت خارجی معمولاً به بی‌ثباتی منجر می‌شود. و به نظر می‌رسد ترامپ این حمله را نه حول محور دموکراسی، بلکه حول محور نفت چارچوب‌بندی کرده است. این یک اشتباه جدی است. درخواست از ونزوئلا برای تحویل منابع نفتی‌اش به ایالات متحده، سطح بالایی از خصومت در جامعه ونزوئلا ایجاد خواهد کرد. این حتی می‌تواند باعث سرخوردگی واقعی مخالفان شود — به‌ویژه اگر واشنگتن با رودریگز همکاری کند و هیچ اصلاح سیاسی در کشور را پیگیری نکند. مخالفان امید داشتند که دیکتاتورهای ونزوئلا را از قدرت برکنار کرده و آزادی و خودمختاری مردم ونزوئلا را به دست آورند. اکنون ممکن است با سیستمی مواجه شوند که رژیم مادورو هنوز کنترل را در دست دارد و توافق نفتی با ایالات متحده امضا کرده است. این دقیقاً مخالف چیزی است که آن‌ها می‌خواستند.