نخستین بار که سیلویا پلات با همسرِ آیندهاش، تد هیوز، آشنا شد، چنان هیجانزده بود که صورتِ او را گاز گرفت و خون جاری شد. این عشق از همان نگاه نخستین بود.
در ساعاتِ بامدادیِ ۱۱ فوریهٔ ۱۹۶۳، سیلویا پلات به اتاقی رفت که کودکانش در آن خوابیده بودند و برایشان بشقابی نان و کره و دو لیوان شیر گذاشت. سپس به پایین، به آشپزخانه، بازگشت. پس از آنکه در و پنجره را با حولهها پوشاند، فرِ گاز را باز کرد، سرش را داخل برد و گاز را روشن کرد. چند ساعت بعد، او را در حالی که روی زمین مرده بود، یافتند.
بدینترتیب زندگیِ یک شاعرِ بزرگ پایان یافت، و هم زمان افسانهای آغاز شد که نسلهایی از دخترانِ دانشجویِ افسرده را الهام بخشید تا رؤیایِ نوشتن، غرقشدن در احساسات و تنفر از مردان را دنبال کنند. پلات در طولِ سیوچند سالِ زندگیاش بسیاری از این کارها را انجام داد. او همچنین به درسِ عبرتی در خودویرانگری تبدیل شد.
پدرِ پلات متخصصِ زنبور بود. مرگِ ناگهانیِ او هنگامی که پلات هشت ساله بود، تا آخرِ عمر دست از سر او برنداشت و تصاویرِ قدرتمندی برای شعرش فراهم میآورد. پس از مرگِ پدر، او سوگند یاد کرد که دیگر هرگز با خدا حرف نزند و در عوض خود را غرق در درس و مشق کرد. روزنامهٔ بوستون ساندی هرالد (The Boston Sunday Herald) نخستین شعر او را زمانی منتشر کرد که تنها هشتسالونیم از سن او می گذشت.
پلات در ولزلی، ماساچوست، بزرگ شد – که آن زمان و اکنون، کانونِ زنانی است که هدبند میبندند. در سالِ ۱۹۵۰، در نقطهٔ عطفِ فرهنگی برای دخترانِ نوجوانِ پراضطراب در سراسر جهان، او نخستین داستان کوتاهش را به مجلهٔ سِوِنتین (Seventeen) فروخت. او بورسیهٔ تحصیل در کالج اسمیت (Seventeen) در نورثهمپتون را دریافت کرد، جایی که او را «دختر طلایی» لقب دادند و حرفهٔ نویسندگیاش را بهطور جدی آغاز کرد. او شروع به پرکردنِ دفترهایش با داستانها، غزلها و یادداشتهای روزانه نمود.
پس از بردنِ جایزهٔ یک مسابقهٔ نویسندگی که مجلهٔ مادمازل (Mademoiselle) برگزار کرده بود، پلات فرصت یافت تا بهعنوان سردبیرِ مهمانِ شمارهٔ ژوئنِ ۱۹۵۳ آن مجله خدمت کند. این به معنای نقل مکان به نیویورک بود، که معلوم شد اشتباه بزرگی است. پلات در دنیایِ مُدِ سطح بالای مجلاتِ منهتن، در محیطی نا آشنا و نامأنوس قرار داشت. او این تجربه را به پیوستن به یک انجمنِ دانشجویی تشبیه کرد و بهزودی به خانه بازگشت، جایی که دچار فروپاشیِ عصبی شد. او به زیرزمینِ خانهٔ خانوادگی خزید و با قرصهای خوابآور خودکشی کرد؛ او مدتِ کوتاهی در بیمارستان بستری شد و شوکِ الکتریکی دریافت کرد. تمامِ این تجربهٔ نومید کننده و روحیهشکن، مبنای رمانِ او «حباب شیشه» (The Bell Jar) شد که در انگلستان با نامِ مستعار ویکتوریا لوکاس (Victoria Lucas) منتشر شد. این کتاب، یک اثرِ کلاسیک از بیگانگیِ دههٔ ۱۹۵۰ بود و همسطحِ «ناتور دشت» (The Catcher in the Rye) اثر جی. دی. سالینجر قرار گرفت. هنگامیکه سرانجام در سالِ ۱۹۷۰ در ایالات متحده منتشر شد، نسلِ تازهای از خوانندگان را جذب کرد که آن را اثری مهم در پیشفمینیسم میدانستند.
آسیبپذیریِ روانی به یکی از ویژگیهایِ زندگیِ پلات تبدیل شد. همچنین رفتارِ سلطهجویانهٔ متخصصانِ پزشکی و مردان بهطورِ کل. هنگامی که او با ناامیدی درخواستِ لوبوتومی (lobotomy) [نوعی عمل جراحی برای تخریب ارتباطهای لوبهای پیشانی مغز با سایر بخش ها که در اکثر موارد به آسیب های جدی بیمار منتهی می شد. م] کرد تا رنجش را تسکین دهد، روانپزشکش خندید و گفت: «اینقدر آسان از شرش خلاص نمیشوی.» پژوهشگران اکنون عموماً توافق دارند که پلات باید از نوعی اختلالِ دوقطبی (bipolar disorder) رنج برده باشد. با این حال او فردی بسیار موفق باقی ماند و پس از فارغالتحصیلی از اسمیت، بورسیهٔ فولبرایت (Fulbright fellowship) برای دانشگاهِ کمبریج دریافت کرد. آنجا بود که زندگیاش واقعاً از کنترل خارج شد.
در کمبریج، پلات با تد هیوز (Ted Hughes) آشنا شد – الگویِ شاعرانِ خودپسند و مغرور که در هر جایی دیده می شوند. او که به جاذبهٔ حیوانیِ هیوز کشیده شده بود، با شوق در ۱۶ ژوئن ۱۹۵۶ با او ازدواج کرد. معلوم شد این پیوندی بود که از همان ابتدا محکوم به شکست و ناکامی بود. با نوساناتِ خلقیِ شدید و طبعِ سرکش و آتشفشانیاش، پلات برایِ نقشِ همسرِ مطیعِ چنین مرد خودشیفتهٔ زنباز مناسب نبود. مشاجراتِ پرهیاهوی آنها اغلب با سوزاندنِ آخرین اثرِ هیوز در یک آیینِ آتشافروزی، یا سوزاندنِ اثرِ خودش، پایان مییافت. با این حال این زوج موفق شدند دو فرزند بیاورند و از سوزاندنِ هر یک از آنها اجتناب کنند.
پلات نخستین مجموعهٔ شعرش، «کلوسوس و شعرهای دیگر» (The Colossus and Other Poems)، را در سالِ ۱۹۶۰ منتشر کرد. انتشارِ آن، نقطهٔ عطفی در حرفهٔ ادبیاش بود. او که از داستاننویسی خسته شده بود، به شعرِ اعترافی و خودافشاگرانه روی آورد تا احساساتش را از فقدان و خشم – خشم از مرگِ پدرش، از نقشِ زنان در جامعهای مردسالار، و از احساسِ حاشیهایبودنِ خودش – بیرون بریزد. برخی از شعرها به مشکلاتِ ازدواجش یا رویدادهایِ ویرانگر، مانندِ سقطِ جنین در سالِ ۱۹۶۱، میپردازند. بسیاری حاویِ تصاویرِ خشونتآمیز و آشفتهکننده از هولوکاست، مرگ، مثلهشدن و وحشیگری بودند. شعرهایش در سالهایِ پایانیِ عمرش تنها شدیدتر و زندگینامهایتر شدند.
در تابستانِ ۱۹۶۲، پلات کشف کرد که همسرش رابطهٔ نامشروع دارد. هنگامی که مسئله را با او در میان گذاشت، هیوز او را ترک کرد. پلات که از نظرِ عاطفی ویران و از نظرِ جسمی بیمار بود، خود را در آپارتمانی در لندن حبس کرد و شروع به نوشتنِ آخرین مجموعهٔ شعرش کرد – مجموعهای که به بزرگترین تحسینِ ادبیِ او منجر شد. تا اکتبر، او روزی یک شعر میساخت، که بسیاری از آنها محکومیتهایِ قدرتمندانهای علیه پدرش، هیوز، یا ترکیبی خیالی از آن دو بودند. او در «بابا» (Daddy)، یکی از پرنقلقولترین شعرهایش، ناله میکند: «بابا، بابا، ای حرامزاده، کارم تمام است و دیگر به آخر خط رسیدهام.» در «بانو لازاروس» (Lady Lazarus)، او پدرش را به یک پزشکِ نازی تشبیه کرد.
اگر آخرین اشعار پلات بهنظر بوسهٔ خداحافظی بر جهان میآمدند، دلیلش این بود که واقعاً چنین بودند، زیرا سرودنشان تنها چند ماه پیش از خودکشیِ او انجام شد.
همزمان با عمیقترشدنِ یک زمستانِ بهویژه سرد، افسردگیِ پلات – که همیشه مؤلفهای فصلی داشت – وخیمتر شد. پزشکش با شتاب به دنبالِ تختی خالی در یکی از بیمارستانهایِ روانیِ لندن میگشت، اما همه پر بودند. پس از خودکشیِ او، هیوز وارثِ داراییاش و همچنین مجریِ ادبیِ آثارش شد. هیوز به حیرتِ همیشگیِ طرفدارانِ پلات، آخرین مجموعههای شعرِ او را با دستی سنگین ویرایش کرد، ترتیب را بازآرایی کرد و برخی شعرها را کاملاً حذف نمود. منتقدان او را به سرکوبِ آن دسته از شعرهایی متهم کردند که به او یا ازدواجِ ازهمپاشیدهشان اشاره داشتند.

پلات به صفِ طولانیِ شاعرانِ خودکشیکرده میپیوندد – صفی که از هارت کرین (Hart Crane) و ادنا سنت وینسنت میلی (Edna St. Vincent Millay) ادامه مییابد و به جان بریمن (John Berrym) و آن سکستون (Anne Sexton) میرسد، که شعرِ او با عنوانِ «مرگِ سیلویا» (Sylvia’s Death) بهطرزی مرگاندیشانه دوستیشان را گرامی میدارد. اما احتمالاً بهجز استثنایی که می توان برای ویرجینیا وولف در نظر گرفت، هیچکس بهاندازهٔ پلات از شرایطِ مرگ خودخواسته اش رشد نکرد یا – بهقولِ خودش – در «هنرِ» مردن سرآمد نبود. مجموعهٔ اشعارِ او سرانجام در سالِ ۱۹۸۱ منتشر شد. سالِ بعد، او نخستین شاعری شد که پس از مرگش جایزهٔ پولیتزر را برد.(۱)
باهوشِ و پُرمدعا!
تعجبی ندارد که پلات در مدرسه سرآمد بود – و اینقدر در تطبیقپیدا کردن مشکل داشت. او اغلب باهوشترین فردِ کلاس بود. بر اساسِ آزمونِ هوشی که در سالِ ۱۹۴۴ داد، او هوشِ نابغهگونهای معادلِ ۱۶۶ داشت.(۲)
چه کسی میگوید نمیتوانی به خانه بازگردی؟
پلات دو شغلی داشت که بهطورِ منحصربهفردی برایِ آنها واجدِ شرایط بود: معلمِ انگلیسی در کالج اسمیت و متصدیِ پذیرش در کلینیکِ روانیِ بیمارستانِ عمومیِ ماساچوست – همان مرکزِ بهداشتی که چند سال پیش خودش بیمارِ آن بود.(۳)
خودت هم دست کمی از او نداری
اگرچه پلات زمانِ زیادی را در انگلستان گذراند، اما چندان شیفتهٔ مردانِ بریتانیایی نبود. او آنها را در دفترهایش گروهی از «همجنسگرایانِ رنگپریده و رواننژند» توصیف کرد.(۴)
سیلویا پلات... نویسندهٔ کودکان؟
پلات هرگز با دکتر سوس (Dr. Seuss) اشتباه گرفته نخواهد شد، اما او یک کتابِ کودکان نوشت. «کتابِ تختخواب»، مجموعهای از شعرهایِ بیمعنا دربارهٔ انواعِ مختلفِ تختخواب، پس از خودکشیاش در سالِ ۱۹۶۳ منتشر شد.
چه در خوشی یا ناخوشی کنارت خواهم ماند
پلات و همسرش، تد هیوز، استانداردِ تازهای برایِ روابطِ ناکارآمد و مخرب تعیین کردند. لحنِ این رابطه در نخستین دیدارشان در یک مهمانیِ دانشجوییِ دانشگاهِ کمبریج مشخص شد. همانگونه که پلات در دفترش ثبت کرده، پس از چند دقیقه گفتوگو، هیوز او را «با ضربهای محکم رویِ دهان» بوسید و سپس در نمایشی وحشیانه از امیالش، هدبندِ موهایش را از جا کند. پلات نیز برایِ عقبنماندن، «مدتِ طولانی و محکم گونهاش را گاز گرفت، و وقتی از اتاق بیرون آمدیم، خون از صورتش جاری بود.»
مانندِ بسیاری از زوجها، آنها نتوانستند این سطح از شور و شوق را مدتِ طولانی حفظ کنند. پس از ازدواج با هیوزِ عبوس در سالِ ۱۹۵۶، پلات بهزودی از عادتهایِ او شکایت کرد. او دمدمیمزاج بود، انگشت داخل بینیاش میکرد و مثلِ یک ژولیده لباس میپوشید. مهمتر از همه، به او خیانت کرد. بهطرزِ شگفتآوری، آنها هفت سال ازدواج را تحمل کردند تا اینکه هیوز سرانجام رابطه را پایان داد – و بدینترتیب دشمنیِ همیشگیِ طرفدارانِ وفادارِ پلات را برایِ خود خرید.
انجمنِ شاعرانِ مرده
پلات در آپارتمانی در لندن خودکشی کرد که روزگاری در اختیارِ ویلیام باتلر ییتس (W. B. Yeats)، شاعرِ محبوبش، بود. او نقل مکان به آپارتمانِ قدیمیِ ییتس را فالِ نیک میدانست.
مردن بهتر از تد بودن
برای سیوپنج سال، تا زمانِ مرگش در سالِ ۱۹۹۸، تد هیوز هرگز نتوانست نقشِ خود را بهعنوانِ تبهکارِ مرگِ تراژیکِ سیلویا پلات از یاد ببرد. بسیاری از طرفدارانِ او را مسئولِ خودکشیاش میدانستند، حتی با وجودِ اینکه پلات سه سال پیش از آشنایی با او نیز تلاش کرده بود خودکشی کند. مردم در خوانشهایِ شعرِ هیوز فریاد میزدند «قاتل» و بارها نامِ او را از سنگِ قبرِ پلات پاک میکردند. هیوز بهنوبهٔ خود بهندرت دربارهٔ همسرِ مرحومش صحبت میکرد و بدینترتیب، خشمِ کسانی را که او را مسئولِ از دست رفتنِ صدایِ شاعری بزرگ میدانستند، بیصدا دامن میزد.
زنبور بودن یا نبودن
پدرِ پلات، اوتو امیل پلات (Otto Emil Plath)، همان «آقای دکتر» که شاعر در شعرِ مشهورش «بابا» او را به بادِ انتقاد میگیرد، واقعاً پزشک بود، هرچند نه آن نازیِ بیرحمی که ابیات القا میکنند. اوتو پلات، استادِ زیستشناسی و آلمانی در دانشگاهِ بوستون، حشرهشناسی محترم و نویسندهٔ کتابِ «زنبورهایِ درشت و شیوهزندگی شان» بود. اگرچه او بیشک مستبد و از نظرِ عاطفی دور بود، بزرگترین خطایِ آقای دکتر شاید در حوزهٔ بهداشتِ شخصی بود. در سالِ ۱۹۴۰، پس از عفونتِ انگشتِ پایش از درمانِ پزشکی خودداری کرد؛ قانقاریا گرفت و درگذشت.(۵)

نخستین بار که سیلویا پلات با همسرِ آیندهاش، تد هیوز، آشنا شد، چنان هیجانزده بود که صورتِ او را گاز گرفت و خون جاری شد. این عشق از همان نگاه نخستین بود.
***
کتابهای ترجمه شده از سیلویا پلات به زبان فارسی:
۱. «حباب شیشه» (The Bell Jar). این کتاب که تنها رمان پلات است، با ترجمهٔ گلی امامی توسط نشر باغ نو منتشر شده است .
۲. «کلمات» (Words) . این کتاب شامل ترجمهٔ منتخبی از اشعار پلات به همراه ترجمهٔ مصاحبهای با اوست. این اثر با ترجمهٔ رزا جمالی توسط نشر ثالث منتشر شده است .
۳. «آریل» (Ariel) . این کتاب که آخرین مجموعه اشعار پلات را در بر میگیرد، با ترجمهٔ رحمان مولایی منتشر شده است .
۴. «خاطرات سیلویا پلات» (The Journals of Sylvia Plath) . این کتاب با مقدمهای از تد هیوز و تدوین فرانسیس مککالو، با ترجمهٔ مهسا ملک مرزبان توسط نشر نی منتشر شده است .
۵. «در کسوت ماه»: این مجموعه شامل گزیدهای از اشعار پلات به دو زبان انگلیسی و فارسی است و با ترجمهٔ سعید سعیدپور توسط انتشارات مروارید منتشر شده است .
——————
نکتههای تکمیلی مترجم:
۱: تحلیل پاراگراف: «مرگ بهعنوان هنر» و پارادوکس شهرت پس از مرگ
این پاراگراف، یکی از تلخترین و در عین حال تأملبرانگیزترین بخشهای زندگینامهٔ سیلویا پلات است. نویسنده در آن، پلات را در صف طولانی شاعران خودکشیکرده قرار میدهد و سپس به پارادوکسی میپردازد که کمتر کسی جرئت بیانش را دارد: آیا مرگ پلات، به شهرت او کمک کرد؟
A. صف شاعران خودکشیکرده
نویسنده فهرستی از شاعران مشهوری را میآورد که همگی با خودکشی از دنیا رفتند:
- هارت کرین (Hart Crane) شاعر آمریکایی که در سال ۱۹۳۲ با پریدن از کشتی خودکشی کرد.
- ادنا سنت وینسنت میلی (Edna St. Vincent Millay) شاعر و نمایشنامهنویس آمریکایی که در سال ۱۹۵۰ بر اثر سقوط از پلهها درگذشت (مرگ او بهطور قطعی خودکشی تشخیص داده نشد، اما شرایط مرگش مرموز بود).
- جان بریمن (John Berryman) شاعر آمریکایی که در سال ۱۹۷۲ با پریدن از پل خودکشی کرد.
- آن سکستون (Anne Sexton) شاعر آمریکایی و دوست نزدیک پلات که در سال ۱۹۷۴ با گاز خودکشی کرد. او شعری با عنوان «مرگ سیلویا» نوشت که بهطرزی مرگاندیشانه، دوستیشان را گرامی میدارد.
این فهرست، پلات را در یک سنت ادبی قرار میدهد – سنتی که در آن، درد و مرگ، به مادهٔ خامِ شعر تبدیل میشوند.
B. پارادوکس شهرت پس از مرگ
نویسنده سپس به پارادوکس اصلی میپردازد:
«اما بهجز ویرجینیا وولفِ احتمالی، هیچکس بهاندازهٔ پلات از شرایط مرگش رشد نکرد یا – بهقولِ خودش – در “هنرِ” مردن سرآمد نبود.»
این جمله، سه لایهٔ معنایی دارد:
الف) شهرت پس از مرگ: پلات در زمان حیاتش، شاعری شناختهشده بود، اما شهرت جهانی او پس از مرگش – و بهویژه پس از انتشار «آریل» در سال ۱۹۶۵ – فرا رسید. مرگ او، توجه رسانهها و خوانندگان را به زندگی و آثارش جلب کرد.
ب) «هنرِ مردن»: این عبارت، طنزی تلخ است. پلات در شعر «بانو لازاروس» نوشته بود: «مردن / یک هنر است، مثل هر چیز دیگر. / من آن را فوق العاده خوب انجام میدهم.» نویسنده با نقل این جمله، مرگ پلات را بهعنوان یک «اثر هنری» تفسیر میکند – که خود، بحثی اخلاقی و زیباییشناختی را پیش میکشد: آیا میتوان مرگ را «هنر» نامید؟
ج) مقایسه با ویرجینیا وولف: وولف، نویسندهٔ بریتانیایی که در سال ۱۹۴۱ با پرکردن جیبهایش از سنگ و پریدن به رودخانه خودکشی کرد، نیز شهرت پس از مرگ یافت. اما نویسنده پلات را حتی از وولف نیز «موفقتر» در «هنرِ مردن» میداند – که این خود، نگاهی تلخ و انتقادی به فرهنگِ ادبیِ ماست.
C. موفقیت پس از مرگ: پولیتزر
پاراگراف با یک نکتهٔ تاریخی پایان مییابد:
«مجموعهٔ اشعار او سرانجام در سال ۱۹۸۱ منتشر شد. سال بعد، او نخستین شاعری شد که پس از مرگش جایزهٔ پولیتزر را برد.»
این جمله، اوج پارادوکس را نشان میدهد: پلات در زمان حیاتش، هرگز جایزهٔ پولیتزر را نبرد – اما پس از مرگش، به نخستین شاعرِ پس از مرگِ برندهٔ این جایزه تبدیل شد. این موفقیت، نه فقط ادبی، بلکه فرهنگی بود: مرگ پلات، او را به یک «شهیدِ ادبی» تبدیلکرد و آثارش را به کالایی فرهنگی بدل ساخت.
D. نقد رویکرد نویسنده
نویسنده در این پاراگراف، بین تحسین و انتقاد حرکت میکند: از یک سو، او پلات را در سنت ادبی قرار میدهد و اهمیت آثارش را میستاید. از سوی دیگر، او پارادوکسِ شهرت پس از مرگ را برجسته میکند و نگاهی انتقادی به فرهنگِ ادبیِ مصرفکنندهٔ مرگ دارد.
این رویکرد، نه پلات را تقدیس میکند و نه او را محکوم؛ بلکه پرسشهای دشواری را پیش میکشد: آیا مرگ پلات، به شهرت او کمک کرد؟ آیا ما بهعنوان خوانندگان، مرگ را «مصرف» میکنیم؟ و آیا «هنرِ مردن» یک استعارهٔ شاعرانه است یایک واقعیت تلخ؟
جمعبندی: این پاراگراف، یادآور این حقیقت تلخ است که در فرهنگِ ادبیِ ما، گاهی مرگ، بیش از زندگی، به شهرت میانجامد – و سیلویا پلات، قربانی و نمادِ این پارادوکس است.
۲: تحلیل پاراگراف کوتاه SMARTY PANTS!
این پاراگراف کوتاه، در عینِ ایجاز، دو نکتهٔ مهم و تلخ را دربارهٔ سیلویا پلات بیان میکند: هوشِ استثنایی او و بهای اجتماعیِ آن.
A. عنوان SMARTY PANTS!
عنوان، یک اصطلاح عامیانهٔ انگلیسی است که معمولاً با لحنی تحقیرآمیزیا کنایهآمیز به کسی گفته میشود که بیش از حد خود را باهوش نشان میدهد یا همهچیز را میداند. در فرهنگِ آمریکایی، این اصطلاح بارِ منفی دارد و اغلب به کودکان یا نوجوانانی اطلاق میشود که بهخاطر باهوشبودن، مورد آزار یا تمسخر قرار میگیرند.
نویسنده با انتخاب این عنوان، طنزی تلخ را ایجاد میکند: پلات نه فقط باهوش بود، بلکه «بیش از حد» باهوش بود – و این «بیش از حد»، برایش گران تمام شد.
B. هوشِ استثنایی: IQ ۱۶۶
پاراگراف میگوید:
«تعجبی ندارد که پلات در مدرسه سرآمد بود – و اینقدر در تطبیقپیدا کردن مشکل داشت. او اغلب باهوشترین فردِ اتاق بود. بر اساسِ آزمونِ هوشی که در سالِ ۱۹۴۴ داد، او هوشِ نابغهگونهای معادلِ ۱۶۶ داشت.»
IQ ۱۶۶ در مقیاسِ استانداردِ هوش، در محدودهٔ «نابغه» قرار میگیرد (میانگین۱۰۰ است و انحراف معیار۱۵). این عدد، او را در بالاترین صدک قرار میدهد – یعنی کمتر از ۰٫۱ درصدِ جمعیت چنین نمرهای میگیرند.
پلات این آزمون را در سالِ ۱۹۴۴ داد، یعنی زمانی که ۱۲ ساله بود.
C. پارادوکسِ هوش و انطباق
پاراگراف به پارادوکسی اشاره میکند که برای بسیاری از افرادِ باهوش آشناست:
از یک سو، هوشِ بالا موجبِ موفقیتِ تحصیلی میشود: پلات در مدرسه سرآمد بود، بورسیهٔ اسمیت گرفت، و در دانشگاه کمبریج تحصیل کرد.
از سوی دیگر، همان هوش، موجبِ انزوا و مشکلاتِ اجتماعی میشود: او «در تطبیقپیدا کردن مشکل داشت» و «اغلب باهوشترین فردِ اتاق بود» – که بهمعنایِ تنهاییِ فکری و فاصله از همسالان است.
این پارادوکس، ریشه در ساختارِ اجتماعیِ مدارس و جوامع دارد: کودکانِ باهوش، اغلب توسط همسالانشان طرد میشوند، زیرا هوشِ آنها، تهدیدی برای هنجارهایِ گروهی تلقی میشود. پلات نیز از این قاعده مستثنی نبود.
D. پیوند با زندگی بعدیِ پلات
این پاراگراف کوتاه، پیشدرآمدی بر تراژدیِ بعدیِ پلات است:
تنهاییِ فکری او را به شعر و نوشتن کشاند – جایی که میتوانست هوش و حساسیتش را بیان کند. اما همان تنهایی، زمینهسازِ افسردگی و فروپاشیِ روانی او شد. و هوشِ سرشارش، او را آگاهتر از بسیاری از نابرابریها و ظلمها کرد – آگاهیای که دردآور بود و در شعرش بازتاب یافت.
E. نقد رویکرد نویسنده
نویسنده با لحنِ طنزآمیزSMARTY PANTS! و اشارهٔ کوتاه به IQ، از کلیشهسازی اجتناب میکند: او پلات را بهعنوان یک «نابغه» تقدیس نمیکند. بلکه هوشِ بالا را بهعنوان یک «شمشیرِ دولبه» نشان میدهد: موهبتی که هم موفقیت میآورد و هم انزوا. و بدینترتیب، درکِ ما از تراژدیِ پلات را عمیقتر میکند: او نه فقط قربانیِ افسردگی و خیانت بود، بلکه قربانیِ هوشِ خودش نیز بود – هوشی که او را از دیگران جدا کرد و تنهاییِ. این پاراگراف کوتاه، یادآور این حقیقت است که هوشِ بالا، همیشه موهبت نیست – و سیلویا پلات، نمونهٔ تلخِ این پارادوکس است: دختری که باهوشترین فردِ اتاق بود، اما همان هوش، او را از اتاق بیرون انداخت.
۳: تحلیل پاراگراف «چه کسی میگوید نمیتوانی به خانه بازگردی؟»
این پاراگراف کوتاه، در عینِ سادگی، لایههای عمیقی از طنزِ تلخ و کنایه دارد. عنوانِ آن، اشارهای است به رمانِ توماس ولف با عنوان «نمیتوانی به خانه بازگردی» (You Can’t Go Home Again) اصطلاحی که به دشواریِ بازگشت به گذشته و مکانهای آشنا اشاره دارد. اما در موردِ پلات، این بازگشت، شکلِ دیگری به خود میگیرد.
A. عنوان: «چه کسی میگوید نمیتوانی به خانه بازگردی؟»
عنوان، پرسشی بلاغی است که پارادوکسِ زندگیِ پلات را برجسته میکند: پلات واقعاً «به خانه بازگشت» – اما نه به خانهٔ کودکی، بلکه به دو نهادی که هر دو برایش آشنا بودند. نویسنده با طنز میگوید: «چه کسی میگوید نمیتوانی به خانه بازگردی؟» – گویی پلات ثابت کرد که میتوانی، اما بازگشتش، نه گرم و دلپذیر، بلکه تلخ و آمیخته با درد بود.
B. دو شغلِ «منحصربهفرد»
پاراگراف میگوید:
«پلات دو شغلی داشت که بهطورِ منحصربهفردی برایِ آنها واجدِ شرایط بود: معلمِ انگلیسی در کالج اسمیت و متصدیِ پذیرش در کلینیکِ روانیِ بیمارستانِ عمومیِ ماساچوست – همان مرکزِ بهداشتی که چند سال پیش خودش بیمارِ آن بود.»
این جمله، دو نکتهٔ مهم را برجسته میکند:
الف) معلمِ انگلیسی در اسمیت: اسمیت، دانشگاهِ خودِ پلات بود – جایی که او بورسیه گرفت، «دخترِ طلایی» لقب گرفت، و نخستین جرقههایِ نویسندگیاش را زد. بازگشت به اسمیت بهعنوان معلم، بازگشتی نمادین به جوانی و آرزوهایش بود. اما این بازگشت، تلخ بود: پلات در آن زمان در آستانهٔ فروپاشیِ روانی قرار داشت و احساس میکرد که از همکاران و دانشجویانش جدا افتاده است.
ب) متصدیِ پذیرش در کلینیکِ روانی: این طنزِ تلخِ اصلی است: پلات در همان بیمارستانی کار میکرد که خودش چند سال پیش در آن بستری شده بود. او از پشتِ میزِ پذیرش به بیمارانِ روانی نگاه میکرد – بیمارانی که خودش روزگارییکی از آنها بود. این تجربه، مرزِ باریکِ میانِ «سلامت» و «بیماری» را برایش محسوستر کرد و احساسِ همدلی و در عینِ حال وحشت را در او برانگیخت.
C. کنایهٔ «منحصربهفرد»
نویسنده میگوید پلات «بهطورِ منحصربهفردی» برایِ این دو شغل واجدِ شرایط بود. این عبارت، کنایهآمیز است: معلمِ اسمیت: پلات بهخاطرِ هوش و استعدادش واجدِ شرایط بود – اما بهخاطرِ حساسیتِ روانیاش نیز در معرضِ خطر قرار داشت. متصدیِ کلینیکِ روانی: پلات بهخاطرِ تجربهٔ شخصیاش واجدِ شرایط بود – اما همین تجربه، او را آسیبپذیرتر میکرد. بنابراین، «منحصربهفرد بودن» پلات، هم موهبت بود و هم نفرین – او دقیقاً بهخاطرِ همان چیزی که او را برایِ این شغلها مناسب میکرد، در معرضِ فروپاشی قرار داشت.
D. پیوند با زندگیِ بعدیِ پلات
این پاراگراف، پیشدرآمدی بر تراژدیِ نهایی است: پلات در زمستانِ ۱۹۶۲-۱۹۶۳، پس از خیانتِ هیوز و افسردگیِ شدید، در لندن خودکشی کرد. اما پیش از آن، او در همان بیمارستانی کار میکرد که خودش بیمارِ آن بود – گویی زندگیاش،یک چرخهٔ بیپایان از بازگشت به مکانهایِ درد بود.
E. نقد رویکرد نویسنده
نویسنده با عنوانِ کنایهآمیز و توصیفِ کوتاه این دو شغل، بدونِ قضاوت، پارادوکسِ زندگیِ پلات را نشان میدهد: او پلات را قربانیِ محض نشان نمیدهد. بلکه نشان میدهد که پلات، با آگاهی و انتخاب، به مکانهایی بازگشت که برایش دردناک بودند – گویی بهدنبالِ درکِ خودش بود. و این، تراژدیِ پلات را عمیقتر میکند: او نه فقط قربانیِ شرایط بود، بلکه فعالانه به سمتِ مکانهایی میرفت که او را به یادِ زخمهایش میانداختند.
۴: تحلیل پاراگراف TAKES ONE TO KNOW ONE
این پاراگراف کوتاه، در عینِ سادگی، لایههای عمیقی از طنز، کنایه و روانشناسی دارد. عنوانِ آن، یک اصطلاح عامیانهٔ انگلیسی است که بهمعنای « خودت هم دست کمی از او نداری »یا «هر کس را از خودش بشناس» است – و نویسنده با انتخابِ آن، طنزی تلخ را دربارهٔ خودِ پلات ایجاد میکند.
A. عنوان: TAKES ONE TO KNOW ONE
این اصطلاح در انگلیسی، معمولاً زمانی به کار میرود که کسی دیگری را به صفتی متهم میکند و در پاسخ میشنود: «خودت هم همینطوری». یعنی برای شناختِ یک ویژگی، باید خودت هم آن را داشته باشی.
نویسنده با انتخابِ این عنوان، دو لایهٔ کنایه را فعال میکند:
لایهٔ اول: پلات مردانِ بریتانیایی را «رنگپریده، رواننژند و همجنسگرا» توصیف میکند – و نویسنده با طنز میگوید: «تا یکی نباشی، نمیفهمی»، یعنی پلات خودش هم «رنگپریده و رواننژند» بود.
لایهٔ دوم: پلات همجنسگرایی را بهعنوان نقطهٔ ضعف مردانِ بریتانیایی مطرح میکند – اما خودِ پلات در طولِ زندگیاش، روابط پیچیده و پرتنشی با زنان داشت (از جمله دوستیِ شدید با آن سکستون و احساساتِ مبهم نسبت به مادرش). نویسنده با طنز، این تناقض را برجسته میکند.
B. محتوای پاراگراف
پاراگراف میگوید: «اگرچه پلات زمانِ زیادی را در انگلستان گذراند، اما چندان شیفتهٔ مردانِ بریتانیایی نبود. او آنها را در دفترهایش گروهی از “همجنسگرایانِ رنگپریده و رواننژند” توصیف کرد.» این جمله، سه نکتهٔ مهم را آشکار میکند: پلات در کمبریج تحصیل کرد و با تد هیوز، شاعرِ بریتانیایی، ازدواج کرد – اما هرگز مردانِ بریتانیایی را بهطورِ کلی نپسندید. این طرد، ریشه در تجربهٔ شخصیِ او داشت: هیوز (که خودش بریتانیایی بود) به او خیانت کرد و او را ترک گفت. بنابراین، تعمیمِ او دربارهٔ «همهٔ مردانِ بریتانیایی»، بازتابی از زخمِ شخصی بود. این توصیف، تصویری کلیشهای از مردانِ بریتانیاییِ طبقهٔ متوسط در دههٔ ۱۹۵۰ ارائه میدهد: پوستِ رنگپریده (بهخاطرِ آبوهوایِ ابریِ انگلستان) و رواننژندی (بهخاطرِ فرهنگِ محافظهکار و سرکوبشده).اما طنزِ ماجرا اینجاست که خودِ پلات نیز پوستی رنگپریده و روانی آسیبپذیر داشت – و همین ویژگیها، او را به هیوز جذب کرده بود. این پاراگراف، یادآور این حقیقت است که ما اغلب در توصیفِ دیگران، در واقع خودمان را توصیف میکنیم – و سیلویا پلات، نمونهٔ تلخِ این قاعده است: او مردانِ بریتانیایی را «رنگپریده و رواننژند» خواند، غافل از اینکه آینهای در دست داشت.
۵: تحلیل پاراگراف «زنبور بودن یا نبودن»
این پاراگراف، با عنوانی بازیگوشانه و محتوایی تکاندهنده، به یکی از محوریترین چهرههای زندگیِ سیلویا پلات میپردازد: پدرش، اوتو امیل پلات – همان «آقای دکتر» که در شعرِ معروفِ «بابا» بهبادِ انتقاد گرفته میشود.
A. عنوان: TO BEE OR NOT TO BEE
عنوان، یک بازی زبانی (پان) هوشمندانه با جملهٔ معروفِ شکسپیر است:
- To be or not to be جملهٔ مشهورِ هملت که پرسشِ هستی و نیستی را مطرح میکند.
- To bee or not to bee با تغییرbe به bee یعنی زنبور، نویسنده دو لایهٔ معنایی ایجاد میکند: لایهٔ اول: اشاره به تخصصِ پدرِ پلات در زمینهٔ زنبورشناسی (او نویسندهٔ کتابی دربارهٔ زنبورها بود). لایهٔ دوم: طنزی تلخ – «زنبور بودن یا نبودن»، اشارهای به مرگِ پدر و رابطهٔ پیچیدهٔ پلات با او. این عنوان، هم شوخطبعانه است و هم مرگاندیشانه – دقیقاً همان ترکیبی که در شعرِ «بابا» میبینیم.
B. محتوای پاراگراف
پاراگراف میگوید: «پدرِ پلات، اوتو امیل پلات، همان “آقای دکتر” که شاعر در شعرِ معروفش “بابا” او را بهبادِ انتقاد میگیرد، واقعاً پزشک بود، هرچند نه آن نازیِ بیرحمی که ابیات القا میکنند.» این جمله، دو نکتهٔ مهم را روشن میکند:
C. مرگِ پدر: یک تراژدیِ پوچ
پاراگراف با جزئیاتی تکاندهنده ادامه میدهد: «اگرچه او بیشک مستبد و از نظرِ عاطفی دور بود، بزرگترین خطایِ آقای دکتر شاید در حوزهٔ بهداشتِ شخصی بود. در سالِ ۱۹۴۰، پس از عفونتِ انگشتِ پایش از درمانِ پزشکی خودداری کرد؛ قانقاریا گرفت و درگذشت.»
این پاراگراف، یادآور این حقیقت است که پشتِ هر شعرِ اعترافی،یک زندگیِ واقعی با پیچیدگیهایش وجود دارد – و سیلویا پلات، پدرش را به یک «هیولا» تبدیل کرد، نه بهخاطرِ اینکه هیولا بود، بلکه بهخاطرِ اینکه او را در هشتسالگی ترک کرد.
فصلهای قبلی و منتشر شده از کتاب:
۱. اونوره دو بالزاک
۲. ویلیام شکسپیر
۳. لرد بایرون
۴. ادگار آلن پو
۵. چارلز دیکنز
۶. خواهران برونته
۷. هنری دیوید ثورو
۸. والت ویتمن
۹. لئو تولستوی
۱۰. امیلی دیکینسون
۱۱. لوییس کارول
۱۲. لوئیزا می الکات
۱۳. مارک توِین
۱۴. اسکار وایلد
۱۵. آرتور کانن دویل
۱۶. ویلیام باتلر ییتس
۱۷. اچ .جی. ولز
۱۸. گرترود استاین
۱۹. جک لندن
۲۰. ویرجینیا وولف
۲۱. جیمز جویس
۲۲. فرانتس کافکا
۲۳. تی. اِس. الیوت
۲۴. آگاتا کریستی
۲۵. جی. آر. آر. تالکین
۲۶. اف. اسکات فیتزجرالد
۲۷. ویلیام فاکنر
۲۸. ارنست همینگوی
۲۹. آین رند
۳۰. ژان-پل سارتر
۳۱. ریچارد رایت
۳۲. ویلیام اس. باروز
۳۳. کارسون مککالرز
۳۴. جی. دی. سلینجر
۳۵. جک کروآک
۳۶. کورت وونگات
۳۷. تونی موریسون
