نگاهی شوخ‌طبعانه به زندگی نویسندگان-۳۷

برگردان: علی‌محمد طباطبایی

یادداشت کوتاه مترجم: تونی موریسون در ۵ اوت ۲۰۱۹ (۱۴ مرداد ۱۳۹۸) در سن ۸۸ سالگی در مرکز پزشکی مونته‌فیوره در نیویورک درگذشت. خانواده و ناشر او (آلفرد ای. ناپف) در بیانیه‌ای اعلام کردند که مرگ او پس از یک دوره کوتاه بیماری و در آرامش، در میان خانواده و دوستانش رخ داده است. این اتفاق حدود یازده سال پس از انتشار کتابی رخ داد که این بخش از آن گرفته شده است. به همین خاطر در زمان  نوشتن و انتشار این کتاب تونی موریسون هنوز در قید حیات بود و به همین خاطر هم هست که در این بخش از آن کتاب نویسنده  از افعال زمان حال استفاده کرده است.

والدین تونی موریسون (Toni Morrison) کمال‌گرا بودند. پدرش، جورج ووفورد (George Wofford)، جوشکاری بود که با افتخار حروف اول نام خود را بر درزهای هر قطعه فلزی‌ای که به هم جوش می‌داد، حک می‌کرد. وقتی تونیِ جوان ــ که آن زمان کلوئی (Chloe) نام داشت ــ به او یادآوری کرد که هیچ‌کس هرگز آن علامت‌ها را نخواهد دید، پاسخ داد: «درست است، اما خودم می‌دانم که آنجا هستند». مادرش، راما ووفورد (Ramah Wofford)، نیز زنی نبود که به‌سادگی از کنار مسائل بگذرد. او یک بار نامه‌ای به رئیس‌جمهور فرانکلین دی.  روزولت نوشت و از کیفیت آردی شکایت کرد که دولت آمریکا در دوران رکود بزرگ در اختیار مردم می‌گذاشت.آنها به نظر عجیب‌وغریب می آیند؟ شاید؛ اما خانواده ووفورد توجه دیگران را به خود جلب می‌کردند و دومین فرزندشان از میان چهار فرزند، یعنی کلوئی آردلیا (Chloe Ardelia)، نیز همین‌طور بود.

خانواده ووفورد دلایل بیشتری برای شکایت داشتند تا آرد فاسد. آن‌ها به‌شدت فقیر بودند. درحالی‌که جورج در کارخانه‌های فولاد لورین (Lorain) در ایالت اوهایو جان می‌کند، راما برای کمک به تأمین مخارج خانواده، در دستشویی یک شهربازی حوله میان مراجعه‌کنندگان توزیع می‌کرد. کلوئی در دوران کودکی‌اش دست‌کم در شش آپارتمان مختلف زندگی کرد. یکی از صاحب‌خانه‌هایشان حتی وقتی خانواده نتوانستند اجاره‌بهای ماهانه چهار دلاری را بپردازند، خانه‌شان را به آتش کشید. از آنجا که در شهری فولادخیز زندگی می‌کردند، خانواده ووفورد همواره در محله‌هایی سکونت داشتند که به تعبیر خودشان «پایین‌تر از سفیدپوستان یا در همسایگی آن‌ها»بود؛ شرایطی که نفرت تلخ جورج ووفورد از سفیدپوستان را تقویت می‌کرد. مادربزرگِ عجیب‌وغریب و آشفته‌حال کلوئی نیز به شعله‌ور شدن تعصبات نژادی دامن می‌زد. او سیاه‌پوستانی با پوست روشن، مانند کلوئی، را «ناپاک» می‌دانست. موریسون بعدها اعتراف کرد: « البته نکته مثبت در باره موریسون این بود که او هرگز به هیچ‌یک از این تعصبات عجیب‌وغریب تن نداد.(۱)

کلوئی ووفورد در دوازده‌سالگی به مذهب کاتولیک گروید. او نام آنتونی (Anthony) را برای غسل تعمید خود برگزید؛ نامی که دوستانش آن را به تونی کوتاه کردند. از آنجا که مطمئن بود مردم هیچ‌وقت یاد نمی‌گیرند نام کلوئی را درست تلفظ کنند، خیلی زود شروع کرد به معرفی خود با نام تونی. نام خانوادگی «موریسون» (Morrison) را بعدها، پس از ازدواج کوتاهش با هارولد موریسون (Harold Morrison)، معمار جامائیکایی‌تبار، به نام خود افزود.  او از همان سال‌های نخست زندگی شیفته کتاب‌خواندن بود و آثار نویسندگانی چون لئو تولستوی و جین آستن را با اشتیاق می‌خواند.بنابراین، جای تعجب نبود که در سال ۱۹۴۹ برای تحصیل در رشته علوم انسانی وارد دانشگاه هاوارد شود؛ معتبرترین دانشگاه ویژه سیاه‌پوستان در آمریکا.

موریسون پس از فارغ‌التحصیلی و دریافت مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه کرنل، به دانشگاه هاوارد بازگشت تا زبان انگلیسی تدریس کند.استوکلی کارمایکل (Stokely Carmichael)، چهره رادیکال آینده جنبش سیاه‌پوستان، یکی از دانشجویان او بود. موریسون او را چنین توصیف می‌کرد: «از آن دست دانشجویانی که همیشه آرزو دارید در کلاس‌تان داشته باشید؛ باهوش، نکته‌سنج، شوخ‌طبع و کمی هم شرور». ازدواج و حرفه تدریس موریسون را راضی نمی‌کرد؛ بنابراین از همسرش جدا شد و در انتشارات رندوم هاوس (Stokely Carmichael) به‌عنوان ویراستار مشغول به کار گردید.او نزدیک به بیست سال در این مؤسسه ماند و در همین مدت، در کنار کارش، به پرورش و پیشبرد حرفه نوپای نویسندگی خود پرداخت.

اگر موریسون هیچ کار دیگری جز ویرایش کتاب‌های دیگران انجام نداده بود، باز هم در صنعت نشر چهره‌ای افسانه‌ای به شمار می‌رفت. او نویسندگان برجسته آفریقایی و آفریقایی‌تبار آمریکایی بسیاری را کشف کرد و به رشد و شکوفایی آثارشان یاری رساند؛ از جمله گیل جونز (Gayl Jones)، تونی کید بامبارا (Toni Cade Bambara)، چینوا آچه‌به (Chinua Achebe) و آتول فوگارد ( Athol Fugard).هنگامی که رمان‌های خودش نیز به فروش رسیدند، حمایت مالی از نویسندگانی را که زیر نظرش پرورش یافته بودند، ادامه داد.موریسون به این کار شهرت داشت که برای نویسندگان جوان و در حال ظهور، چک‌های کوچکی می‌فرستاد و یادداشتی نیز همراه آن می‌کرد که در آن اعلام شده بود جایزه‌ای خیالی برای کمک به تأمین هزینه‌های کارشان به آن‌ها تعلق گرفته است. در تمام این مدت، موریسون بی‌وقفه روی رمان‌های خودش کار می‌کرد و جنبه‌های گوناگون تجربه زندگی آفریقایی‌تباران آمریکا را به کاوش می‌گذاشت. هر رمان تازه او تحسین منتقدان بیشتری را برمی‌انگیخت و مخاطبان گسترده‌تری را به خود جذب می‌کرد.

در سال ۱۹۸۱، تصویر موریسون روی جلد مجله نیوزویک قرار گرفت و او به نخستین زن سیاه‌پوستی تبدیل شد که پس از زورا نیل هرستون (Zora Neale Hurston) در سال ۱۹۴۳، تصویرش بر جلد یک مجله سراسری آمریکایی منتشر می‌شد. دوازده سال بعد، جایزه نوبل ادبیات به او تعلق گرفت.او در رقابت با دو نویسنده آمریکایی دیگر، توماس پینچن (Thomas Pynchon) و جویس کارول اوتس (Joyce Carol Oates)، که آن‌ها نیز در آن سال نامزدهای احتمالی دریافت جایزه بودند، برگزیده شد. البته همه از این انتخاب خشنود نبودند.چارلز جانسون (Joyce Carol Oates)، رمان‌نویس سیاه‌پوست، آن را «پیروزیِ درستی سیاسی» خواند و اریکا یونگ (Erica Jong) با خشم گفت: «اعطای جایزه به او صرفاً بر ملاحظات هنری استوار نبوده است». استنلی کراوچ (Stanley Crouch)، منتقد فرهنگی آفریقایی‌تبار آمریکایی و از مخالفان دیرپای موریسون ــ که زمانی رمان او با عنوان «دلبند» (Beloved) را «داستان عامه‌پسند اعتراضی» نامیده بود ــ تنها به گفتن این جمله بسنده کرد: «امیدوارم این جایزه او را به نوشتن کتاب‌های بهتری ترغیب کند».

اینکه جایزه نوبل چنین تأثیری بر آثار او گذاشت یا نه، به قضاوت خوانندگان بستگی دارد. اما آنچه جای بحث ندارد، این است که تونی موریسون پس از دریافت نوبل به چهره‌ای بانفوذ و صاحب‌اعتبار در ادبیات آفریقایی‌تباران آمریکا تبدیل شد؛ چهره‌ای سالخورده و فرزانه با موهای بافته‌شده به سبک مدل جامائیکایی (dreadlocked). چهره‌های سرشناس فرهنگی، از اپرا وینفری (Oprah Winfrey) گرفته تا چارلی رز (Charlie Rose)، اغلب از او دعوت می‌کنند تا درباره وضعیت سیاه‌پوستان در آمریکا اظهارنظر کند؛ هرچند او فقط گاه‌به‌گاه به تیتر خبرها راه می‌یابد. اشاره جنجالی‌اش به بیل کلینتون (Bill Clinton) به‌عنوان «نخستین رئیس‌جمهور سیاه‌پوست آمریکا» یکی از همین موارد بود. کتاب‌های او که اکنون تقریباً هر ده سال یک‌بار منتشر می‌شوند، همچنان فاصله میان ادبیات والا و فهرست پرفروش‌ترین کتاب‌ها را از میان برمی‌دارند.باشگاه کتاب اپرا نمی‌توانست قدیس حامی و الهام‌بخش شایسته‌تری از تونی موریسون داشته باشد.

پدرم، متعصب نژادی
موریسون به اعتراف خودش، دارای پدری با احساسات نژادپرستانه سرسخت و افراطی بود.او می‌گفت: «پدرم از بیشتر سفیدپوستان خوشش نمی‌آمد.عقیده داشت که آن‌ها از نظر ژنتیکی فاسدند».یک بار مرد سفیدپوستی را که به نظر می‌رسید اطراف ساختمان محل سکونت آن‌ها پرسه می‌زند، به‌شدت کتک زد؛ زیرا یقین داشت آن مرد قصد دارد به دخترانش تعرض کند. جورج ووفورد، پس از آنکه مرد مست را از پله‌ها به پایین پرتاب کرد، سه‌چرخه‌ای بچگانه را هم بر سرش کوبید. کلوئی که از دیدن این صحنه به وجد آمده بود، پدرش را تشویق می‌کرد. موریسون بعدها اعتراف کرد: «این اتفاق به من فهماند که پیروزی امکان‌پذیر است.»(۲)

جادوی کهن سیاه‌پوستان
عناصر فراطبیعی در سراسر آثار تونی موریسون حضور دارند و این بی‌دلیل نیست؛ او خودش به وجود چنین نیروهایی باور دارد. موریسون یک بار به مصاحبه‌گری گفت: «سیاه‌پوستان به جادو اعتقاد دارند».وقتی کسی از او پرسید آیا به ارواح اعتقاد دارد، پاسخ داد: «بله.  مگر شما به میکروب‌ها اعتقاد دارید؟ این بخشی از میراث ماست».

موریسون می‌گوید خانواده‌اش در دوران کودکی او «با جهان ماوراءطبیعه رابطه‌ای نزدیک و آشنا» داشتند. مادربزرگش حتی کتاب ویژه‌ای به نام «کتاب رؤیاها» داشت که از آن برای انتخاب شماره‌های خوش‌شانس در بخت‌آزمایی محله استفاده می‌کرد. موریسون گفته است اگر به وجود ارواح باور نداشت، «برای توضیح پدیده‌هایی که اساساً هیچ توضیح علمی‌ای ندارند، ناچار می‌شدم به داده‌های موسوم به علمی متکی باشم».(۳)

تازه، به نظرم کریس ناث (CHRIS NOTH) [بازیگری که نقش کاراگاه مایک لوگان را در سریال نظم و قانون به عهده داشت. م] هم خیلی جذاب است!

موریسون از طرفداران دوآتشه مجموعه تلویزیونی طولانی‌مدت نظم و قانون (Law & Order) است. او این مجموعه پلیسی ـ قضایی را اثری می‌داند که «درگیری ذهنی ملایمی را در چارچوبی رضایت‌بخش از رستگاری و رهایی» فراهم می‌کند. لنی بریسکو (Lennie Briscoe)، شخصیت اصلی مجموعه، خودش هم نمی‌توانست این موضوع را بهتر از این بیان کند!

هراس از سفیدپوستان
امروزه شاید باورنکردنی به نظر برسد، اما زمانی برخی موریسون را چهره‌ای رادیکال و خطرناک می‌دانستند؛ حتی دوستانش در انتشارات رندوم هاوس نیز ظاهراً از او واهمه داشتند. هنگامی که موریسون تصمیم گرفت مراسم رونمایی از یکی از کتاب‌هایش را در باشگاهی در محله هارلم برگزار کند، بخش بازاریابی انتشارات به‌شدت دستپاچه شد. مدیران شرکت یادداشت‌هایی میان کارکنان توزیع کردند و درباره خطرات برگزاری مراسم در این محله که عمدتاً ساکنان سیاه‌پوست داشت، هشدار دادند. در نهایت، تنها دو نفر از مسئولان روابط عمومی رندوم هاوس در مراسم شرکت کردند. اما پس از پایان مراسم، اعلام کردند که این بهترین مهمانی‌ای بوده که تا آن زمان در آن حضور یافته‌اند. نکته جالب‌تر اینکه جنجال برپا‌شده توجه گسترده شبکه‌های تلویزیونی و بخش‌های خبری را به خود جلب کرد و تبلیغی بسیار مؤثرتر از آنچه موریسون انتظار داشت، برای کتابش به همراه آورد.

موریسون هنگام تلاش برای ترتیب دادن مراسم امضای کتاب محمدعلی، قهرمان سنگین‌وزن بوکس جهان، نیز با مقاومت روبه‌رو شد. زندگی‌نامه محمدعلی با عنوان بزرگ‌ترین (The Greatest) در سال ۱۹۷۶ منتشر شده بود. تقریباً تمام زنجیره‌های بزرگ فروشگاه‌های زنجیره‌ای نیویورک، به‌جز یکی، از میزبانی مراسم امضا خودداری کردند؛ زیرا از وقوع شورش و غارت واهمه داشتند. موریسون سرانجام موفق شد یکی از فروشگاه‌ها، به نام «ای. جی. کوروت» (E. J. Korvette)، را راضی کند که این مراسم را برگزار کند. او برای برطرف کردن نگرانی مدیران فروشگاه، از سازمان ملت اسلام (Nation of Islam) خواست تأمین امنیت مراسم را بر عهده بگیرد. آن شب بدون هیچ مشکلی سپری شد؛ اتفاقی که هم حدود دو هزار نفر از علاقه‌مندان به دریافت امضای محمدعلی را خشنود کرد و هم سفیدپوستان نگران را در سراسر شهر به شگفتی واداشت.

دوستانی در بلندپایه‌ترین محافل
شاید استنلی کراوچ (Stanley Crouch) دل خوشی از موریسون نداشته باشد، اما او حامیان مشهوری در میان چهره‌های سرشناس دارد.  مارلون براندو، پیش از مرگش ــ و شاید حتی پس از آن، با توجه به اعتقاد موریسون به ارواح ــ عادت داشت تلفنی با او تماس بگیرد و بخش‌هایی از رمان‌هایش را که به نظرش به‌ویژه الهام‌بخش بودند، با صدای بلند برایش بخواند.او یک بار موریسون را «از نظر من، بهترین نویسنده جهان» نامید.

اپرا وینفری چنان تحت تأثیر رمان «دلبند» (Beloved)، اثر موریسون که در سال ۱۹۸۷ منتشر شد، قرار گرفت که به «گروه همکارانش» دستور داد حقوق اقتباس سینمایی آن را به هر قیمتی به دست آورند. متأسفانه، توافق بر سر مبلغ درخواستی موریسون بسیار آسان‌تر از تبدیل چنین اثر دشواری به فیلمی سینمایی از آب درآمد. نسخه سینمایی سال ۱۹۹۸، با بازی اپرا وینفری و دنی گلاور (Danny Glover)، نتوانست منتقدان را تحت تأثیر قرار دهد و در گیشه نیز شکست خورد.(۴)

یک بار ویراستار، همیشه ویراستار...
موریسون پس از نوزده سال کار در انتشارات رندوم هاوس، به‌سختی می‌توانست مداد قرمز ویراستاری‌اش را کنار بگذارد. او هنوز هم روزنامه نیویورک تایمز را درحالی‌که ماژیکی برای علامت‌گذاری در دست دارد می‌خواند و هم‌زمان، مقاله‌های آن را از نظر نگارشی و ویرایشی اصلاح می‌کند.

بیل کلینتون، سیاه‌پوستِ افتخاری!
موریسون در مقاله‌ای که سال ۱۹۹۸ در مجله نیویورکر منتشر کرد، با اعلام اینکه بیل کلینتون «نخستین رئیس‌جمهور سیاه‌پوست آمریکا» است، غوغا به پا کرد.او نوشت که کلینتون، «با وجود پوست سفیدش»، از هر فرد سیاه‌پوستی که ممکن است در طول عمر فرزندان ما به ریاست‌جمهوری انتخاب شود، «سیاه‌پوست‌تر»است.به نوشته موریسون، کلینتون تقریباً همه ویژگی‌های کلیشه‌ایِ منسوب به سیاه‌پوستان را در خود دارد: بزرگ‌شدن در خانواده‌ای تک‌والد، تولد در فقر، تعلق به طبقه کارگر، نواختن ساکسیفون و علاقه به مک‌دونالد و غذاهای ناسالم؛ پسری از ایالت آرکانزاس. البته برای ثبت در تاریخ باید یادآوری کرد که ایده سیاه‌پوست خواندن کلینتون نخستین بار از سوی کریس راک (Chris Rock)، کمدین آمریکایی، مطرح شده بود.  او بیش از دو سال پیش از اظهارنظر جنجالی موریسون، در برنامه‌های استندآپ کمدی خود کلینتون را «رئیس‌جمهور سیاه‌پوست» می‌نامید.(۵)

استکهلم را فراموش کنید.اگر واقعاً به دنبال افتخاری بزرگ هستید، باید منتظر تماس تلفنی از پاسائیک (Passaic) باشید! موریسون در سال ۲۰۰۷ یکی از نخستین نامزدهای ورود به تالار مشاهیر نیوجرسی بود.به گفته بارت اوتس (Passaic)، رئیس این تالار ــ که بازیکن خط حمله تیم نیویورک جاینتس (New York Giants) در مسابقات سوپربول (New York Giants) سال ۱۹۸۶ بود ــ این تالار از ساکنان نیوجرسی تجلیل می‌کند که «مشارکت‌هایی ارزشمند و بی‌بدیل در جامعه و جهان داشته‌اند».

از دیگر چهره‌هایی که هم‌زمان با موریسون مورد تجلیل قرار گرفتند، می‌توان به باد ابوت (New York Giants)، بازیگر مشهور نقش‌های مکمل کمدی در سینما، مالکوم فوربس (Malcolm Forbes)، ناشر میلیاردر، و باز آلدرین (Buzz Aldrin)، دومین انسانی که قدم بر ماه گذاشت، اشاره کرد.

نوبل؟ چه کسی به نوبل اهمیت می‌دهد!
تونی موریسونِ برنده جایزه نوبل، در کنار علایق دیگرش، از طرفداران مجموعه تلویزیونی «نظم و قانون»نیز هست. او حتی یک بار از محل فیلم‌برداری این مجموعه دیدن کرد.

————
نکته‌های تکمیلی مترجم:

۱: یکی از جالب‌ترین بخش‌های این پاراگراف، اشاره به مادربزرگ موریسون است که سیاهان روشن‌پوست (مانند موریسون) را «ناخالص» می‌دانست و معتقد بود آنان «دست‌کاری شده‌اند». این اشاره، تصویری پیچیده از نژادپرستی ارائه می‌دهد: نژادپرستی نه فقط از سفیدپوستان به سیاهان، بلکه در درون جامعهٔ سیاهان نیز وجود داشت — و موریسون، که خودش «روشن‌پوست» بود، قربانی این پیش‌داوری درون‌گروهی نیز شد. و نکتهٔ مهم این است که نویسنده تأکید می‌کند موریسون «هرگز به هیچ‌یک از این پیش‌داوری‌های عجیب تن نداد» — یعنی او آگاهانه از این میراث پیش‌داوری فاصله گرفت. عبارت « to her credit» یا به «حساب افتخار او» یا «نکته مثبت در باره او» در این جا قضاوتی اخلاقی است که نویسنده دربارهٔ موریسون می‌کند. او موریسون را نه فقط به‌عنوان قربانی فقر و نژادپرستی، بلکه به‌عنوان کسی که آگاهانه از پیش‌داوری‌ها فاصله گرفت، ستایش می‌کند. این جمله، پاراگراف را از یک روایت صرفاً دردناک به روایتی از مقاومت و خودآگاهی بدل می‌کند. در مجموع این پاراگراف، تصویری از موریسون می‌سازد که با کلیشهٔ «نویسندهٔ بزرگ» فاصله دارد: دختری از خانواده‌ای فقیر، با مادری که دستمال می‌داد، پدری که در کارخانهٔ فولاد کار می‌کرد و از سفیدپوستان نفرت داشت، و مادربزرگی که او را «ناخالص» می‌دانست. و در همین بستر، موریسون شکل گرفت — نه به‌عنوان قربانی منفعل، بلکه به‌عنوان کسی که از این تجربه‌ها سوخت گرفت تا بعدها آثاری خلق کند که فقر، نژاد و پیش‌داوری را نه به‌عنوان کلیشه، بلکه به‌عنوان تجربهٔ زیسته روایت کنند. طنز این پاراگراف (اگر طنزی باشد) در تضاد میان این کودکی پررنج و شهرت بعدی موریسون است — و در جملهٔ پایانی، که نشان می‌دهد او از این میراث فاصله گرفت، نوعی امید و مقاومت نهفته است.

۲: در این پاراگراف اشاره نویسنده به این که پدر موریسون « فکر می‌کرد آنان از نظر ژنتیکی فاسدند» بسیار مهم است. این جمله نشان می‌دهد که نفرت جورج ووفورد از سفیدپوستان نه فقط واکنشی به تجربهٔ زیسته (فقر، تحقیر، آتش زدن خانه)، بلکه نوعی نژادپرستی زیستی بود — یعنی او سفیدپوستان را ذاتاً و از نظر ژنتیکیفاسد می‌دانست. و این، طنزی تلخ دارد: مردی که خودش قربانی نژادپرستی زیستی بود (نژادپرستی‌ای که سیاهان را ذاتاً فرودست می‌دانست)، خودش همان منطق را در جهت معکوس به کار می‌برد. موریسون خودش پدرش را «نژادپرستی سمی» (virulent racist) می‌نامد. این جمله، از زبان خود موریسون نقل شده — یعنی او نه پدرش را تبرئه می‌کند و نه توجیه. و نویسنده نیز این توصیف را بدون تلطیف بازگو می‌کند. این، خودش نوعی صداقت رادیکال است: موریسون، که تمام عمر علیه نژادپرستی نوشت، اعتراف می‌کند که پدرش خودش نژادپرست بود.

این پاراگراف، تصویری از پدر موریسون می‌سازد که به‌راحتی نمی‌توان درباره‌اش قضاوت کرد: مردی که خودش قربانی نژادپرستی بود، اما خودش هم نژادپرست بود؛ مردی که با خشونت، از دخترانش دفاع کرد؛ و مردی که به دخترش یاد داد که «پیروزی ممکن است» — درسی که موریسون تمام عمر با آن زندگی کرد. طنز این پاراگراف نه تمسخر پدر است و نه توجیه خشونت او، بلکه نمایش تناقض‌های انسانی است: در جهانی که قانون از سیاهان محافظت نمی‌کند، خشونت پدر می‌تواند هم وحشتناک باشد و هم قهرمانانه؛ و کودکی که از خشونت لذت می‌برد، بعدها می‌تواند نویسندهٔ صلح و کرامت شود. و شاید درس پنهان پاراگراف این باشد: موریسون از پدرش نه نژادپرستی‌اش را به ارث برد و نه خشونتش را، بلکه جرأت مقاومت را — و همین، میراث واقعی او بود.

۳: این پاراگراف، یکی از جذاب‌ترین و در همان حال ظریف‌ترین بخش‌های این زندگینامه است، چون به عنصری در آثار موریسون می‌پردازد که اغلب در نقدهای ادبی یا نادیده گرفته می‌شودیا به‌شکلی سطحی به «فولکلور» تقلیل می‌یابد. چند نکته دربارهٔ آن به نظرم می‌رسد:

A. عنوان: «THAT OLD BLACK MAGIC» بازی با کلیشه و بازپس‌گیری آن عنوان، اشاره‌ای است به ترانه‌ای قدیمی و کلیشه‌ای که «جادوی سیاه» را به عنوان چیزی مرموز، عجیب و اغلب ترسناک برای سفیدپوستان به تصویر می‌کشد. اما نویسنده با قرار دادن این عنوان بر پاراگرافی که موریسون را «باورمند» معرفی می‌کند، این کلیشه را بازپس می‌گیرد: جادو نه به‌عنوان خرافه، بلکه به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی و شناخت‌شناختی (epistemological) سیاهان. عنوان، طنزآمیز است اما نه تمسخرآمیز — بلکه نوعی تصاحب انتقادی.

B. باور به‌عنوان موضع معرفتی (She’s a believer)
نویسنده موریسون را «باورمند» می‌نامد، نه «خرافه‌گرا» یا «اسطوره‌پرداز». این انتخاب واژه مهم است: «باور» در اینجا نه نقطه‌ضعف عقلانی، بلکه موضعی آگاهانه در برابر آنچه موریسون «داده‌های علمی به‌اصطلاح علمی» می‌نامد. موریسون خودش این را صریح می‌گوید: بدون باور به ارواح، «مجبور می‌شدم به داده‌های علمی به‌اصطلاح علمی تکیه کنم تا چیزهای ناامیدکننده غیرعلمی را توضیح دهم.» این جمله، طنزی تلخ دارد: علم، برای موریسون، ابزاری ناکافی برای توضیح تجربه‌هایی است که در فرهنگ سیاهان زنده‌اند.

C. جملهٔ کلیدی: Do you believe in germs? It’s part of our heritage
این جمله، اوج طنز و هوشمندی پاراگراف است. وقتی از موریسون می‌پرسند آیا به ارواح باور دارد، او با پرسشی مقابل پاسخ می‌دهد: «آیا تو به میکروب‌ها باور داری؟ این بخشی از میراث ماست.» این جمله چند لایه است: مقایسهٔ ایمان و علم: میکروب‌ها، برای انسان مدرن، امری بدیهی و «علمی»اند — اما موریسونیادآوری می‌کند که باور به میکروب هم نوعی ایمان است، ایمانی که ما آن را «علم» می‌نامیم و از این رو آن را بدیهی می‌پنداریم. میراث: موریسون باور به ارواح را نه خرافه، بلکه «میراث» می‌نامد — همان‌گونه که باور به میکروب‌ها میراث علم مدرن است. این جمله، سلسله‌مراتب دانش را به چالش می‌کشد: چه کسی تعیین می‌کند کدام باور «علمی» و کدام «خرافی» است؟ طنز موقعیت: پرسش‌کننده احتمالاً انتظار پاسخ «بله» یا «نه» داشت، اما موریسون با یک پرسش مقابل، او را در موقعیت پاسخگویی قرار می‌دهد — و نشان می‌دهد که مرز میان علم و خرافه، کمتر از آنچه فکر می‌کنیم، روشن است.

D. صمیمیت، نه ترس (Intimate with the supernatural)
نویسنده می‌گوید خانوادهٔ موریسون با امر فراطبیعی «صمیمی» بودند. این واژه مهم است: «صمیمیت» (intimacy) در تضاد با «ترس» یا «هیبت» است. برای خانوادهٔ موریسون، ارواح و جادو نه نیروهایی وحشتناک، بلکه بخشی از زندگی روزمره بودند — از «کتاب رؤیا»ی مادربزرگ برای انتخاب شماره‌های بخت‌آزمایی تا حضور ارواح در خانه. این صمیمیت، بعدها در آثار موریسون به عنصری روایی بدل شد: ارواح در دلبند، جادو در آواز سلیمان، و پیشگویی در چشم آبی‌ترین — همه از همین تجربهٔ زیسته سرچشمه می‌گیرند.

E. جزئیات کوچک، معنای بزرگ «Dream book»
اشاره به «کتاب رؤیا»ی مادربزرگ برای انتخاب شماره‌های بخت‌آزمایی، جزئیاتی کوچک اما بسیار گویاست. این کتاب، نوعی دانش عامیانه و زنانه است که در فرهنگ سیاهان آمریکا ریشه دارد — دانشی که در حاشیهٔ علم رسمی قرار دارد اما در زندگی روزمره کارآمد است. و موریسون، با اشاره به آن، نشان می‌دهد که امر فراطبیعی برای او نه یک باور انتزاعی، بلکه بخشی از تجربهٔ خانوادگی و زنانه بود.

F. طنز و مقاومت
جملهٔ پایانی پاراگراف، طنزی تلخ دارد: موریسون می‌گوید بدون باور به ارواح، «مجبور می‌شدم به داده‌های علمی به‌اصطلاح علمی تکیه کنم تا چیزهای ناامیدکننده غیرعلمی را توضیح دهم.» عبارت «به‌اصطلاح علمی» (so-called scientific) کنایه‌آمیز است: علمی که خودش را مطلق می‌پندارد، در برابر تجربه‌هایی که «ناامیدکننده غیرعلمی»اند (مانند رنج، مرگ، عشق، حافظه) ناتوان است. موریسون با این جمله، نه علم را رد می‌کند و نه آن را می‌پرستد — بلکه جایگاه آن را محدود می‌کند و برای دانش دیگر (دانش ارواح، دانش نیاکان، دانش داستان) فضایی می‌گشاید. در مجموع این پاراگراف، تصویری از موریسون می‌سازد که با کلیشهٔ «نویسندهٔ رئالیست اجتماعی» همخوانی ندارد. موریسونِ این پاراگراف، زنی است که در خانواده‌ای «صمیمی با امر فراطبیعی» بزرگ شد، که مادربزرگش «کتاب رؤیا» داشت، و که باور به ارواح را نه خرافه، بلکه «میراث» می‌دانست. و این باور، بعدها به عنصری بنیادین در آثارش بدل شد — نه به‌عنوان تزئین، بلکه به‌عنوان شیوه‌ای برای روایت تجربهٔ سیاهان، تجربه‌ای که علم رسمی نمی‌تواند آن را توضیح دهد. طنز پاراگراف، در مرز میان علم و خرافه، و در جسارت موریسون برای ایستادن در آن مرز است.

۴: این پاراگراف کوتاه، نمونهٔ دیگری از همان شیوهٔ زندگینامه‌نویسی طنزآمیز و افسانه‌زدایانه است که در بخش‌های پیشین آمده است — اما این بار طنز در خدمت نمایش شکاف میان شهرت و اقتباس سینمایی قرار می‌گیرد. چند نکته دربارهٔ آن به نظرم می‌رسد:

A. عنوان: بازی با ضرب‌المثل
این عنوان، اشاره‌ای است به ضرب‌المثل انگلیسی « friends in high places» دوستان در موقعیت‌های بالا که معمولاً به معنای داشتن حامیان قدرتمند و بانفوذ است. اما طنز در این است که نویسنده این ضرب‌المثل را برای دو نفر به کار می‌برد که یکی (مارلون براندو) مرده است و دیگری (اوپرا وینفری) تلاشش برای اقتباس سینمایی شکست خورده است. پس «دوستان در جاهای بالا» در اینجا نه تنها کمکی نکرده‌اند، بلکه به شکلی طنزآمیز، بی‌فایده بودنشان را نشان داده‌اند.

B. طنز از طریق مقایسه
استنلی کروچ، منتقد جَز و نویسندهٔ آمریکایی، از منتقدان سرسخت موریسون بود. نویسنده با آوردن نام او در ابتدای پاراگراف، بلافاصله فضایی از جدل و اختلاف ایجاد می‌کند — و سپس با اضافه کردن «اما» تضادی می‌سازد: در حالی که کروچ او را نمی‌پسندد، ستاره‌های بزرگ (براندو و اوپرا) او را می‌پرستند. این تضاد، طنزآمیز است: موریسون نه تنها در میان منتقدان، بلکه در میان ستاره‌ها نیز بحث‌برانگیز است.

C. طنز سیاه و بازیگوش
این جمله، یکی از طنزآمیزترین لحظات پاراگراف است. نویسنده با اشاره به باور موریسون به ارواح (که در پاراگراف پیشین دیدیم)، شوخی می‌کند که شاید براندو حتی پس از مرگش هم با موریسون تماس بگیرد و از رمان‌هایش بخواند. این جمله، هم به باور موریسون ادای دین می‌کند و هم آن را به شکلی بازیگوشانه به سخره می‌گیرد — طنزی که نه توهین‌آمیز است و نه تحقیرآمیز، بلکه نوعی شوخی صمیمانه با خواننده‌ای است که پاراگراف قبلی را خوانده است.

D. ستایش اغراق‌آمیز براندو
نویسنده جملهٔ براندو را نقل می‌کند: «بهترین نویسندهٔ جهان، به گمان من.» این جمله، از یک سو ستایشی بزرگ است و از سوی دیگر، با توجه به شهرت براندو به رفتارهای عجیب و اغراق‌آمیز، طنزی پنهان دارد. براندو، که خودش نماد هالیوود و ژست‌های اغراق‌آمیز بود، موریسون را «بهترین نویسندهٔ جهان» می‌نامد — و این ستایش، هرچند صادقانه، به شکلی طنزآمیز با تصویر براندو در هم می‌آمیزد.

E.  طنز از طریق اغراق
این جمله، تصویری از اوپرا می‌سازد که بسیار آشناست: زنی که با احساساتش تصمیم می‌گیرد و به « گروه همکارانش » دستور می‌دهد هر بهایی لازم است بپردازند. طنز در این است که این تصمیم پرشور و احساسی، در نهایت به فیلمی شکست‌خورده انجامید. و نویسنده با قرار دادن « گروه همکارانش» در گیومه، به شکلی ظریف، به ماهیت تجاری و بوروکراتیک پشت این تصمیم اشاره می‌کند.

F. طنز از طریق تضاد
این جمله، اوج طنز پاراگراف است. اوپرا حاضر بود هر بهایی بپردازد — و این آسان‌ترین بخش ماجرا بود. سخت‌تر، اقتباس رمانی بود که به‌قول نویسنده، « اثر دشواری» بود. طنز در اینجاست: پول می‌تواند حق اقتباس را بخرد، اما نمی‌تواند توانایی اقتباس را بخرد. و این، طنزی است دربارهٔ هالیوود: صنعتی که می‌تواند هر چیزی را بخرد، جز هنر.

G. طنز از طریق نتیجه
جملهٔ پایانی، نتیجهٔ طنزآمیز همه‌چیز را نشان می‌دهد: فیلمی که با شور و اشتیاق ساخته شد، نه منتقدان را راضی کرد و نه مخاطبان را. و این، شاید طنز نهایی باشد: موریسون، که آثارش در ادبیات جشن گرفته می‌شوند، در سینما شکست خورد — حتی با حضور اوپرا و دنی گلاور. طنز در این است که شهرت و پول و عشق به یک اثر، تضمینی برای موفقیت آن در رسانه‌ای دیگر نیست. به طور خلاصه این پاراگراف، نمونهٔ درخشانی از طنز زندگینامه‌نویسی است: با عنوانی کنایه‌آمیز («دوستان در بلندپایه‌ترین محافل»)، با اشاره به منتقدی که موریسون را نمی‌پسندد، با شوخی دربارهٔ براندوی مرده و باور موریسون به ارواح، و با روایت شکست فیلمی که با بهترین نیت‌ها ساخته شد. طنز این پاراگراف نه تمسخر موریسون است و نه تحقیر اوپرا یا براندو، بلکه نمایش تناقض‌های انسانی و صنعتی است: دوستان قدرتمند، پول فراوان، و عشق به ادبیات — هیچ‌کدام تضمینی برای اقتباس سینمایی موفق نیستند. و شاید درس پنهان پاراگراف این باشد: برخی آثار، در رسانهٔ خودشان چنان کامل‌اند که اقتباس از آن‌ها، حتی با بهترین نیت‌ها، محکوم به شکست است.

۵: این پاراگراف، یکی از بحث‌برانگیزترین و در همان حال طنزآمیزترین بخش‌های این زندگینامه است، چون به یکی از جنجالی‌ترین اظهارات موریسون می‌پردازد — اظهاراتی که خودش بعدها مجبور شد آن را توضیح دهد. چند نکته دربارهٔ آن به نظرم می‌رسد:

A. عنوان: BLACK BUBBA طنز از طریق ترکیب ناهمگون
عنوان، ترکیبی است از دو واژه که در نگاه نخست هیچ ربطی به هم ندارند: « BLACK BUBBA » سیاه وBubba لقبی که در فرهنگ جنوب آمریکا به مردان سفیدپوست، به‌ویژه مردان تنومند و عامی، داده می‌شود — و در مورد بیل کلینتون نیز به کار می‌رفت. ترکیب این دو، تناقضی طنزآمیزمی‌سازد: کلینتون، که «بابا»ی سفیدپوست جنوبی بود، از سوی موریسون «سیاه» خوانده شد. عنوان، این تناقض را در دو کلمه فشرده می‌کند.

B. طنز از طریق ایجاز
نویسنده نمی‌گوید «جنجال آفرید» یا «خشمگین کرد»؛ می‌گوید « cause a stir » یعنی غوغا به پا کرد. این انتخاب واژه، طنزآمیز است: گویی موریسون با یک جمله، نه بحثی جدی، بلکه نوعی «هیاهو» به راه انداخت — هیاهویی که بیشتر از آنکه سیاسی باشد، فرهنگی و رسانه‌ای بود. و این، خودش طنزی است دربارهٔ نحوهٔ برخورد رسانه‌ها با اظهارات روشنفکران.

C. پارادوکس و طنز
این عبارت، در ظاهر متناقض است: چگونه رئیس‌جمهوری سفیدپوست می‌تواند «نخستین رئیس‌جمهور سیاه» باشد؟ اما موریسون با این پارادوکس، بازی زبانی و مفهومی ظریفی می‌کند. او نه به رنگ پوست کلینتون اشاره دارد، بلکه به تجربهٔ زیسته و نمادهای فرهنگی ای که او را به سیاهان نزدیک می‌کند. و نویسنده این پارادوکس را با نقل قول مستقیم از موریسون بازگو می‌کند، بدون آنکه آن را توضیح دهد — و همین، طنز را تشدید می‌کند: خواننده خودش باید معنا را دریابد.

D. طنز از طریق نفی
موریسون می‌نویسد: «با وجود پوست سفیدش» کلینتون «سیاه‌تر از هر شخص سیاه واقعی» است. این جمله، طنزی چندلایه دارد.نفی ظاهر: موریسون آگاهانه از ظاهر (رنگ پوست) چشم می‌پوشد و به جوهر (تجربه، نمادها) می‌پردازد. مقایسهٔ اغراق‌آمیز: «سیاه‌تر از هر سیاه واقعی» اغراقی است که هم طنزآمیز است و هم تلخ: سیاهانی که واقعاً سیاه‌اند، به دلیل ساختارهای سیاسی و اجتماعی، نمی‌توانند رئیس‌جمهور شوند — اما یک سفیدپوست می‌تواند «سیاه‌تر» باشد. طعنه به سیاست هویت: موریسون با این جمله، به‌طور غیرمستقیم، به ماهیت تصنعی هویت‌های نژادی و سیاسی طعنه می‌زند.

E. فهرست  طنز از طریق کلیشه‌ها
موریسون فهرستی از «کلیشه‌های سیاه‌بودن» ارائه می‌دهد: خانوادهٔ تک‌والدی، فقر، طبقهٔ کارگر، ساکسیفون‌نوازی، عشق به مک‌دونالد و غذای فست‌فود، و پسر اهل آرکانزاس. این فهرست، از یک سو طنزآمیز است (چون کلیشه‌ها را کنار هم می‌چیند) و از سوی دیگر تلخ (چون نشان می‌دهد که «سیاه‌بودن» در آمریکا تا چه حد با این کلیشه‌ها گره خورده است). و طنز نهایی در این است که کلینتون، که همهٔ این کلیشه‌ها را «دارد»، در واقع سفیدپوست است — و این نشان می‌دهد که «سیاه‌بودن» در آمریکا نه فقط رنگ پوست، بلکه مجموعه‌ای از تجربه‌ها و نمادهای فرهنگی است.

F. طنز از طریق تصحیح تاریخی
جملهٔ پایانی پاراگراف، یکی از طنزآمیزترین لحظات است. نویسنده می‌نویسد: «برای ثبت در تاریخ، ایدهٔ کلینتون به‌عنوان یک مرد سیاه از کمدین کریس راک آمده بود، که بیش از دو سال پیش از اظهارات بدنام موریسون، او را در اجراهای استندآپ خود “رئیس‌جمهور سیاه” می‌خواند.» این جمله چند کارکرد دارد: تصحیح تاریخی: نویسنده یادآوری می‌کند که موریسون مبتکر این ایده نبود، بلکه کریس راک پیش‌تر آن را مطرح کرده بود. این تصحیح، طنزآمیز است: موریسون، که به‌عنوان روشنفکری جدی شناخته می‌شود، ایده‌اش را از یک کمدین گرفته بود — و این، خودش نوعی طنز دربارهٔ رابطهٔ تصادفی اندیشه و فرهنگ عامه است. ادعای « البته برای ثبت در تاریخ »، لحنی اداری و خشک دارد، گویی نویسنده در حال ثبت یک واقعیت در پروندهٔ تاریخی است. اما در بافت این پاراگراف، این لحن خشک، طنز را تشدید می‌کند: گویی نویسنده می‌گوید «حالا که همه‌چیز را گفتیم، بگذاریدیک نکتهٔ کوچک را هم روشن کنم.»

خلاصه مطلب آن که این پاراگراف، نمونهٔ درخشانی از طنز زندگینامه‌نویسی است: با عنوانی که تناقض را در دو کلمه فشرده می‌کند، با نقل قولی که خودش پارادوکس است، با فهرستی از کلیشه‌ها که هم خنده‌دار است و هم تلخ، و با تصحیحی تاریخی که نشان می‌دهد موریسون ایده‌اش را از یک کمدین گرفته بود. طنز این پاراگراف نه تمسخر موریسون است و نه تحقیر او، بلکه نمایش تناقض‌های نژاد و هویت در آمریکاست: رئیس‌جمهوری سفیدپوستی که «سیاه‌تر از هر سیاه» است، روشنفکری که ایده‌اش را از کمدین می‌گیرد، و جامعه‌ای که «سیاه‌بودن» را نه با رنگ پوست، بلکه با کلیشه‌ها تعریف می‌کند. و شاید درس پنهان پاراگراف این باشد: در آمریکا، نژاد نه یک واقعیت زیست‌شناختی، بلکه مجموعه‌ای از نمادها، کلیشه‌ها و تجربه‌های فرهنگی است — و موریسون، با هوشمندی و طنز، این حقیقت را آشکار کرد، حتی اگر بعدها مجبور شد توضیحش دهد.
کتاب‌های ترجمه‌شده تونی موریسون در ایران:

▪️«آبی‌ترین چشم» (The Bluest Eye). این کتاب اولین رمان موریسون است و در ایران با چند ترجمه منتشر شده است: مترجمان: نیلوفر شیدمهر و علی آذرنگ (جباری). ناشر: نشر دریچه (و پیش‌تر نشر ویستار).مترجم: کیومرث پارسای. ناشر: نشر علم.
▪️«دلبند» (Beloved). مشهورترین اثر موریسون که جایزه پولیتزر را برای او به ارمغان آورد. مترجم: شیرین‌دخت دقیقیان. ناشر: نشر چشمه و روشنگران. این کتاب در سال ۱۳۷۳ نیز با عنوان «دخترم بیلارود» و با ترجمه گلرخ سعیدنام توسط نشر مرغ آمین منتشر شده بود.
▪️«سرود سلیمان»(Song of Solomon).  مترجم: علیرضا جباری. ناشر: نشر چشمه.
▪️«خانه» (Home). مترجم: میچکا سرمدی. ناشر: نشر زاوش.
▪️«بهشت» (Paradise). مترجم: گیسو پارسای. ناشر: نشر روزگار.
▪️«یک بخشش» (A Mercy). مترجم: علی قادری. ناشر: نشر مروارید.
▪️«عشق» (Love). مترجم: شهریار وقفی‌پور.
▪️«خاستگاه دیگران»(The Origin of Others). مترجم: احمد حسینی. ناشر: نشر اتفاق.
▪️«خدا به کودک کمک کند» (God Help the Child). مترجم: صالح خواجه دلویی. ناشر: کتاب کوله‌پشتی.
▪️«نواختن در تاریکی»(Playing in the Dark). مترجم: مریم طرزی. ناشر: نشر آگه.

فصل‌های قبلی و منتشر شده از کتاب:
۱. اونوره دو بالزاک
۲. ویلیام شکسپیر
۳. لرد بایرون
۴. ادگار آلن پو
۵. چارلز دیکنز
۶. خواهران برونته
۷. هنری دیوید ثورو
۸. والت ویتمن
۹. لئو تولستوی
۱۰. امیلی دیکینسون
۱۱. لوییس کارول
۱۲. لوئیزا می الکات
۱۳. مارک توِین
۱۴. اسکار وایلد
۱۵. آرتور کانن دویل
۱۶. ویلیام باتلر ییتس
۱۷. اچ .جی. ولز
۱۸. گرترود استاین
۱۹. جک لندن
۲۰. ویرجینیا وولف
۲۱. جیمز جویس
۲۲. فرانتس کافکا
۲۳. تی. اِس. الیوت
۲۴. آگاتا کریستی
۲۵. جی. آر. آر. تالکین
۲۶. اف. اسکات فیتزجرالد
۲۷. ویلیام فاکنر
۲۸. ارنست همینگوی
۲۹. آین رند
۳۰. ژان-پل سارتر
۳۱. ریچارد رایت
۳۲. ویلیام اس. باروز
۳۳. کارسون مک‌کالرز
۳۴. جی. دی. سلینجر
۳۵. جک کروآک
۳۶. کورت وونگات