|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
سامیا نخول و جان آیریش / رویترز / ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
پس از گذشت نزدیک به نه ماه از آغاز جنگ، ایالات متحده و ایران هر یک چنان رفتار میکنند که گویی زمان به نفع آنهاست؛ محاسبهای که آنها را در بنبستی گرفتار کرده که خروج از آن برای هر دو طرف تقریباً غیرممکن به نظر میرسد.
این یک قمار پرخطر است؛ بهطوری که دو تن از مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، مقامات اروپایی و منابعی در کشورهای حاشیه خلیج فارس میگویند ممکن است پیش از آنکه راهکاری دیپلماتیک برای پایان دادن به مناقشه فراهم شود، درگیریها دوباره از سر گرفته شوند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، تصمیم گرفته است به جای انجام حملات سنگین مجدد یا دادن امتیاز، ایران را تحت فشار شدید (فشار برای به زانو درآوردن) قرار دهد. او با این باور که بمبارانهای تازه تغییری در نتیجه ایجاد نخواهد کرد و تنها ممکن است منجر به اقدامات تلافیجویانه ایران علیه زیرساختهای انرژی در خلیج فارس شود، از انجام چنین حملاتی خودداری کرده است.
در عوض، ترامپ روی محاصره دریایی ایران و فشارهای اقتصادی حساب باز کرده است؛ به این امید که تهران ناچار به عقبنشینی شده و با امتیازدهی در خصوص برنامه هستهای خود موافقت کند.
اما رهبران ایران به نتیجهای کاملاً متفاوت رسیدهاند.
آنها که از ناکامیهای انتخاباتی حزب جمهوریخواه (حزب ترامپ) و همچنین بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، جسورتر شدهاند، هزینه دستیابی به یک توافق صلح را برای ایالات متحده بالا برده و خواستار آن شدهاند که واشنگتن نخستین گام را برای حلوفصل مناقشه بردارد.
تهران ضمن اعلام آمادگی برای دیپلماسی — که نمونهای از آن دیدار روز سهشنبه با میانجیگران عمانی و قطری بود — واشنگتن را به اعمال زور متهم میکند و تأکید دارد که تسلیم فشارهای آمریکا نخواهد شد.
دنیس راس، از مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، میگوید: «با یک واقعیت دوگانه روبرو هستیم؛ نه ترامپ گزینههای خوبی پیش رو دارد و نه ایرانیها. هر یک از طرفین، شرایط پایان دادن به جنگ را به گونهای تعریف میکنند که با دیدگاه طرف مقابل در تضاد است و برای طرف دیگر غیرقابل پذیرش میباشد.»
یک مقام ارشد اروپایی اظهار داشت که خواستههای واشنگتن برای ایران بسیار پرهزینه (سنگین) است، در حالی که خواستههای تهران نیز برای واشنگتن هزینههای سیاسی گزافی به همراه دارد.
اورانیوم مدفونشده
یک مقام ارشد اروپایی دیگر، که از طریق سازمان اطلاعاتی کشورش در جریان امور قرار گرفته، گفت که کارزار نظامی ایالات متحده «دقیقاً به نتیجهای معکوسِ آنچه مد نظر بود، منجر شده است». این مقام مسئول - که به دلیل حساسیت موضوع خواست نامش فاش نشود - گفت که این وضعیت موجب تقویت ایران و تمرکز قدرت در دستان تندروترین چهرههای آن شده و «بهجای حلوفصل مسئله هستهای، آن را وخیمتر کرده است.»
یک مقام اروپایی و یک مقام غربی دیگر اظهار داشتند که گزارشهای اطلاعاتی نشان میدهد «بخش قابلتوجهی» از ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران، احتمالاً در اعماق «کوه پیکاکس» (Pickaxe Mountain) — یک تأسیسات زیرزمینی بهشدت مستحکم در نزدیکی مجتمع هستهای نطنز — پنهان شده است.
این مقام اروپایی گفت: «ایران انگیزههای فراوانی دارد تا برنامه هستهای مخفیانهای را دنبال کند که هدف آن ایجاد بازدارندگی در برابر مداخله نظامی احتمالی ایالات متحده در آینده است.»
ایران که مدعی است برنامه هستهایاش صرفاً اهداف غیرنظامی دارد و تلاش برای دستیابی به بمب هستهای را تکذیب میکند، اعلام کرده است تا زمانی که جنگ ادامه دارد، اجازه بازگشت بازرسان هستهای را نخواهد داد.
آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، گزینههای پیشِ روی واشنگتن را شامل این موارد میداند: تشدید تنش، مذاکره، تسلیم، یا خفهسازی (فشار حداکثری).
به گفته او، واشنگتن در حال حاضر گزینه آخر را برگزیده است؛ هرچند همچنان احتمال اقدام نظامی — پیش از آنکه دموکراتها در ماه ژانویه کنترل کنگره را به دست بگیرند — همچنان باقی است.
گزینهای سوم
یک مقام آمریکایی گفت: «کارزار فشار اقتصادی چنان ضربهای به ایران وارد میکند که رئیسجمهور نیازی به انجام عملیاتهای رزمی گسترده ندارد.» او افزود که رئیسجمهور «تمام گزینهها را در اختیار دارد» تا مانع از دستیابی تهران به سلاح هستهای شود.
به گفته چهار دیپلمات حاضر در جلسه، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، هفته گذشته در پاریس به وزرای گروه هفت (G7) گفت که واشنگتن در دوراهیِ «جنگ مجدد» یا «توافقی ضعیف» گرفتار نشده است.
روبیو اظهار داشت که گزینه سومی نیز وجود دارد: اعمال فشار اقتصادی مداوم برای نشان دادن این واقعیت به ایرانیها که «آنها کنترل بازی را در دست ندارند»؛ این فشار تا زمانی ادامه مییابد که آنها امتیازاتی بدهند که دستیابی به آنچه او «توافقی متوازن» توصیف کرد، ممکن شود.
مقامات اروپایی معتقدند که ترامپ فعلاً گزینه سوم را برگزیده است، هرچند یکی از آنها خاطرنشان کرد که رئیسجمهور ممکن است هر لحظه تغییر موضع دهد. یکی از مقامات ارشد اروپایی گفت که ترامپ گزینه اقدام نظامی را بهطور کامل کنار نگذاشته است و آرامشِ کنونی، عمدتاً به عنوان فرصتی برای دیپلماسی تلقی میشود.
دو منبع در کشورهای حوزه خلیج فارس به خبرگزاری رویترز گفتند که این کشورها به ترامپ هشدار دادهاند که از سرگیری بمبارانها میتواند منجر به تلافیجویی ایران علیه زیرساختهای آنها شود. جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، هفته گذشته اعلام کرد که کشورهای عضو این شورا در طول جنگ، هدف بیش از ۷۰۰۰ موشک و پهپاد ایرانی قرار گرفتهاند.
ابتسام الکتبی، رئیس اندیشکده «مرکز سیاستگذاری امارات»، گفت: «ایالات متحده به ایران ضربه میزند، اما ایران مستقیماً به آمریکا حمله نمیکند؛ بلکه به جای آن، کشورهای حوزه خلیج فارس را هدف قرار میدهد. کشورهای حوزه خلیج فارس هیچ “چماقی” برای تهدید ایران ندارند. آمریکا چماق دارد، اما این چماق شکسته است.»
یک منبع در کشورهای حوزه خلیج فارس گفت: «همه از ترامپ خواستند که حمله نکند، و خود او هم تمایلی به حمله نداشت.»
اکنون ترامپ فرصت محدودی برای اقدام در اختیار دارد — و سه ناو هواپیمابر نیز در منطقه مستقر هستند.
این منبع در کشورهای حوزه خلیج فارس گفت: «آیا او از این فرصت استفاده خواهد کرد؟ خواندنِ ذهن ترامپ دشوار است.»
به گفته تمام منابعی که با رویترز گفتگو کردهاند، مذاکرات غیرمستقیم میان آمریکا و ایران بر سر «ترتیبِ گامها» (اینکه کدام اقدام باید اول انجام شود) متوقف شده است.
آنها گفتند که تهران خواهان لغو محاصره، آزادسازی داراییهای مسدودشده و ازسرگیری فروش نفت است؛ آن هم پیش از آنکه مذاکرات اساسی آغاز شود. به گفته آنها، ایران همچنین خواستار پایان یافتن خصومتها در تمامی جبههها و داشتن نقشی به رسمیت شناختهشده در مدیریت عبور و مرور از تنگه هرمز — که مسیری حیاتی برای تأمین انرژی جهان است — میباشد.
آنها افزودند که در ازای این موارد، ایران تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد و تنها وعده میدهد که بعداً درباره برنامه هستهای خود گفتگو کند؛ این در حالی است که واشنگتن خواهان گامهای متقابل و همزمان است که شامل تعهدات قابلراستیآزمایی در مورد برنامه هستهای از همان ابتدا باشد.
چه کسی گام اول را برمیدارد؟
نخستوزیر قطر پس از گفتگو با ترامپ، کشورهای گروه هفت (G7) را در پاریس در جریان امور قرار داد. یکی از مقامات اروپایی گفت که او «نیامده بود تا بگوید راهحلی پیدا کرده است»، بلکه به تشریح میانجیگریای پرداخت که همچنان در جریان است اما با شکافهای قابلتوجهی روبروست.
مقامات اروپایی اظهار داشتند که مسئله هستهای باید بخشی از مرحله نخست گفتگوها باشد و خواستههای ایران — مبنی بر حلوفصل مسئله مسدودسازی تنگه هرمز و رفع تحریمها، و موکول کردن بازگشت بازرسان به زمانی پس از این اقدامات — غیرقابلقبول است.
به گفته آنها، دستیابی به توافق تنها در صورتی ممکن است که هر دو طرف امتیازاتی بدهند؛ نه به یکدیگر، بلکه به طرفهای ثالث، بهویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس. این امر به ایران اجازه میدهد تا پذیرش شرایط را به عنوان پاسخی به مطالبات منطقهای — و نه مطالبات ایالات متحده — توجیه کند.
تحلیلگران سیاسی میگویند در داخل ایران، هیچکس در جایگاهی نیست که بتواند بر سر توافقی به توافق برسد. یک مقام اروپایی گفت که هسته سخت افسران سپاه پاسداران — که معتقدند پیروز میدان شدهاند — هیچ تمایلی به مذاکره ندارند؛ موضوعی که کار عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، را در مذاکرات عملاً غیرممکن میسازد.
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی که در مذاکرات هستهای با ایران فعالیت داشت، گفت تندروها شاهد بودند که محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس — که در انتخابات ریاستجمهوری ناکام ماند — به دلیل ارتباطش با یک توافق موقتِ پیشین، چه هزینه سیاسیای پرداخت کرد.
او گفت: «همه میترسند که به عنوان “نرمترینِ تندروها” شناخته شوند.»
آلن ایر افزود که ممکن است محاصره دریایی ایالات متحده، پیش از آنکه دیپلماسی بتواند راهگشا باشد، طرفین را ناچار به اتخاذ تصمیم کند.
او گفت: «در نهایت، اگر ایالات متحده محاصره را لغو نکند، ایران تنشها را تشدید خواهد کرد، زیرا آنها نمیتوانند [در این وضعیت] دوام بیاورند.»
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
ابهام و تناقض در شروط هفتگانه رژیم تهران: شروطی برای اجرایی نشدن؟
ابهام و تناقض در شروط هفتگانه رژیم ایران برای گفتوگو با دولت آمریکا را باید در سه سطح بررسی کرد: ابهام در تعریف اهداف، ناسازگاری میان شروط و ابزارهای تحقق آنها، و تعارض میان منطق مذاکره و راهبرد امنیتی ـ ژئوپلیتیکی رژیم. نکته محوری این است که آیا این شروط واقعاً چارچوبی برای آغاز یک مذاکره سیاسی و دستیابی به توافق هستند، یا بیشتر با هدف مدیریت فشار خارجی، خرید زمان، حفظ انسجام درونی و انتقال مسئولیت شکست مذاکرات به دولت آمریکا مطرح شدهاند؟
برای پاسخ دقیق، باید میان شروطی که پیششرط آغاز مذاکرهاند، مطالباتی که موضوع مذاکره محسوب میشوند و تضمینهایی که قرار است در نتیجه توافق حاصل شوند، تفکیک کرد. مخلوطکردن این سه سطح، خود یکی از سرچشمههای اصلی ابهام است.
۱. هفت شرط اعلامشده چیست؟
بر اساس اظهارات محمدباقر قالیباف در مصاحبه ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ با الجزیره و گزارشهای منتشرشده درباره پیشنهاد تهران، محورهای اصلی مطالبات عبارتاند از:
۱. رفع محاصره دریایی ایران: پایان محدودیتهای دولت آمریکا علیه بنادر و تجارت دریایی ایران.
۲. لغو تحریمهای نفتی: برداشتن محدودیتهای صادرات نفت و بازگشت امکان فروش نفت ایران.
۳. آزادسازی داراییهای مسدودشده: آزادسازی منابع مالی ایران در خارج از کشور، از جمله داراییهای مورد اشاره در قطر.
۴. پایان جنگ در همه جبههها: توقف درگیریها نهفقط میان ایران و دولت آمریکا و اسرائیل، بلکه در جبهههای مرتبط با نیروهای موسوم به محور مقاومت، از جمله لبنان.
۵. اعلام رسمی پایان جنگ، نه صرفاً آتشبس: تهران خواهان توافقی است که وضعیت جنگی را خاتمه دهد و به یک آتشبس موقت محدود نباشد.
۶. عدم مداخله دولت آمریکا در امور داخلی ایران: خودداری واشنگتن از مداخله سیاسی و امنیتی در تحولات داخلی ایران.
۷. تغییر ترتیبات امنیتی و حقوقی تنگه هرمز: به رسمیت شناختن ترتیبات جدید عبور و مرور دریایی که ایران با عمان درباره آن به تفاهم رسیده است.
یک نکته مهم در بازسازی این فهرست وجود دارد: تهران تاکنون یک سند عمومی، رسمی و شمارهگذاریشده که متن قطعی هر هفت شرط را مشخص کند منتشر نکرده است. در گزارشهای مختلف، مواردی مانند کاهش حضور نظامی دولت آمریکا در منطقه، بازگشت معافیتهای نفتی و لغو تحریمهای جدید نیز بهعنوان اجزای این بسته مطرح شدهاند. بنابراین، نباید همه این موارد را بدون تفکیک، متن قطعی یک فهرست واحد تلقی کرد.
۲. ابهامها و تناقضهای بنیادی
الف) تناقض میان پیششرط مذاکره و موضوع مذاکره
مهمترین اشکال ساختاری این بسته آن است که رژیم ایران بخش بزرگی از نتایجی را که باید محصول مذاکره باشند، به پیششرط آغاز مذاکره تبدیل کرده است.
برای مثال، رفع تحریمها، آزادسازی داراییها، پایان جنگ و تعیین ترتیبات امنیتی تنگه هرمز، همگی موضوعاتی هستند که اصولاً باید در جریان مذاکره درباره آنها توافق شود.
اما تهران میخواهد بخش مهمی از این مطالبات پیش از شروع مذاکرات محقق شوند.
این رویکرد یک تناقض مذاکراتی ایجاد میکند: اگر قرار است دولت آمریکا ابتدا امتیازات اصلی را واگذار کند، انگیزه واشنگتن برای ورود به مذاکره و دادن امتیازات بیشتر چه خواهد بود؟
در واقع، رژیم ایران میخواهد بخشی از نتیجه مذاکره را بدون طیکردن فرایند مذاکره دریافت کند.
ب) تناقض میان بازگشایی تنگه هرمز و حفظ اهرم فشار
تهران از یکسو خواهان پایان محاصره دریایی و بازگشت تجارت و صادرات نفت است و از سوی دیگر، بازگشایی تنگه هرمز را به پذیرش مطالبات خود مشروط میکند.
اینجا یک مسئله اساسی وجود دارد: آیا بازگشایی تنگه هرمز یک تعهد حقوقی و امنیتی مستقل است یا ابزاری برای وادارکردن دولت آمریکا به پذیرش خواستههای سیاسی و اقتصادی ایران؟
اگر هدف، بازگشت امنیت پایدار به کشتیرانی بینالمللی باشد، استمرار مشروطسازی عبورومرور دریایی میتواند اعتبار این هدف را تضعیف کند.
از طرف دیگر، اگر تنگه هرمز به اهرم فشار تبدیل شود، دولت آمریکا و کشورهای منطقه انگیزه بیشتری برای ایجاد مسیرهای جایگزین، ترتیبات امنیتی جدید و محدودکردن قدرت چانهزنی رژیم ایران خواهند داشت.
بنابراین، راهبردی که قرار است قدرت چانهزنی تهران را افزایش دهد، ممکن است در بلندمدت همان اهرم ژئوپلیتیکی را که بر آن تکیه کرده است، فرسوده کند.
ج) ابهام در تعریف پایان جنگ
درخواست پایان رسمی جنگ، بهجای آتشبس، در ظاهر قابل فهم است؛ اما چند پرسش اساسی بیپاسخ میماند:
• آیا پایان جنگ به معنای امضای پیمان صلح است؟ آیا این پایان جنگ و به فرض پیمان صلح یعنی ایجاد روابط متعارف؟
• آیا دولت آمریکا باید تضمین کند که در آینده هیچ اقدام نظامی علیه رژیم ایران انجام نخواهد داد؟
• آیا این تعهد شامل اسرائیل نیز میشود؟
• چه نهادی و با چه سازوکاری نقض توافق را تشخیص میدهد؟
• در صورت نقض توافق از سوی هر یک از طرفین، چه ضمانت اجرایی وجود دارد؟
تفاوت میان آتشبس، توقف مخاصمه و پیمان صلح صرفاً واژگانی نیست؛ هرکدام آثار حقوقی و امنیتی متفاوتی دارند.
بدون تعیین این تفاوتها، مطالبه پایان رسمی جنگ بیشتر یک عنوان سیاسی باقی میماند تا یک تعهد قابل اجرا.
د) تعارض میان پایان جنگ منطقهای و حفظ شبکههای نیابتی
یکی از مهمترین ابهامها به درخواست توقف جنگ در همه جبههها، بهویژه جبهههای مرتبط با محور مقاومت، مربوط است.
اگر منظور از پایان جنگ، توقف عملیات نظامی همه بازیگران منطقهای باشد، باید مشخص شود:
• آیا رژیم ایران حاضر است حمایت نظامی، مالی و عملیاتی خود از گروههای مسلح منطقهای را در چارچوب یک توافق قابل نظارت محدود کند؟
• اگر پاسخ مثبت است، این موضوع مستلزم تغییر مهمی در راهبرد منطقهای رژیم خواهد بود.
• اگر پاسخ منفی باشد، چگونه میتوان انتظار داشت که دولت آمریکا پایان جنگ را بدون تعیین تکلیف نقش شبکههای نظامی وابسته یا همسو با تهران بپذیرد؟
در اینجا تعارض میان دو هدف آشکار میشود: از یکسو دستیابی به توافق برای کاهش فشار نظامی و اقتصادی و از سوی دیگر حفظ ساختار نفوذ منطقهای که بخشی از دکترین امنیتی رژیم محسوب میشود.
هـ) ابهام در تضمینهای اقتصادی
رفع تحریمهای نفتی و آزادسازی داراییها دو مطالبه متفاوتاند، اما تهران درباره سازوکار اجرایی آنها توضیح کافی نداده است.
• آیا منظور لغو تحریمهای اجرایی دولت آمریکاست یا تحریمهای قانونی کنگره را نیز شامل میشود؟
• آیا آزادسازی داراییها باید یکباره انجام شود یا مرحلهای؟
• آیا درآمدهای نفتی آزادشده باید بدون محدودیت قابل استفاده باشند؟
• چه تضمینی وجود دارد که دولت بعدی آمریکا این تصمیمات را تغییر ندهد؟
بهویژه، تجربه خروج دولت ترامپ از توافق هستهای برجام نشان داده است که تضمین سیاسی یک دولت آمریکا لزوماً به معنای تعهد پایدار دولتهای بعدی نیست.
بنابراین، مطالبه رفع تحریمها بدون ارائه سازوکار حقوقی و مالی معتبر، با مشکل جدی اعتبار و قابلیت اجرا روبهرو است.
و) تناقض میان عدم مداخله خارجی و رفتار منطقهای رژیم
رژیم ایران خواهان عدم مداخله دولت آمریکا در امور داخلی خود است. این مطالبه در چارچوب اصل حاکمیت ملی قابل طرح است.
اما پرسش این است که آیا همین اصل را در سیاست منطقهای خود نیز به رسمیت میشناسد؟
چگونه میتوان همزمان بر عدم مداخله خارجی تأکید کرد و از شبکههای نظامی و سیاسی فرامرزی برای تأثیرگذاری بر تحولات کشورهای دیگر بهره گرفت؟
این مسئله به یک ناسازگاری در تعریف حاکمیت ملی و اصل عدم مداخله بازمیگردد: آیا این اصول قواعدی عمومی و متقابلاند یا صرفاً مطالباتی برای مصونسازی ساختار قدرت داخلی؟
ز) ابهام در ترتیبات جدید تنگه هرمز
این بخش از مطالبات از نظر ژئوپلیتیکی اهمیت ویژهای دارد.
قالیباف از تفاهم با عمان درباره سازوکار جدید عبورومرور دریایی سخن گفته و مدعی شده است که وضعیت تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ بازنخواهد گشت.
اما چند پرسش اساسی مطرح است:
• آیا منظور ایجاد یک مسیر جدید کشتیرانی است یا تغییر در نظام حقوقی عبور از تنگه؟
• آیا عمان و سایر کشورهای ذینفع با این ترتیبات موافقاند؟
• آیا این ترتیبات با کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) و قواعد عبور ترانزیتی سازگار است؟
• آیا رژیم ایران قصد دارد برای عبور کشتیها محدودیت، مجوز یا هزینه جدیدی تعیین کند؟
• آیا دولت آمریکا و سایر قدرتهای دریایی حاضر به پذیرش چنین ترتیباتی خواهند بود؟
در واقع، تفاهم دوجانبه با عمان بهتنهایی نمیتواند حقوق سایر کشورهای استفادهکننده از تنگه را تغییر دهد.
این موضوع میتواند یکی از دشوارترین موانع حقوقی و ژئوپلیتیکی توافق باشد.
۳. تناقضهای راهبردی فراتر از متن هفت شرط
علاوه بر ابهامهای درون هر شرط، چهار تناقض در سطح راهبرد کلان نیز قابل شناسایی است.
۱. تناقض میان اعلام آمادگی برای صلح و حفظ وضعیت بازدارندگی تهاجمی
قالیباف از اولویت صلح سخن میگوید، اما همزمان تهدید میکند که در صورت آغاز مجدد جنگ، دولت آمریکا و اسرائیل با پاسخ نظامی رژیم ایران مواجه خواهند شد. محسن رضایی نیز از پذیرش شروط رژیم ایران بهعنوان پیششرط هرگونه مذاکره سخن گفته و در برخی اظهارات اساساً گزارشهای مربوط به مذاکرات را اخبار جعلی خوانده است.
بازدارندگی نظامی فینفسه با مذاکره تناقض ندارد؛ اما وقتی تهدید نظامی جایگزین تعریف تعهدات متقابل و سازوکار حل اختلاف میشود، امکان شکلگیری اعتماد متقابل کاهش مییابد.
۲. تناقض میان درخواست تضمین و فقدان تضمین متقابل
تهران از دولت آمریکا تضمین میخواهد که جنگ از سر گرفته نشود، تحریمها بازنگردند و در امور داخلی رژیم ایران مداخله نشود. اما مشخص نیست رژیم ایران در مقابل چه تضمینهای قابل راستیآزمایی ارائه میکند.
برای مثال، آیا تهران متعهد میشود که از تهدید کشتیرانی بینالمللی خودداری کند؟ آیا محدودیتهای مشخصی بر فعالیتهای نظامی منطقهای خود میپذیرد؟ آیا سازوکاری برای نظارت بر تعهدات امنیتی خود پیشنهاد میکند؟
مذاکرهای که در آن یک طرف صرفاً خواهان تضمین است و طرف دیگر باید بدون دریافت تضمین متقابل امتیاز بدهد، از نظر ساختاری نامتوازن خواهد بود.
۳. تناقض میان ادعای داشتن ابتکار عمل و وابستگی به تصمیم دولت آمریکا
مقامات رژیم ایران از ابتکار عمل، پیروزی و تحمیل شروط خود سخن میگویند؛ اما اجرای تقریباً تمام مطالبات اصلی آنها به تصمیم دولت آمریکا وابسته است.
رفع محاصره، لغو تحریمها، آزادسازی داراییها و کاهش حضور نظامی دولت آمریکا، اقداماتی هستند که تهران بهتنهایی قادر به تحقق آنها نیست.
این مسئله نشاندهنده شکاف میان ادعای استقلال راهبردی و وابستگی عملی به تصمیمات طرف مقابل است.
۴. تناقض میان فوریت اقتصادی و طولانیکردن فرایند سیاسی
اقتصاد ایران به بازگشت صادرات نفت، دسترسی به منابع ارزی، کاهش محدودیتهای تجاری و احیای روابط مالی بینالمللی نیاز دارد. ادامه وضعیت جنگی و محاصره، هزینههای اقتصادی و اجتماعی آن را افزایش میدهد.
بااینحال، تبدیل مطالبات حداکثری به پیششرط مذاکره، ممکن است فرایند دستیابی به توافق را طولانیتر کند.
در این شرایط، هزینه تأخیر صرفاً متوجه دولت آمریکا نیست؛ اقتصاد داخلی ایران، قدرت خرید خانوارها، سرمایهگذاری، تجارت خارجی و ظرفیت مالی دولت نیز تحت فشار قرار میگیرند.
۴. یک تناقض مهمتر: آیا اصلاً یک مرکز تصمیمگیری واحد وجود دارد؟
به نظر من، این مسئله از سایر موارد بنیادیتر است.
قالیباف در مقام رئیس مجلس و مذاکرهکننده اصلی از امکان توافق سخن میگوید؛ محسن رضایی بر پذیرش کامل شروط تأکید میکند؛ برخی مقامات نظامی از آمادگی برای جنگ مجدد سخن میگویند و وزارت خارجه نیز مسیر دیپلماسی را دنبال میکند. قالیباف در ۱۱ نوامبر اعلام کرده است که یک کمیته ششنفره در شورای عالی امنیت ملی مدیریت مذاکرات را بر عهده دارد.
اما چند پرسش همچنان بیپاسخ است:
• آیا این کمیته اختیار نهایی برای توافق دارد؟
• آیا فرماندهی نظامی و نهادهای امنیتی ملزم به اجرای توافق احتمالی خواهند بود؟
• آیا درباره پرونده هستهای، تنگه هرمز و شبکههای منطقهای اجماع وجود دارد؟
• در صورت اختلاف میان مذاکرهکنندگان و مراکز قدرت نظامی و امنیتی، کدام نهاد تصمیم نهایی را اتخاذ میکند؟
این مسئله را میتوان با مفهوم بازیگران دارای حق وتو (Veto Players) در نظریه سیاستگذاری تطبیق داد.
در ساختار سیاسی رژیم ایران، تعدد مراکز قدرت و حق وتوی غیررسمی آنها میتواند به وضعیتی منجر شود که مذاکرهکنندگان قادر به ارائه تعهد معتبر نباشند؛ حتی اگر در سطح دیپلماتیک توافقی حاصل شود.
۵. ارزیابی نهایی: شروط مذاکره یا راهبرد خرید زمان؟
برای ارزیابی واقعی این شروط باید به سه معیار توجه کرد:

در وضعیت کنونی، مهمترین مشکل بسته پیشنهادی رژیم تهران آن است که این سه معیار هنوز بهصورت روشن و منسجم تعریف نشدهاند.
از منظر نظریه چانهزنی در روابط بینالملل (International Bargaining Theory)، هر توافق پایدار به تعریف منافع متقابل، توزیع قابل قبول هزینهها، تعهدات متقارن و سازوکار نظارت نیاز دارد. صرف اعلام شروط حداکثری، قدرت چانهزنی ایجاد نمیکند؛ بهویژه اگر طرف مقابل هزینه رد آنها را کمتر از هزینه پذیرش بداند.
جمعبندی تحلیلی
به نظر میرسد شروط هفتگانه رژیم ایران بیش از آنکه یک نقشه راه عملیاتی و منسجم برای پایان جنگ و دستیابی به توافق با دولت آمریکا باشند، ترکیبی از مطالبات بدون مرز امنیتی، اقتصادی، ژئوپلیتیکی و سیاسی هستند که هنوز از نظر ترتیب اجرا، اولویتبندی و امکان مصالحه صورتبندی نشدهاند.
مسئله اصلی این نیست که آیا دولت آمریکا باید همه مطالبات رژیم ایران را بپذیرد یا خیر؛ مسئله این است که آیا رژیم ایران حاضر است در مقابل امتیازاتی که مطالبه میکند، تعهدات متقابل و قابل راستیآزمایی ارائه دهد؟
اگر رفع تحریمها، آزادسازی داراییها و پایان محاصره باید پیش از مذاکره تحقق یابند، اما تعیین تکلیف برنامه هستهای، سیاست منطقهای و ترتیبات امنیتی تنگه هرمز به مراحل بعدی موکول شوند، عملاً یک عدم تقارن در توالی تعهدات شکل میگیرد.
در نهایت، مهمترین پرسش این است: آیا رژیم ایران به دنبال پایان جنگ از طریق یک توافق سیاسی پایدار است یا به دنبال تثبیت موقعیتی است که در آن بتواند بدون تغییر اساسی در دکترین امنیتی و منطقهای خود، فشارهای نظامی و اقتصادی را کاهش دهد؟ این دو هدف لزوماً یکسان نیستند و حتی ممکن است در تعارض با یکدیگر قرار گیرند.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
آبان ۲۵۸۵
تأملی درباره ضرورت پایان دادن به کینهورزی و آغاز گفتوشنود و همبستگی در میان مخالفان حکومت اسلامی ایران
یکی از مهمترین پرسشهایی که امروز در برابر جامعه سیاسی ایران قرار دارد، این است که چگونه میتوان برای تحقق آزادی، دموکراسی و آیندهای بهتر مبارزه کرد، در حالی که نیروهای مخالف حکومت اسلامی تا این اندازه گرفتار اختلاف، بیاعتمادی، بدبینی و دشمنی با یکدیگر هستند؟ چگونه میتوان از جامعهای آزاد سخن گفت، اما در میان خود نتوانیم حق تفاوت، حق مخالفت و حق حضور دیگری را به رسمیت بشناسیم؟ و چگونه میتوان انتظار داشت که فردای ایران بر پایه دموکراسی و احترام متقابل بنا شود، اگر امروز در رفتار سیاسی خود هنوز از منطق حذف، تحقیر و تخریب فاصله نگرفتهایم؟
اختلاف سیاسی نه تنها امری طبیعی، بلکه یکی از ویژگیهای جوامع آزاد و متکثر است. جامعه ایران نیز از نظر تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعهای متنوع است. ملیگرایان، پادشاهیخواهان، چپگرایان، لیبرالها، نیروهای مذهبی و سکولار و همچنین جریانهای گوناگون قومی و فرهنگی، هر یک برداشت و تصوری متفاوت از آینده ایران دارند. این تفاوتها را نمیتوان و نباید با یک فرمان از میان برد. هیچ جریان سیاسی بهتنهایی نماینده تمام مردم ایران نیست و هیچ گروهی نمیتواند خود را صاحب انحصاری آینده کشور بداند. اختلاف بر سر شکل حکومت آینده، ساختار سیاسی، تمرکززدایی، اقتصاد، عدالت اجتماعی، حقوق اقوام و رابطه دین و دولت، اختلافهایی واقعی هستند که باید در فضایی آزاد و دموکراتیک مورد گفتوشنود قرار گیرند.
اما مسئله اصلی از جایی آغاز میشود که اختلاف عقیده به دشمنی شخصی و سیاسی تبدیل میشود؛ جایی که به جای نقد اندیشهها و برنامهها، شخصیت انسانها هدف قرار میگیرد؛ جایی که مخالف سیاسی نه یک شهروند با دیدگاهی متفاوت، بلکه خائن، مزدور، بیوطن یا دشمن معرفی میشود. در چنین فضایی، دیگر گفتو شنود معنایی ندارد و هر اختلافی به جنگی برای حذف طرف مقابل تبدیل میشود. نتیجه چنین رفتاری، نه تقویت مبارزه برای آزادی، بلکه فرسایش اعتماد، پراکندگی نیروها و از دست رفتن امکان همکاری است.
باید با صراحت بپذیریم که ادامه این وضعیت به سود هیچیک از نیروهای دموکراسیخواه نیست. حکومت اسلامی برای حفظ قدرت خود با چالشهای گوناگونی روبهروست، اما پراکندگی، بیاعتمادی و درگیریهای فرسایشی میان مخالفان میتواند فرصت بیشتری برای ادامه حیات سیاسی آن فراهم کند. این به معنای آن نیست که همه اختلافهای موجود ساخته و پرداخته حکومت هستند یا همه مسئولیتها را باید به گردن حکومت اسلامی انداخت. اختلافهای تاریخی، ایدئولوژیک و شخصی واقعیت دارند و بسیاری از آنها ریشه در تجربههای تلخ گذشته دارند. اما پرسش این است که آیا باید اجازه دهیم این اختلافها تا ابد آینده ما را تعیین کنند؟
در این میان، شاید مهمترین گام، تغییر نگاه ما به یکدیگر باشد. ما باید بیاموزیم که مخالف سیاسی الزاماً دشمن نیست. شاهزاده رضا پهلوی که با وجود یک برنامه منسجم برای آینده ایران مدام با فحاشی و توهین بمباران میشوند و یا کسی که از یک دیدگاه چپ دفاع میکند، نباید به دلیل عقیده خود از حق حضور در گفتوگوی ملی محروم شود. تفاوت در اندیشه، بخشی از زندگی سیاسی است. آنچه باید کنار گذاشته شود، نه اختلاف، بلکه فرهنگ دشمنسازی است. شاید برخی از شما خوانندگان فکر کنید که این موضوع بارها گفته و نوشته شده. من معتقدم که تا وقتی به آماج خود دست نیافتیم، این موضوع بایستی تکرار شود، گفته و نوشته شود.
هانا آرنت، فیلسوف سیاسی آلمانی، در کتاب مشهور خود «وضعیت بشریت» (The Human Condition) درباره اهمیت بخشش در زندگی مشترک انسانها سخن میگوید. از نظر او، انسانها در روابط و کنشهای خود پیامدهایی ایجاد میکنند که همیشه نمیتوان آنها را بازگرداند یا اصلاح کرد. بخشش یکی از ظرفیتهایی است که به انسان امکان میدهد از اسارت زنجیره بیپایان واکنش و انتقام رها شود و راهی برای آغاز دوباره پیدا کند. این اندیشه برای وضعیت سیاسی ایران نیز اهمیت فراوان دارد. اگر هر توهین با توهین دیگری پاسخ داده شود، اگر هر اتهام به اتهامی تازه منجر شود و اگر هیچکس حاضر نباشد اشتباهات خود را بپذیرد، گذشته همواره بر آینده حکومت خواهد کرد.
با این حال، بخشش به معنای فراموش کردن گذشته نیست. نمیتوان از کسانی که مورد ظلم، توهین، تخریب یا بیعدالتی قرار گرفتهاند خواست که بدون شنیده شدن صدایشان همه چیز را نادیده بگیرند. آشتی واقعی بدون حقیقت و مسئولیتپذیری امکانپذیر نیست. باید میان فراموشی، بخشش و عدالت تفاوت قائل شویم. فراموشی یعنی نادیده گرفتن آنچه اتفاق افتاده است؛ بخشش یعنی تلاش برای رهایی از میل به انتقام و باز گذاشتن امکان آغاز رابطهای تازه؛ و مسئولیتپذیری یعنی پذیرفتن سهم خود در آسیبهایی که به دیگران وارد کردهایم. هیچکدام از این مفاهیم نباید جای دیگری را بگیرد.
دزموند توتو، اسقف و فعال حقوق بشر آفریقای جنوبی، در کتاب «بدون بخشش، آیندهای وجود ندارد» (No Future Without Forgiveness) تجربه دشوار کشورش در عبور از دوران آپارتاید را بررسی میکند. تجربه آفریقای جنوبی نشان داد که آشتی اجتماعی بدون روبهرو شدن با حقیقت و شنیدن صدای قربانیان شکل نمیگیرد. هدف آشتی، پاک کردن گذشته یا بخشیدن بیقیدوشرط همه رفتارها نبود، بلکه ایجاد امکانی برای زندگی مشترک در جامعهای بود که سالها گرفتار تبعیض و خشونت شده بود. البته شرایط تاریخی ایران و آفریقای جنوبی یکسان نیست و نمیتوان این تجربه را عیناً به ایران منتقل کرد، اما میتوان از یک اصل مهم آن آموخت: هیچ آینده مشترکی بدون مواجهه صادقانه با گذشته ساخته نمیشود.
شاید یکی از دشوارترین مسائل در میان نیروهای مخالف حکومت اسلامی، تجربههای تلخ چند دهه گذشته باشد. اختلافات ایدئولوژیک، خاطرات سرکوب، رقابتهای سیاسی، اتهامهای متقابل، خاطرات تلخ سازمانی و حتی زخمهای شخصی، همگی در شکلگیری بیاعتمادی امروز نقش دارند. برخی از این زخمها واقعی و عمیق هستند و نمیتوان آنها را با دعوتی ساده به وحدت از میان برد. اما باید پرسید آیا قرار است این زخمها به میراث دائمی نسلهای بعدی تبدیل شوند؟ آیا فرزندان ما نیز باید همان اختلافها و کینههایی را ادامه دهند که نسلهای پیشین نتوانستند حل کنند؟
شاید وقت آن رسیده باشد که هر یک از ما، پیش از آنکه از دیگران بخواهیم تغییر کنند، نگاهی نیز به رفتار سیاسی خود بیندازیم. آیا تاکنون در مورد مخالفان خود قضاوتی ناعادلانه داشتهایم؟ آیا مطلبی را بدون اطمینان از صحت آن منتشر کردهایم؟ آیا به دلیل تعلق سیاسی یک فرد، تمام سخنان و اقدامات او را نادرست دانستهایم؟ آیا در فضای مجازی به جای نقد یک نظر، شخصیت و کرامت انسانی صاحب آن نظر را هدف قرار دادهایم؟ و آیا زمانی که متوجه اشتباه خود شدهایم، شهامت پذیرش آن را داشتهایم؟
پذیرفتن اشتباه و پوزش نشانه ضعف نیست. برعکس، یکی از نشانههای بلوغ سیاسی است. اگر کسی در گذشته به دیگری تهمت زده، اطلاعات نادرست منتشر کرده یا در تخریب شخصیت او نقش داشته است، میتواند با پذیرفتن مسئولیت رفتار خود، گامی واقعی برای بازسازی اعتماد بردارد. اعتماد با حرف ساخته نمیشود، بلکه به رفتار مستمر، صداقت و پایبندی به اصول نیاز دارد.
جان پل لدرک، پژوهشگر برجسته حوزه صلح، در کتاب «کتاب کوچک دگرگونی تعارض»(The Little Book of Conflict Transformation) توضیح میدهد که برای عبور از تعارض، تنها حل یک اختلاف مشخص کافی نیست؛ بلکه باید روابط و الگوهایی را که باعث تداوم این روند میشوند نیز تغییر داد. این دیدگاه میتواند راهنمای مناسبی برای نیروهای سیاسی ایران باشد. ما به جلساتی نیاز داریم که در آن افراد و جریانهای مختلف بتوانند بدون ترس از تحقیر یا برچسبزنی، درباره اختلافهای خود صحبت کنند. باید فضایی ایجاد شود که در آن شنیدن سخنان دیگری به اندازه بیان دیدگاه خود اهمیت داشته باشد. هدف چنین گفتوگویی این نیست که همه به یک نتیجه واحد برسند، بلکه هدف آن است که بتوانند با وجود تفاوتها، امکان همکاری را پیدا کنند.
یکی از مهمترین سوءتفاهمها در گفتمان وحدت سیاسی این است که گمان میشود همبستگی تنها زمانی ممکن است که همه درباره شکل حکومت آینده به توافق برسند. در حالی که چنین توافقی نه ضروری است و نه در شرایط کنونی واقعبینانه. ممکن است گروهی خواهان حکومت پارلمانی باشد و گروهی دیگر پادشاهی مشروطه را ترجیح دهد. ممکن است درباره فدرالیسم، تمرکززدایی، ساختار اقتصادی یا سیاست خارجی اختلافهای جدی وجود داشته باشد. اما آیا این اختلافها مانع آن است که همه بر سر آزادی بیان، انتخابات آزاد، استقلال دادگستری، برابری حقوق شهروندان، منع شکنجه، مخالفت با سرکوب سیاسی و حق فعالیت آزادانه احزاب توافق کنند؟ و اینکه دشمن بزرگ ایران و ایرانی حکومت خونخوار اسلامی است!
میتوان بر سر قواعد دموکراتیک زندگی مشترک توافق کرد، بدون آنکه درباره تمام جزئیات آینده ایران توافق داشته باشیم. هیچ گروهی نباید از حق مشارکت محروم شود و هیچ رهبری نباید خود را فراتر از نقد و پاسخگویی بداند. شکل نهایی نظام سیاسی باید از طریق فرایندی آزاد، فراگیر و دموکراتیک و با مشارکت برابر شهروندان تعیین شود. پذیرش این اصل میتواند نقطه شروعی برای همکاری میان جریانهایی باشد که از نظر تاریخی و ایدئولوژیک با یکدیگر اختلاف دارند.
برای رسیدن به چنین فضایی، شاید بتوان ابتکاری مستقل برای گفتوگوی ملی میان نیروهای دموکراسیخواه ایرانی شکل داد. در این گفتوگوها، نمایندگان جریانهای مختلف بتوانند درباره دلایل بیاعتمادی، تجربههای تلخ گذشته و نگرانیهای خود سخن بگویند. هیچکس نباید مجبور شود از هویت سیاسی خود دست بکشد یا عقایدش را پنهان کند. در عوض، همه باید بپذیرند که حق حضور و فعالیت سیاسی دیگران نیز به اندازه حق خودشان محترم است. همچنین میتوان توافقی اخلاقی میان شرکتکنندگان ایجاد کرد که بر اساس آن از توهین، تهدید، اتهامهای بدون مدرک و تخریب شخصیت یکدیگر خودداری کنند. این توافق نباید مانع نقد جدی، پرسشگری یا بررسی مستند عملکرد سیاسی افراد و سازمانها شود. و یک اصل مهم: ما برای آینده تلاش میکنیم. گذشته را بایستی به تاریخدانان سپرد. مشکل کنونی ما فردی مانند پرویز ثابتی و چیزهای مشابه نیست! آماج کنونی براندازی حکومت اسلامی است.
باید به یاد داشته باشیم که وحدت به معنای سکوت در برابر بیعدالتی نیست. نمیتوان به نام همبستگی، از قربانیان خواست که درباره تجربههای خود سکوت کنند. نمیتوان مسئولیت رفتارهای نادرست را نادیده گرفت یا به نام آشتی، عدالت را کنار گذاشت. اما در عین حال، نباید اجازه دهیم که عدالتخواهی به پوششی برای انتقامجویی شخصی و حذف سیاسی تبدیل شود. مرز میان پاسخگویی و انتقام باید روشن باشد. جامعه دموکراتیک به حقیقت، عدالت و امکان اصلاح نیاز دارد، نه به بازتولید همان فرهنگ حذف و سرکوبی که سالها با آن مبارزه کرده است.
در نهایت، پرسش اساسی این است که ما چه نوع جامعهای برای آینده ایران میخواهیم؟ اگر خواهان جامعهای هستیم که در آن انسانها بتوانند آزادانه فکر کنند، عقیده خود را بیان کنند و بدون ترس از سرکوب زندگی کنند، باید از همین امروز این ارزشها را در روابط سیاسی خود تمرین کنیم. دموکراسی تنها یک ساختار حکومتی نیست بلکه فرهنگی است که در آن انسانها حق مخالفت یکدیگر را به رسمیت میشناسند. کسی که خواهان آزادی برای خود است، باید آزادی مخالف خود را نیز بپذیرد. کسی که خواهان عدالت است، باید عدالت را برای کسانی نیز بخواهد که با عقاید سیاسی او موافق نیستند.
ما نمیتوانیم گذشته را تغییر دهیم، اما میتوانیم تصمیم بگیریم که گذشته چگونه بر آینده ما تأثیر بگذارد. شاید همه ما نتوانیم یکدیگر را ببخشیم، شاید برخی اختلافها هرگز بهطور کامل حل نشوند و شاید هیچگاه به توافقی کامل درباره آینده ایران نرسیم. اما میتوانیم تصمیم بگیریم که دشمنی را ادامه ندهیم.
ایران متعلق به یک جریان، یک ایدئولوژی یا یک نسل نیست. ایران خانه مشترک همه شهروندان آن است؛ چه پادشاهیخواه، چه چپگرا، چه لیبرال، چه مذهبی و چه سکولار. هیچکس نباید برای ایرانی بودن، برای داشتن عقیدهای متفاوت یا برای مخالفت با یک جریان سیاسی مورد تحقیر و طرد قرار گیرد.
باشد تا روزی برسد که بتوانیم با حفظ اختلاف نظرها دشمنی را کنار بگذاریم. حقیقت را فراموش نکنیم، اما انتقام را به میراث نسلهای آینده تبدیل نکنیم. به جای آنکه تمام انرژی خود را صرف شکست دادن یکدیگر کنیم، بکوشیم چیزی را بسازیم که هیچیک از ما بهتنهایی قادر به ساختن آن نیست. آینده ایران نباید قربانی کینههای گذشته ما شود. شاید نخستین گام به سوی ایرانی آزاد، این باشد که دوباره یاد بگیریم با وجود همه اختلافها، در کنار یکدیگر بایستیم.
———————
منابع:
۱. آرنت، هانا، «وضعیت بشریت» (The Human Condition) ویرایش دوم ۱۹۹۸، انتشارات دانشگاه شیکاگو، صفحات ۲۳۶ تا ۲۴۳
موضوع: اهمیت بخشش، رهایی از چرخه انتقام و امکان آغاز دوباره در روابط انسانی و سیاسی
۲. لدرک، جان پل، «کتاب کوچک دگرگونی تعارض» (The Little Book of Conflict Transformation)، انتشارات گود بوکس ۲۰۱۴، فصلهای دوم تا پنجم
موضوع: دگرگونی تعارض، گفتوگو، بازسازی روابط و ایجاد اعتماد میان گروههای دارای اختلاف
۳. توتو، دزموند، «بدون بخشش، آیندهای وجود ندارد» (No Future Without Forgiveness) انتشارات دابلدی، ۲۰۰۰
موضوع: تجربه آفریقای جنوبی در زمینه حقیقتیابی، عدالت انتقالی، بخشش و آشتی ملی
۴. رئیسینژاد، آرش، جنبش سبز ایران: کنش جمعی پراکنده و هویت جمعی شکننده (The Iranian Green Movement: Collective Action and Fragile Collective Identity)، نشریه مطالعات ایرانی (Iranian Studies)، ۲۰۱۵، صفحات ۱۹۳ تا ۲۲۲
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
در پی واژگونی مرگبار اتوبوس کارکنان شرکت نفت در آبدانان مردم این شهر به خیابانها آمدند و شعارهای «مرگ بر دیکتاتور» و «علیرضا روحت شاد» سر دادند. به گزارش سازمانهای حقوق بشری علیرضا صیدی نوجوان ۱۶ ساله آبدانانی ۱۸ دیماه گذشته در اعتراضات تهران با شلیک مستقیم نیروهای امنیتی کشته شد.
در پی واژگونی مرگبار اتوبوس کارکنان شرکت انجیال دهلران و جانباختن ۱۳ نفر صدها نفر در آبدانان به خیابانها آمدند. معترضان خواستار پاسخگویی مسئولان شدند و در شعارهای خود علاوه بر عاملان حادثه، مقامها و نهادهای جمهوری اسلامی را نیز هدف قرار دادند.
بهدنبال واژگونی مرگبار اتوبوس حامل کارکنان شرکت نفت و جانباختن ۱۳ نفر در این حادثه، موجی از خشم عمومی شهر آبدانان را فراگرفت. صدها تن از اهالی این شهر در استان ایلام امروز، سهشنبه ۲۶ آبان، با آمدن به خیابانها خواستار پاسخگویی فوری مسئولان شدند.
این خشم عمومی بهسرعت ابعاد سیاسی یافت و معترضان با سر دادن شعارهایی همچون «مسئول بیلیاقت، استعفا استعفا»، اعتراض خود را علیه حاکمیت ابراز کردند.
با کشیده شدن دامنه دامنه اعتراضات به مقابل مسجد جامع آبدانان، گروهی از حاضران اقدام به پاره کردن بنرهای وزارت اطلاعات نمودند. در واکنش، نیروهای امنیتی موتورسوار جهت متفرق ساختن معترضان وارد عمل شده و دست به تیراندازی هوایی زدند. همزمان، گزارشها از اختلال شدید در شبکه اینترنت این شهر خبر میدهند.
رسانههای داخلی از جمله خبرگزاری فارس نیز گسترش این تجمع را منعکس کرده و از افزایش شمار معترضان از حدود ۲۰۰ نفر به نزدیک ۱۰۰۰ نفر خبر دادهاند.
در برخی از ویدیوها شعارهایی مانند «مرگ بر دیکتاتور»، «جمهوری اسلامی، رهبر کارتونیت کو» ( اشاره به مجتبی خامنهای، رهبر کنونی ایران و پسر علی خامنهای که پس از انتصاب به عنوان رهبر جدید تا کنون در انظار عمومی دیده نشده است)، «مرگ بر مسئول بیلیاقت» و «جاوید شاه» به گوش میرسد.
با این حال به دلیل احتمال صداگذاری یا دستکاری برخی ویدیوها، یورونیوز فارسی نمیتواند اصالت این شعارها را بهطور مستقل تایید کند.
ویدیوهای منتشرشده از تجمعها از حضور شمار زیادی از معترضان حکایت دارد. در برخی تصاویر علیه روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی شعار داده میشود و بنرهای منتسب به وزارت اطلاعات و بسیج پاره میشوند. شعارهای شنیدهشده نشان میدهد که دامنه اعتراضها از مطالبه پاسخگویی درباره سانحه فراتر رفته است. پیگیریهای یورونیوز نشان از آن دارد که برخی از معترضان همچنان در خیابانها حضور دارند و شعار میدهند.
آبدانان شهری در جنوبشرقی استان ایلام واقع شده است. جمعیت این شهر بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ حدود ۲۴ هزار نفر و جمعیت کل شهرستان آبدانان حدود ۴۸ هزار نفر است.
آبدانان؛ یکی از کانونهای اعتراضات دیماه
آبدانان در استان ایلام در جریان اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ به یکی از کانونهای اعتراض تبدیل شد. کشتهشدن علیرضا صیدی نوجوان ۱۶ ساله اهل این شهر در ۱۸ دیماه و در جریان اعتراضات تهران توجهها را بیش از پیش به آبدانان جلب کرد. بر اساس گزارشها او بر اثر شلیک گلوله نیروهای امنیتی جان باخت.
پیکر او برای خاکسپاری به زادگاهش منتقل شد و مراسم تشییع و خاکسپاری در ۲۱ دیماه با حضور گسترده مردم و سردادن شعارهای ضدحکومتی برگزار شد. شبکه حقوق بشر کردستان گزارش داد که نیروهای نظامی و امنیتی در جریان این مراسم به سوی شرکتکنندگان «گلوله جنگی» شلیک کردند.
«علیرضا روحت شاد»
در ادامه آبدانان در روزهای ۲۷ و ۲۸ بهمنماه نیز همزمان با برگزاری مراسم چهلم علیرضا صیدی شاهد تجمعهای اعتراضی و برخورد نیروهای امنیتی با شهروندان بود. در تصاویر منتشرشده از این تجمعها شعارهایی علیه جمهوری اسلامی و در حمایت از معترضان کشتهشده شنیده میشود.
در تجمع امروز نیز برخی شعارها بازهم بر نام علیرضا صیدی متمرکز بود و مردم برای یادآوری نام این نوجوان شعار «علیرضا روحت شاد» را سر دادند.
منابع گزارش: امتداد، یورونیوز فارسی
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
تابستان، قطع برق. زمستان، افت فشار و قطع گاز. مقامهای جمهوری اسلامی روزی منتظر «زمستان سخت اروپا» بودند؛ حالا مردم ایران باید زندگیشان را با کمبود انرژی تنظیم کنند. قصه به خاموشی و سرد شدن کارخانهها ختم نمیشود. بخشی از بهای روشن ماندن نیروگاهها در کیفیت هوای شهرها و سلامت مردم نمود پیدا میکند؛ بهایی که نه روی قبض برق میآید و نه از مردم دربارهاش نظری خواسته شده است.
شیری که بسته نماند
نوروز ۱۳۹۹، رضا میرزایی، مدیرکل وقت محیطزیست استان مرکزی، خبر داد که شیر مازوت نیروگاه شازند در روزهای پایانی سال ۱۳۹۸ بسته شده است. وی همچنین هشدار داد اگر نیروگاه دوباره این سوخت را بسوزاند، پرونده به دستگاه قضایی میرود. نزدیک به چهار سال بعد، در آذر ۱۴۰۲، مدیرکل بعدی همان اداره گفت نیروگاه شازند روزانه چهار میلیون لیتر مازوت میسوزاند.[۱، ۲]
مردم اراک میان این دو خبر زندگی کردند. خبر اول میگفت هوای شهر مهم است. خبر دوم نشان داد وقتی گاز کم آمد، آن تصمیم چقدر دوام آورد.
میشود با یک دستور شیر مازوت را بست. اما برای بسته نگه داشتنش باید از پیش برنامهای برای سوخت و برق جایگزین داشت. مسئولان دستور را صادر کردند و مسئله اصلی را به روز بعد سپردند.
هزینهای که منتشر نمیشود
به گفته معاون بهداشت وزارت بهداشت، در سال ۱۴۰۳ متهم اصلی حدود ۵۸ هزار و ۹۷۵ مرگ در ایران، ذرات معلق کوچکتر از ۲٫۵ میکرون بودهاند؛ بهطور میانگین ۱۶۱ مرگ در روز.
وزارت بهداشت جمهوری اسلامی زیان اقتصادی این مرگها را حدود ۱۷٫۲ میلیارد دلار برآورد کرده است. این عدد، نه فقط قربانیان مازوت، که قربانیان آلودگی ناشی از خودروها، صنعت، گردوغبار و منابع دیگر را هم شامل میشود. آنچه نمیدانیم این است که مازوتسوزی در هر نیروگاه چه سهمی از بیماری و مرگ جمعیتهای در معرض دود آن داشته است.[۳]
پژوهشی با دادههای سال ۲۰۲۲، هزینه مستقیم پزشکیِ بیماریهای بررسیشده و منتسب به آلودگی هوا را حدود ۲۵۱ میلیون دلار برآورد کرده است. بستری، دارو، آزمایش و تصویربرداری در این رقم آمدهاند. رفتوآمد بیمار و همراهش و روزهایی که از کار بازمیمانند، حساب دیگری دارند. برای یک خانواده، این هزینهها در موعد خود از راه میرسند؛ چه سهم هر دودکش از آلودگی اندازهگیری شده باشد، چه نشده باشد.[۴]
جالب این است که وزارت نفت میداند چه مقدار سوخت به شازند تحویل داده است. وزارت نیرو میداند نیروگاه در برابر آن چقدر برق تولید کرده است. اما عددی که به مردم اراک بگوید مصرف مازوت چه اثری بر هوای شهر و سلامتشان گذاشته، تاکنون منتشر نشده است. گویی چرتکه حکومت تنها هزینه سوخت را میشمارد و هزینه سلامت را مردم با جانهای ازدسترفته حساب میکنند.
آلودگی در مرز استان متوقف نمیشود
تهران در بهار ۱۳۹۸ بیستوپنج روز هوای پاک داشت. در بهار ۱۴۰۳، پنج روز. نمیتوان این فاصله را به حساب یک نیروگاه نوشت. ترافیک، صنایع دیگر، گردوغبار و شرایط هوا نیز در آن نقش دارند. اما برای شهری که سالها وعده کاهش آلودگی شنیده، این دو عدد باید آغاز پرسش باشد، نه پایان آن.[۵]
در قزوین، نیروگاه رجایی از واحدهای مصرفکننده مازوت است. پژوهشی درباره آلودگی دامنههای جنوبی البرز، بیشترین تمرکز دیاکسید گوگرد را در قزوین یافت و سهم بالای احتمالی رجایی را مطرح کرد. همان پژوهش اندازه نگرفت چه مقدار از آلودگی تهران یا کرج از رجایی آمده است. برای پاسخ باید بدانیم نیروگاه در هر روز چه سوزانده، باد به کدام سو وزیده و ایستگاههای پایش چه ثبت کردهاند. و البته در نظر داشته باشیم هوای آلوده برای عبور از قزوین به استان همجوار از کسی اجازه نمیگیرد.[۶]
دیاکسید گوگرد میتواند در هوا به تشکیل ذرات ریز سولفاتی کمک کند و با باد جابهجا شود. این پرسش درباره بعضی از صنایع و کارخانهها هم سابقه طرح دارد. پژوهشی درباره سیمان دورود که در سال ۱۳۹۳ منتشر شد، افزایش زمستانی آلایندههای دودکش را عمدتاً به مصرف مازوت نسبت داد و خواستار اندازهگیری آلودگی در شعاعی وسیعتر شد.[۷]
البته خودروها نیز در آلودگی شهرها سهم دارند. اما نمیشود همه تقصیر را به گردن راننده انداخت و از بازار انحصاری خودرو چشمپوشی کرد. شورای رقابت بازار خودروهای سواری را انحصاری تشخیص داده و به محدودیت واردات و انتخاب اندک خریدار اشاره کرده است. مردم هزینه این انحصار را یکبار هنگام خرید میپردازند و بارها پیامدهای تصمیمهای مربوط به خودرو و سوخت را در خیابان میبینند. معادلهای بهغایت ناعادلانه: اقلیتی که از این انحصار سود میبرند و اکثریتی که هزینه آن را بر دوش میکشند.[۸]
جنگ آغاز کمبود نبود
نمیتوان تمامی تقصیر مازوتسوزی نیروگاهها را به گردن جنگ اخیر انداخت. طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، نیروگاههای ایران در سال ۱۳۹۹ حدود شش میلیارد لیتر مازوت سوزاندند؛ ۶۲ درصد بیشتر از سال ۱۳۹۶. در تابستان ۱۴۰۳ هم نیروگاههای دارای امکان مصرف مازوت بیش از تابستانهای پیش از آن از این سوخت استفاده کردند. وزیر نیرو کسری برق در اوج همان تابستان را حدود ۲۰ هزار مگاوات اعلام کرده بود.[۹، ۱۰]
آن زمان، با اینکه هنوز پالایشگاههای گاز هدف حمله قرار نگرفته بودند، تابستان برق کم میآمد و زمستان گاز صنایع محدود میشد. جنگ این وضع را بدتر کرد، اما آغازگرش نبود. هرچند تعمیر تأسیسات آسیبدیده لازم است، فراتر از تعمیر باید پرسید جمهوری اسلامی در سالهای پیش از جنگ برای نوسازی نیروگاهها و حفظ تولید گاز چه کرده بود.
در آبان ۱۴۰۵، مدیرعامل شرکت ملی گاز گفت حمله به چهار پالایشگاه حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت تولید گاز را از مدار خارج کرد و حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن تا آن زمان بازگشته بود. او مجموع کمبود گاز و ظرفیتِ همچنان خارج از مدار را در روزهای اوج مصرف حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد کرد. این پیشبینی او برای روزهای اوج است، نه اندازهگیری گاز تحویلی به هر کارخانه. در همان مقطع، انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان از قطع گاز کارخانهها و بازگشت آنها به مازوت خبر داد.[۱۱، ۱۲]
برق کمیاب به کجا میرود؟
کمبود برق فقط به مقدار تولید مربوط نیست. معاون توانیر در اسفند ۱۴۰۳ شمار دستگاههای استخراج غیرمجاز رمزارز را حدود ۷۰۰ هزار و مصرف برآوردی آنها را نزدیک دو هزار مگاوات اعلام کرد. این برآورد نمیگوید صاحبان دستگاهها چه کسانیاند. اما وقتی کارخانه، مغازه و خانه خاموشی میکشند، متولی شبکه باید توضیح دهد چگونه مصرفی غیرمجاز با این ابعاد ادامه پیدا کرده است.[۱۳]
سازندگی تا وعدههای پوشالی
نیروگاه و میدان گاز را روزی که کمبود از راه میرسد نمیسازند. این کار سالها سرمایه، مهندس و همکاری فنی میخواهد. ایران زمانی برای گسترش ظرفیت انرژی چنین راهی را آغاز کرده بود.
در دوره محمدرضا شاه فقید، سازمان انرژی اتمی تأسیس شد و در سال ۱۹۷۴ هدف رسیدن به حدود ۲۳ هزار مگاوات برق هستهای طی بیست سال اعلام شد. قراردادهایی برای تربیت متخصصان بومی بسته شد، کرافتورک یونیونِ زیمنس ساخت دو واحد بوشهر را آغاز کرد و همزمان همکاری با فرانسویها نیز دنبال میشد. آن هدف به تأسیس نهاد، آموزش نیرو و آغاز ساخت انجامید؛ بخشی از سازهها و تجهیزات همان پروژه دههها بعد هم به کار آمد.[۱۴]
با وقوع انقلاب در ایران، ساخت بوشهر متوقف شد. زیمنس هم از پروژه کنار کشید. در جنگ با عراق، بمبها چندین بار به سایت نیمهکاره خوردند. آنچه با زیمنس آغاز شده بود، سالها همانطور ماند تا جمهوری اسلامی در سال ۱۹۹۵ تکمیل واحد اول را به یک شرکت روسی سپرد. بوشهر سرانجام در سال ۲۰۱۳ برق تجاری تولید کرد؛ نزدیک به چهار دهه پس از آغاز ساخت.[۱۴، ۱۵]
در سال ۲۰۲۵، نیروگاه اتمی بوشهر با ۹۱۵ مگاوات ظرفیت خالص، حدود ۵٫۱۳ تراواتساعت برق خالص تولید کرد؛ نزدیک به ۱٫۳ درصد برق کشور. کارنگی در سال ۲۰۱۳ هزینه تاریخی ساخت واحد اول را به ارزش پول زمان گزارش حدود ۱۱ میلیارد دلار برآورد کرد. جمهوری اسلامی حالا از هدف ۲۰ هزار مگاوات ظرفیت هستهای تا ۲۰۴۱ سخن میگوید.
اما برای کارخانهای که امروز برق ندارد، وعده سال ۲۰۴۱ دستگاهش را روشن نمیکند. باید دید پول این واحدها از کجا میآید، چه زمانی ساخته میشوند و سرانجام چقدر برق به شبکه میدهند.[۱۴، ۱۵]
در زمینه بهبود جریان گاز هم اقداماتی انجام شد؛ اقداماتی که در سایه سیاستهای کلان حاکمیت به محاق رفتند. بهعنوان مثال، در سال ۲۰۱۷، توتال فرانسه برای توسعه فاز ۱۱ پارس جنوبی قراردادی حدود ۴٫۸ میلیارد دلاری بست. یک سال بعد، آمریکا تحریمها را بازگرداند و شرکت فرانسوی، چون معافیت نگرفت، پروژه را رها کرد و رفت. فشار مخزن پارس جنوبی در همین سالها پایین میآمد و حفظ تولید به تجهیزات تازه نیاز داشت.
جمهوری اسلامی سرانجام در اسفند ۱۴۰۳ قراردادهای فشارافزایی به ارزش حدود ۱۷ میلیارد دلار را به پیمانکاران داخلی واگذار کرد. رفتن توتال هزینه تحریم را نشان میدهد. حکومت باید درباره سالهایی هم پاسخ دهد که تجهیزات فشارافزایی هنوز در میدان کار نمیکردند. امضای قرارداد، بهتنهایی گازی به تولید کشور اضافه نمیکند.[۱۶، ۱۷]
زمستان سخت، برای چه کسی؟
در سالهایی که صنعت انرژی ایران به سرمایه و فناوری نیاز داشت، نزدیکان حکومت چشم به «زمستان سخت اروپا» دوخته بودند. محمد مرندی، مشاور تیم مذاکرهکننده هستهای، در شهریور ۱۴۰۱ از بحران فلجکننده انرژی اروپا نوشت. بحران واقعی و پرهزینه بود و تولید برخی صنایع انرژیبر کاهش یافت. دولتهای اروپایی منابع تأمین را متنوع کردند، ذخایر را بالا بردند و مصرف گاز را پایین آوردند. هوای ملایم هم کمکشان کرد. در نگاه ایدئولوژیک سردمداران تهران، اما امید به درماندگی اروپا بیش از درس گرفتن از مدیریت آن بحران به چشم آمد.[۱۸]
و حالا در هرمز هم انرژی به ابزار فشار سیاسی تبدیل شده است. رویترز در گزارشی در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، به نقل از مقامهای ارشد ایرانی، نوشت تغییر تاکتیک علیه کشتیها با هدف بالا نگه داشتن قیمت نفت و اثرگذاری سیاسی دنبال میشود. اگر گفتههای این مقامها بازتاب سیاست حکومت باشد، تناقض روشن است: کشوری که تابستان برق کم میآورد و زمستان گاز، جریان انرژی جهان را هم وارد بازی چانهزنی میکند. اما سرمایهگذاری که قرار است پولش را سالها در پروژهای در ایران بگذارد، تنش در هرمز را نیز در حساب ریسکهای سیستماتیک میآورد.[۱۹]
انرژی جایگزین
برای جبران کمبود، گزینهها را باید با هزینه و زمان تحویلشان سنجید. طبق میانگین جهانی آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۴، هزینه نصب هر کیلووات ظرفیت خورشیدی بزرگمقیاس حدود ۶۹۱ دلار و ضریب ظرفیت متوسط آن ۱۷٫۴ درصد بود. با این معیار، ده هزار مگاوات ظرفیت خورشیدی حدود ۶٫۹ میلیارد دلار هزینه و نزدیک به ۱۵٫۲ تراواتساعت تولید سالانه دارد؛ تقریباً سه برابر تولید خالص بوشهر در سال ۲۰۲۵. این قیمت ساخت نیروگاه در ایران نیست. شبکه و ذخیرهسازی هم سرمایه میخواهند تا برق در ساعت مورد نیاز به دست مردم برسد.[۱۵، ۲۰]
فشارافزایی گاز، نوسازی نیروگاهها، خورشید، باد و ذخیرهسازی هرکدام میتوانند بخشی از کمبود را جبران کنند. حکومتی که از مردم میخواهد کمبود را تحمل کنند، باید بگوید برای هر پروژه چه بودجهای فراهم کرده، چه کسی مسئول اجرای آن است و مردم چه زمانی نتیجه اقداماتش را خواهند دید.
از شازند تا فردا
جمهوری اسلامی سالها شعار «راه قدس از کربلا میگذرد» را تکرار کرد. امروز راه تغییر اولویتها نه از تغییر سیاستها که از تغییر سیاسی میگذرد.
ایران فردا به دولتی نیاز دارد که تنشزدایی را بخشی از بازسازی بداند. قرارداد قابل اتکا، رقابت و ثبات تصمیم میتوانند سرمایهها را به پروژهها برسانند. همکاری با جهان نیز راه خرید فناوری و استفاده از تجربه دیگران را باز میکند. سیاست خارجی نیز باید برای ساختن کشور فرصت بخرد.
توان این بازسازی تا حد زیادی در اختیار ایرانیانی است که از کشور رفتهاند و همینطور متخصصانی که در داخل به حاشیه رانده شدهاند. همکاری آنها به امنیت حرفهای و اختیار کارشناسی نیاز دارد. مدیر و مهندس باید بتوانند درباره هزینه و خطر پروژه صریح حرف بزنند.
متخصص ایرانی مهاجر باید بتواند دانش و ارتباطاتش را با اطمینان در اختیار وطنش بگذارد. این توان، در کنار همکاری بینالمللی، باید به پروژهای برسد که سرمایه، موعد و مسئولیت اجرایش روشن است.
از همان شازند میتوان شروع کرد. مقدار و کیفیت سوخت، برق تولیدی، داده هوا و روند مراجعات درمانی شهرهای واقع در مسیر باد منتشر شوند. برنامه کاهش مصرف مازوت هم با سرمایه تأمینشده و تاریخ ورود برق جایگزین همراه باشد.
مردم اراک در نوروز ۱۳۹۹ خبر بسته شدن شیر مازوت را شنیدند. در آذر ۱۴۰۲، رقم مصرف چهار میلیون لیتر در روز اعلام شد. ایران فردا باید در فاصله میان این دو خبر تفاوت ایجاد کند. اعتبارش را مردم در نیروگاهی که بهموقع به مدار میرسد، کارخانهای که برق دارد و هوای شهرشان خواهند سنجید.
——————————-
منابع:
۱. آرمان اقتصادی به نقل از ایسنا: مسدود شدن شیر مازوت شازند در پایان ۱۳۹۸ (۴ فروردین ۱۳۹۹)
۲. ایران اینترنشنال: اعلام مصرف روزانه چهار میلیون لیتر مازوت در شازند (۲۵ آذر ۱۴۰۲)
۳. وبدا (رسانه سلامت وزارت بهداشت): مرگهای منتسب به ذرات ریز در سال ۱۴۰۳
۴. پژوهش هزینه اقتصادی بیماریهای منتسب به آلودگی هوا در ایران
۵. عصر خبر به نقل از ایسنا: روزهای هوای پاک تهران در بهار سالهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۳
۶. پژوهش آلودگی دامنههای جنوبی البرز و نقش احتمالی نیروگاه رجایی
۷. پژوهش آلایندههای دودکش کارخانه سیمان دورود
۸. مصوبه شورای رقابت درباره وضعیت انحصاری بازار خودرو
۹. رادیو فردا: گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره مصرف مازوت نیروگاهها
۱۰. رادیو فردا: اظهارات وزیر نیرو درباره کسری برق تابستان ۱۴۰۳
۱۱. اظهارات مدیرعامل شرکت ملی گاز درباره ظرفیت ازدسترفته و کسری اوج مصرف (۱۰ آبان ۱۴۰۵)
۱۲. خبرگزاری فارس: «گاز سیمانیها قطع شد»، اظهارات علیاکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان
۱۳. ایران اینترنشنال: برآورد توانیر از استخراج غیرمجاز رمزارز
۱۴. کارنگی: تاریخ برنامه هستهای ایران و برآورد هزینه بوشهر
۱۵. انجمن جهانی هستهای: ظرفیت و تولید سالانه واحد اول بوشهر؛ هدف ۲۰ هزار مگاوات تا ۲۰۴۱
https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/BUSHEHR-1
۱۶. اطلاعیه رسمی توتال درباره اثر تحریمهای آمریکا بر ادامه فاز ۱۱
۱۷. MEES: قراردادهای فشارافزایی پارس جنوبی
۱۸. صدای آمریکا: اظهارات محمد مرندی درباره زمستان اروپا (۱۳ شهریور ۱۴۰۱)؛ آژانس بینالمللی انرژی: تحلیل کاهش مصرف گاز اروپا
۱۹. رویترز: تغییر تاکتیک ایران در حمله به کشتیها و قیمت نفت (۱۴ اکتبر ۲۰۲۶)
۲۰. آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر: هزینه و عملکرد خورشیدی در سال ۲۰۲۴
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
در رمان «برادران کارامازوف» پیش از آنکه قتلی رخ دهد، خانوادهای وجود دارد که اعضای آن آموختهاند چگونه یکدیگر را زخمی کنند.
آنها میدانند کجا فشار بیاورند. بدهی پرداختنشده به مدرکی برای خیانتِ یک عمر تبدیل میشود. یک جمله، تحقیر و خفتی را آشکار میکند که شنونده مدتها کوشیده آن را پنهان نگه دارد. مشاجرههایشان به زخمهایی در گذشته بازمیگردد که هیچ گفتوگوی امروزی به نظر نمیرسد قادر به التیام یا حلوفصل آنها باشد. هر دیدار، دلیل دیگری برای اتهام بعدی فراهم میکند.
فئودور داستایفسکی، رماننویس روس قرن نوزدهم، ما را وادار میکند در کنار این خانواده بمانیم. شخصیتهای او میتوانند خودشان را توضیح دهند. گلایههایشان پیشینه دارد. حتی وقتی رفتارشان مخرب میشود، میتوانیم بخشی از تجربهای را که چنین رفتاری از آن سرچشمه گرفته است، درک کنیم.
این درک ناراحتکننده است. خودم را در حال فهمیدن کسی مییابم که ترجیح میدهم او را محکوم کنم.
پدر خانواده، فئودور پاولوویچ، فرزندانش را نادیده گرفته است. پسر بزرگش، دیمیتری، معتقد است در حق او از نظر مالی اجحاف شده و مشاجره آن دو عمیقتر میشود، زیرا هر دو خواهان یک زن هستند. ایوان، برادر روشنفکر خانواده، نظم اخلاقی جهان را زیر سؤال میبرد، بیآنکه کاملاً دریابد دیگری ممکن است از استدلالهای او چه برداشتی داشته باشد. آلیوشا میکوشد روابط را در این خانواده آسیبدیده حفظ کند. اسمردیاکوف، که تصور میشود پسر نامشروع پدر است، بهعنوان خدمتکار در خانه زندگی میکند.
سپس پدر کشته میشود.
دیمیتری محکوم میشود، هرچند اسمردیاکوف مرتکب قتل شده است. تهدیدها و رفتارهای دیمیتری، اتهام را باورپذیر میکند. ایوان ناگزیر میشود با ادعای اسمردیاکوف روبهرو شود؛ اینکه افکار و رفتار او در فراهم شدن زمینه قتل نقش داشته است. مسئولیت فراتر از دستی میرود که عمل را انجام داده است، هرچند مسئولیت هر یک از افراد متفاوت است.
داستایفسکی انسانهایی را به ما نشان میدهد که هوش و ذکاوتشان نمیتواند آنها را از باورهایی که درباره خودشان نیاز دارند رها کند. آنها میتوانند حقیقتی را تشخیص دهند و در عین حال در برابر چیزی که این شناخت از آنها میخواهد، مقاومت کنند.
وقتی به مخالفان سیاسی ایران فکر میکنم، به این خانواده بازمیگردم.
این مقایسه محدودیتهایی دارد. منازعات سیاسی ایران با نابرابری قدرت و اقدامات واقعی سرکوب همراه است. یک استعاره ادبی نمیتواند کسانی را که خشونت اعمال میکنند با کسانی که آن را تحمل میکنند، همارز قرار دهد. همچنین جنبشهای سیاسی را به شخصیتهای مشخصی نسبت نمیدهم.
آنچه میبینم، الگویی از روابط است. انسانهایی که در یک کشور مشترک زندگی میکنند، چنان در روایتهای خود از گذشته آن کشور درهمتنیده میشوند که تقریباً هر تلاشی برای اقدام مشترک، به مشاجرهای دیگر بر سر معنای آن گذشته تبدیل میشود.
بسیاری از چهرههای مخالف حکومت، ضرورت همکاری را درک میکنند. آنها میتوانند هزینه تفرقه را توضیح دهند. سپس پیشنهادی با نام یک رقیب از راه میرسد و توجهها تغییر جهت میدهد. پرسش این میشود که پذیرفتن آن پیشنهاد درباره شخصی که آن را میپذیرد چه خواهد گفت.
آیا همکاری به معنای بخشش خواهد بود؟ آیا ظاهر شدن در کنار دیگری، خیانت به کسانی خواهد بود که رنج کشیدهاند؟ آیا به رسمیت شناختن جنبشی دیگر، از معنای زندگی سیاسی خود ما خواهد کاست؟
پیشنهاد همچنان روی میز میماند.
هر یک از ما ایرانی را با خود حمل میکنیم که از تجربه و خاطره به ارث رسیده ساخته شده است. یک نفر خانهای را به یاد میآورد که خانوادهای از آن رانده شدند. دیگری ترسی را به یاد میآورد که پیش از آغاز تبعید، در همان خانه وجود داشت. دورهای که برای یک خانواده اعتماد و اطمینان به همراه آورد، برای خانوادهای دیگر سوگ و اندوه به بار آورد.
هر دو ممکن است چیزی واقعی را توصیف کنند. اما هیچیک از این تجربهها بهتنهایی تمام ایران را در بر نمیگیرد.
با گذشت زمان، این تجربهها به روایت تبدیل میشوند. آنها توضیح میدهند چه کسی به ایران خدمت کرد و چه کسی به آن خیانت کرد. در عین حال، انتخابهای خود ما را نیز توضیح میدهند. اگر سالها از یک آرمان دفاع کرده باشم، چالش تو ممکن است برای من شبیه داوری درباره ارزش آن سالها به نظر برسد.
من نمیتوانم ادعا کنم که از این وضعیت مستثنا هستم. برداشت من از ایران به کارم معنا میدهد. وقتی از این برداشت دفاع میکنم، باید از خود بپرسم آیا در عین حال از خودم در برابر چیزی دفاع نمیکنم که پذیرش آن برایم دردناک خواهد بود.
در اینجاست که روایت بر رفتار ما قدرت پیدا میکند. وقتی روایت من تو را در جایگاه دشمن قرار داده باشد، تفسیر اعمال تو آسان میشود. امتیاز دادن، جاهطلبی را پنهان میکند. مخالفت، خصومت را آشکار میسازد. حتی یک پیشنهاد مفید ممکن است خطرناک به نظر برسد، زیرا پذیرفتن آن مستلزم آن است که در تو چیزی ارزشمند را به رسمیت بشناسم.
من با سوءظن نزدیک میشوم. تو با حالت تدافعی پاسخ میدهی. حالت دفاعی تو سوءظن مرا تأیید میکند.
پس از آن، هر یک از ما روایتی از آن دیدار برای خود تعریف میکنیم. هر روایت بخشی از آنچه رخ داده را در خود دارد و بخشی را که خودِ راوی در ایجاد آن نقش داشته، کنار میگذارد.
محاکمه دیمیتری تصویری نگرانکننده از این قطعیت به دست میدهد. روایت قانعکنندهای که از شخصیت او ساخته شده، به نتیجهای نادرست درباره جرمی مشخص منتهی میشود. دیگر خطاها و کاستیهای او، محکومیتش را عادلانه نمیکند. از خود میپرسم چند بار اجازه میدهیم داوری تثبیتشده ما درباره یک فرد، شایستگی و ارزش هر چیزی را که او میگوید تعیین کند.
داستایفسکی از طریق کاپیتان اسنگیریوف ما را حتی بیشتر به این دشواری نزدیک میکند.
پس از آنکه دیمیتری او را در برابر پسر خردسالش تحقیر میکند، آلیوشا پیشنهاد کمک مالی به کاپیتان میدهد. او بهشدت به این پول نیاز دارد. در ذهنش تصور میکند این پول چه کاری میتواند برای خانوادهاش انجام دهد. اما سپس اسکناسها را روی زمین میاندازد و آنها را زیر پا لگدمال میکند.
او ارزش پول را میداند.
آنچه نمیتواند تحمل کند، معنایی است که پذیرش به نظر میرسد با خود به همراه دارد. ممکن است تحقیر او قیمتی داشته باشد؛ گویی برای آن قیمتی تعیین شده است. پسرش ممکن است ببیند که او آن را میپذیرد.
وقتی درخواست دیگری برای وحدت ناکام میماند، به این صحنه فکر میکنم. ما مزایای همکاری را طوری توضیح میدهیم که گویی مخاطبانمان تاکنون آنها را درک نکردهاند. اما گاهی آنها کاملاً درک شدهاند. آنچه همچنان حلنشده باقی میماند، معنایی است که همکاری برای کسانی که از آنها خواسته میشود به آن تن دهند، خواهد داشت.
ممکن است استدلالی بهتر درباره ضرورت وحدت، هرگز به این مشکل نرسد.
اما گذشته تنها زمینهای نیست که میتوانیم در آن با یکدیگر دیدار کنیم.
بخش بزرگی از بحثهایی که ما را فرسوده میکند، درباره چیزهایی است که قبلاً اتفاق افتادهاند. ما بارها به انتخابهایی بازمیگردیم که ما را از یکدیگر جدا کردند و به زخمهایی که در پی آنها ایجاد شد. بررسی تاریخی اهمیت دارد. شواهد میتوانند دروغی را آشکار کنند یا مسئولیت را مشخص سازند. اما حتی واقعیتی که فراتر از هر تردید معقولی اثبات شده باشد، ممکن است همچنان اختلاف بر سر معنای آن را حل نکند. یک فرد میتواند آنچه را رخ داده بپذیرد و در عین حال در برابر این ادعای دیگری مقاومت کند که آن واقعه درباره تمام زندگی سیاسی او چه چیزی را اثبات میکند.
آیا باید پیش از آنکه بتوانیم کاری را با هم انجام دهیم، همه این مسائل را حلوفصل کنیم؟
پرسشی درباره آینده، نقطه شروع دیگری در اختیار ما میگذارد. افرادی که در سال ۱۹۷۹ در دو سوی مخالف ایستاده بودند، میتوانند یک سازوکار حفاظتی پیشنهادی واحد در برابر بازداشت خودسرانه را بررسی کنند. آنها میتوانند بپرسند چه کسی آن را اجرا خواهد کرد و چه چیزی مانع از آن خواهد شد که صاحبان قدرت از اجرای آن شانه خالی کنند. اختلافنظرهایشان وارد بحث خواهد شد. اما یک ماده مشخص به آنها چیزی میدهد که میتوانند در برابر خطری که هر دو مدعی مخالفت با آن هستند، بیازمایند.
آینده صرفاً به این دلیل که رو به سوی آن میکنیم، ما را از وفاداریهایمان رها نخواهد کرد. ما ترسهایمان را به هر بحثی درباره قدرت با خود خواهیم برد. آنچه میتواند تغییر کند، کاری است که از یکدیگر میخواهیم انجام دهیم. یک پیشنهاد را میتوان به چالش کشید، اصلاح کرد و دوباره مورد بررسی قرار داد. میتوانیم دریابیم که آیا یک ایراد به بهبود آن کمک میکند، بیآنکه ابتدا تصمیم بگیریم روایت چه کسی از گذشته باید بر دیگری پیروز شود.
میتوانیم درباره رهبران گذشته اختلاف نظر داشته باشیم و همچنان بررسی کنیم که یک دولت آینده چگونه باید پاسخگو باشد. میتوانیم خاطرات متفاوتی از ایران داشته باشیم و همچنان بخواهیم فرزندان این کشور با فرصتهایی بزرگ شوند که والدینشان از آنها محروم بودند. رنج ما چیزهایی به ما آموخته که باید به خاطر سپرده شوند. اما این رنج، طرحی کامل برای کشور در اختیار ما نگذاشته است. هیچ تجربه فردی نمیتواند چنین کاری انجام دهد.
ما باید این طرح را با یکدیگر بسازیم.
میخواهم از هر ایرانی که ایران را دوست دارد و میخواهد آن را به کشوری بهتر برای همه تبدیل کند، دعوت کنم که در این کار مشارکت کند. هویت افراد تعیینکننده جایگاه آنان نخواهد بود. ما کار را با این پرسش آغاز نمیکنیم که از آنها بخواهیم از پیشینه سیاسی خود دفاع کنند.
از آنها خواهم پرسید امیدوارند در ساختن چه چیزی سهیم باشند.
هدف، عینی و مشخص خواهد بود: ساختن جمعیِ الگویی برای آینده ایران که در جهت رفاه، عدالت و کرامت انسانی باشد. این آرمانها راهنمای بررسی هر پیشنهاد خواهند بود. آیا این پیشنهاد زندگی مردم را بهبود میبخشد؟ نیازهای چه کسانی را نادیده گرفته است؟ وقتی کسانی که قدرت به آنها سپرده شده از آن سوءاستفاده کنند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟
من الگویی را تدوین کردهام که قصد دارم آن را بهعنوان نقطه شروع ارائه کنم. همه اجزای آن، از جمله فرضهایی که بر آنها استوار است، باید در معرض چالش قرار گیرند. میخواهم مردم ضعفهای آن را پیدا کنند و آنچه را که کارآمد نیست، از نو بسازند. هر آنچه از این بررسی جان سالم به در ببرد، باید به این دلیل باقی بماند که در خدمت هدفی است که برای خود تعیین کردهایم.
این کار باید فراتر از گردهمایی نامهای آشنا باشد. آینده ایران به مردمی در سراسر کشور و همچنین ایرانیانی که در خارج از کشور زندگی میکنند مربوط است. فناوری به ما امکان میدهد تجربههای آنان را وارد یک گفتوگوی عمومی و مستمر کنیم. این بستر باید بهگونهای طراحی شود که حتی فردی با وقت اندک و بدون جایگاه نهادی بتواند چیزی ارائه کند که دیگران بتوانند از آن استفاده کنند.
مشارکتکننده نباید پیش از آنکه بتواند نظری بدهد، بر تمام این الگو مسلط باشد. یک معلم میتواند بخش مربوط به آموزش را بررسی کند. فردی که برای تأمین معاش خود تلاش میکند، میتواند نشان دهد که یک پیشنهاد اقتصادی در کدام بخش، موانعی را که او با آنها روبهروست بهدرستی درک نکرده است. یک مهندس میتواند بررسی کند که آیا راهحل پیشنهادی از نظر عملی امکانپذیر است یا نه.
معلمی را تصور میکنم که پس از پایان کار، در حالی که با تلفن همراهش مشغول خواندن پیشنهادی درباره تأمین مالی مدارس است، متوجه میشود که این پیشنهاد چیزی را مفروض گرفته که مدرسه او در اختیار ندارد. او مشکل را توضیح میدهد. فردی در جایی دیگر اعداد و دادهها را بررسی و اصلاحیهای پیشنهاد میکند. مشارکتکننده دیگری میپرسد آیا این اصلاحیه به جوامع کوچکتر آسیب خواهد زد یا نه.
بحث بر خودِ مسئله متمرکز میماند.
نسخهای جدید ارائه میشود که نشان میدهد چه چیزی تغییر کرده و چرا. معلم میتواند ببیند که تجربه او وارد این الگو شده است. فردی که پیشنهاد اولیه را ارائه کرده نیز میتواند ببیند که کدام فرض او نادرست بوده است.
آنها برای انجام این کار، هرگز لازم نیست درباره یک حاکم پیشین با یکدیگر توافق داشته باشند.
برای آنکه این مبادله به یک تلاش ملی تبدیل شود، مشارکتها باید حول پرسشهای مشخص سازماندهی شوند. هر بخش از الگو باید پیشنهاد فعلی و ایرادهایی را که هنوز بیپاسخ ماندهاند، نشان دهد. اصلاحات باید توضیح دهند چه چیزی تغییر کرده و چرا. هر جا راهحلهای رقیب همچنان باقی ماندهاند، مردم میتوانند پیامدهای احتمالی هر یک را با هم مقایسه کنند، نه اینکه تحت فشار قرار گیرند تا به توافقی برسند که به آن باور ندارند.
کسانی که بحث را سازماندهی میکنند باید توضیح دهند که چگونه یک مشارکت وارد پیشنویس شده و چرا مشارکت دیگری وارد نشده است. ادعاهای فنی باید توسط افرادی که صلاحیت ارزیابی آنها را دارند بررسی شوند، در حالی که کسانی که قرار است با یک سیاست زندگی کنند، باید در داوری درباره پیامدهای آن صدا و نقش داشته باشند. حمایت عمومی اهمیت خواهد داشت، اما محبوبیت بهتنهایی نمیتواند ثابت کند که یک پیشنهاد کارآمد است. دلایل و استدلالها باید همچنان در معرض دید باقی بمانند.
مشارکت باید برای کسانی نیز امکانپذیر باشد که نمیتوانند بهطور مستمر آنلاین بمانند یا نمیتوانند با امنیت خاطر نام خود را به یک بحث سیاسی پیوند دهند. مشارکتهای کوتاه مکتوب و پیامهای صوتی میتوانند وارد همان فرایند شوند. واسطههای مورد اعتماد میتوانند به افرادی که دسترسی محدودی دارند کمک کنند تا دیدگاههای خود را ارائه دهند. حفاظت از مشارکتکنندگان باید از همان ابتدا در طراحی این فرایند لحاظ شود.
برای نحوه رفتار ما با یکدیگر نیز باید قواعدی وجود داشته باشد. میتوان با استدلالی بهشدت مخالفت کرد، اما نباید با سوءاستفاده شخصی، مشارکتکنندهای را تهدید یا از صحنه بیرون کرد. کسانی که این قواعد را اجرا میکنند باید دلایل تصمیمهای خود را ارائه دهند و اجازه دهند این تصمیمها نیز مورد پرسش قرار گیرند. در غیر این صورت، هر کسی که کنترل بحث را در دست داشته باشد، میتواند بیسروصدا به صاحب نتیجه آن تبدیل شود.
من نیز مشمول همین انضباط خواهم بود. اگر از الگوی خودم در برابر تغییراتی که دوست ندارم محافظت کنم، این دعوت توخالی خواهد بود. ممکن است برخی از ترتیبات مورد نظر من حذف شوند. برخی دیگر ممکن است چنان تغییر کنند که دیگر نتوان آنها را شناخت. باید بپذیرم که مؤلف بودن، هیچ حقی برای من ایجاد نمیکند که حرف آخر را بزنم.
این الگو بهتدریج مؤلفان بسیاری پیدا خواهد کرد.
روابط ما نیز میتواند از همینجا شروع به تغییر کند. ممکن است فردی که به سیاستهایش بیاعتمادم، اشتباهی را که داشتم مرتکب میشدم شناسایی کند. ایرادی که از آن ناراحت میشوم، ممکن است یک سازوکار حفاظتی را برای افرادی که میخواهم از آنها حمایت کنم، بهتر کند. در مورد کسی که روایت قدیمی من پیشاپیش درباره او توضیحی قطعی داده بود، اکنون شواهد تازهای در اختیار خواهم داشت.
این همان پیوندی با داستایفسکی است که برای من بیش از همه اهمیت دارد. شخصیتهای او نشان میدهند که چگونه انسانها در روابطی گرفتار میشوند که پیوسته زخمهایشان را بازتولید میکند. کار مشترک ما میتواند نوع دیگری از مواجهه را برایمان فراهم کند. ما از طریق چیزهایی که برای آیندهای که هیچیک بهتنهایی قادر به ساختنش نیستیم ارائه میکنیم، با یکدیگر روبهرو خواهیم شد.
ممکن است من بفهمم چرا خطری مشخص برای تو تا این اندازه آشکار است. تو نیز ممکن است دریابی که من میتوانم پاسخی را اصلاح کنم، بیآنکه از تو بخواهم هویتت را کنار بگذاری. با گذشت زمان، روایتهایی که هر یک از ما درباره دیگری داریم، ناگزیر خواهند شد این تجربهها را نیز در خود جای دهند.
گذشته همچنان وجود خواهد داشت. اما دیگر تنها منبع شواهد درباره این نخواهد بود که ما در کنار یکدیگر چه کسانی میتوانیم بشویم.
البته همچنان اختلاف وجود خواهد داشت. دوست داشتن ایران بهطور خودکار به توافق بر سر آنچه به سود این کشور است منجر نمیشود. دقیقاً به همین دلیل است که پیشنهادها به بررسی جمعی نیاز دارند. هر دیدگاه میتواند چیزی را آشکار کند که دیدگاه دیگری از آن غافل مانده است، مشروط بر اینکه فرایند به این کشف امکان دهد نتیجه را تغییر دهد.
کسانی که مشارکت کردهاند، میتوانند به دلیل اینکه مشارکتهایشان نتیجه را تغییر داده است، احساس مالکیت مشترکی نسبت به آن پیدا کنند. با این حال، این همچنان یک پیشنهاد خواهد بود و باید در معرض داوری گستردهتر عمومی قرار گیرد. هیچ بستر یا گروهی از مشارکتکنندگان نمیتواند ادعا کند که از جانب همه مردم اختیار تصمیمگیری درباره آینده کشور را دارد. مردم ایران همچنان حق خواهند داشت آن را بپذیرند، رد کنند یا از طریق فرایندهای مشروع عمومی تغییرش دهند.
کار مشترک ما همچنین مسئولیت در قبال خطاها و اعمال نادرست گذشته را از میان نخواهد برد. حقیقت تاریخی همچنان میتواند مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد. مشارکت به معنای تبرئه نخواهد بود و هیچ فرد آسیبدیدهای مجبور نخواهد شد برای مشارکت در این کار، کسی را ببخشد.
ما فقط دست از آن برمیداریم که صدور حکمی نهایی درباره گذشته را شرط انجام هر اقدام مفید در زمان حال بدانیم.
در اواخر برادران کارامازوف، آلیوشا پس از مراسم خاکسپاری ایلیوشا، در کنار پسران جمع میشود. اندوه آنها التیام نیافته است. او از آنها میخواهد پسر را و زمانی را که با یکدیگر گذراندند به یاد بسپارند. تجربهای از مراقبت و دلسوزی، به چیزی تبدیل میشود که میتوانند با خود به زندگیشان ببرند.
به این فکر میکنم که ما از نسل بعدی میخواهیم چه چیزی را از ما با خود حمل کند. ما خاطراتمان از ایران را به آنها منتقل میکنیم؛ اغلب همراه با دستورالعملهایی درباره اینکه به چه کسانی بیاعتماد باشند. من دوست دارم تجربه دیگری نیز برای آنها به جا بگذاریم: اینکه انسانهایی با پیشینههای متفاوت، در ساختن چیزی مشارکت کنند که در طول این مسیر، همگی به آن ارزش قائل شدهاند.
میتوانیم پیش از آنکه همه اختلافات میان خود را حل کرده باشیم، آغاز کنیم.
من قصد دارم این الگو را برای چنین کاری پیش بگذارم. دعوت من از هر ایرانی است که ایران را دوست دارد و زندگی بهتری برای مردم آن میخواهد. بخشی را انتخاب کنید که پیامدهای آن برای شما اهمیت دارد. به ما بگویید کجا ناکارآمد است. کمک کنید آن را بهتر کنیم و پیشنهادهای دیگران را نیز با همان دقتی بررسی کنید که انتظار دارید آنها درباره مشارکت شما به خرج دهند.
جایی در این میان، ممکن است فردی که هرگز از او خواسته نشده در تصور کردن آینده ایران مشارکت کند، مسئلهای را ببیند که میداند چگونه باید آن را حل کرد. هنگامی که مشارکت آن فرد چیزی را که در حال ساختنش هستیم تغییر دهد، آنگاه نخستین گام را برای خلق بخش کوچکی از تاریخ مشترک خودمان برداشتهایم.
———
▪️دکتر کمال آذری، پژوهشگر در حوزه اندیشه سیاسی، حکمرانی مشارکتی و ریشههای فرهنگی و تاریخی نظامهای اجتماعی است. فعالیتهای او بر پیوند میان سنتهای فکری ایرانی و مفاهیم معاصر حکمرانی و جامعه متمرکز است.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
سهشنبه، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
از صبح زود روز سهشنبه، پلیس برلین عملیاتی را علیه یک انجمن مسجدی آغاز کرده است که گمان میرود با گروه اسلامگرای «حزبالله» مرتبط باشد. بر اساس بیانیهای رسمی، این عملیات در پی صدور حکم ممنوعیت از سوی اداره امور داخلی سنای برلین علیه انجمن «الإرشاد» (Al-Irschad e.V.) و زیرمجموعههای آن صورت گرفته است.
طبق اطلاعات بهدستآمده توسط شبکه تلویزیونی محلی «آربیبی» (rbb)، مرکز اجتماعی این انجمن واقع در خیابان «فلوگهافناشتراسه» (Flughafenstraße) در منطقه «نویکلن» (Neukölln)، یکی از مکانهایی است که هماکنون تحت بازرسی قرار گرفت. اداره امور داخلی سنای برلین اعلام کرد که حدود ۶۰۰ مأمور، از جمله کارشناسان جنایی پلیس فدرال، در این عملیات مشارکت داشتند. در مجموع، ۲۸ ملک در سراسر برلین مورد بازرسی قرار گرفتند.
صدور حکم ممنوعیت توسط اداره امور داخلی
به گفته «آیریس اسپرانگر» (Iris Spranger) ـــ سناتور امور داخلی برلین از حزب سوسیالدموکرات (SPD) ـــ که اظهاراتش در این بیانیه نقل شده است، یافتههای اداره امور داخلی سنا نشان میدهد که انجمن «الإرشاد» در برلین فعال بوده و با مفهوم «تفاهم بینالمللی» مخالف است؛ اهداف و فعالیتهای این انجمن ناقض قوانین کیفری است. این ارزیابی «عمدتاً مبتنی بر شواهدی دال بر حمایت از گروه تروریستی حزبالله در لبنان» است.
اداره امور داخلی سنا همچنین اعلام کرد که انتشار یا نمایش عمومی هرگونه نماد مرتبط با این انجمن یا زیرمجموعههای آن ممنوع است. حضور آنلاین این انجمن باید حذف شود و داراییهای آن نیز توقیف شده است. هدف از این یورشها، گردآوری شواهد بیشتر درباره فعالیتهای این گروه و توقیف داراییهای دیگر است.
ممنوعیت فعالیتهای مرتبط با حزبالله از سال ۲۰۲۰ برقرار است
مقامات امنیتی آلمان سالهاست که انجمن «الإرشاد» را وابسته به حزبالله میدانند و خاطرنشان کردهاند که این انجمن، هم از طریق تأمین مالی و هم از طریق انجام فعالیتهای تبلیغاتی، به این گروه کمک کرده است. ممنوعیت فعالیتهای «حزبالله» لبنان در آلمان، پیشتر در سال ۲۰۲۰ اعمال شده بود.

به گفته وزارت کشور فدرال، گروه اسلامگرای شیعی «حزبالله» (به معنای «حزب خدا»)، حق موجودیت اسرائیل را انکار میکند. این سازمان با استفاده از تاکتیکهای تروریستی، مبارزهای مسلحانه را علیه اسرائیل — که آن را «اشغالگر غیرقانونی سرزمین فلسطین» مینامد — ترویج میکند و در عین حال، این اقدامات را تحت عنوان «مقاومت مشروع» توصیف مینماید. باید «انتظار داشت که حزبالله همچنان به طراحی اقدامات تروریستی علیه اسرائیل یا منافع اسرائیل، حتی در خارج از خاورمیانه، ادامه دهد.»
تحقیقات گسترده منجر به ممنوعیت این تشکل شد
طبق اعلام اداره امور داخلی سنای برلین، تشکلی به نام «الارشاد» (Al-Irschad) از مسجدی تحت عنوان «مرکز القائم» در منطقه «نویکلن» (Neukölln) — و همچنین از برنامههای ویژه جوانان خود — برای ترویج تبلیغات حزبالله و ایدئولوژیهای مغایر با قانون اساسی در میان جامعه شیعیان برلین استفاده میکرده است.
اداره امور داخلی اعلام کرد که این ممنوعیت، حاصل همکاریهای گسترده میان مقامات امنیتی و قضایی در برلین و سطح فدرال بوده است. صدور احکام محکومیت قطعی علیه برخی از عوامل حزبالله در آلمان نیز نقش مهمی در اتخاذ این تصمیم داشته است.
تأکید وگنر بر اهمیت پلیس
کای وگنر (از حزب دموکرات مسیحی - CDU)، شهردار حاکم برلین، ضمن استقبال از این ممنوعیت، بر نقش حیاتی پلیس در تأمین امنیت تأکید کرد؛ اظهارنظری که احتمالاً خطاب به «حزب چپ» (Die Linke) بیان شده است، چرا که این حزب گاهی خواستار محدود کردن اختیارات پلیس بوده است.
وگنر گفت: «تهدید علیه امنیت ما از سوی افراطگرایان و حامیان تروریستهاست، نه از سوی کسانی که ما را در برابر آنها محافظت میکنند.» او افزود که پلیس نیازمند حمایت کامل و بیقید و شرط، رهبری سیاسیِ حامی، و تمامی ابزارهای قانونی و فنی لازم برای حفظ امنیت شهر است.
شاخه برلینِ «اتحادیه پلیس» (GdP) نیز از این ممنوعیت استقبال کرد. اشتفان وِه، رئیس این اتحادیه در ایالت برلین، اظهار داشت که اکنون روشن شده است از هر جریانی که بخواهد در برلین مسئولیت بپذیرد، چه انتظاری میرود. این انتظارات شامل اتخاذ موضعی قاطع علیه اسلامگرایی و یهودستیزی، و همچنین آمادگی برای پذیرش پیامدهای عملیِ ناشی از این موضعگیری است.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
کیتی بو لیلیس، زکری کوهن، ناتاشا برتراند، کریستن هولمز / سیانان
اختصاصی سیانان: به گفته منابع، اطلاعات ایالات متحده نشان میدهد که ایران در حال تدوین طرحهایی برای انفجار احتمالی یک «بمب کثیف» در واشنگتن است.
به گفته هفت مقام آمریکایی، اطلاعات جدید ایالات متحده حاکی از آن است که ایران در حال طراحی نقشههایی برای هدف قرار دادن مقامات ارشد دولت ترامپ از طریق انفجار یک «بمب کثیف» (یا سلاح شیمیایی) در واشنگتن دیسی است؛ هرچند مقامات همچنان در حال بحث هستند که آیا ایران توانایی یا قصد اجرای چنین طرحی را دارد یا خیر.
منابع آگاه از این اطلاعات جدید، اقدامات ایران را در حال حاضر تلاشی برای ایجاد گزینههای مختلف (برای خود) توصیف کردند، نه نشانهای از یک حمله قریبالوقوع. با این حال، به گفته دو تن از این منابع، طرحهای کشفشده توسط ایالات متحده بسیار دقیق بوده و شامل مکانها و اهداف مشخصی است؛ موضوعی که منجر به انجام اقدامات فوری برای تدوین طرحهای مقابلهای در آمریکا شده است.
لورن بیس، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیهای اعلام کرد که ایالات متحده «تمام تهدیدات احتمالی را رصد میکند، اما در حال حاضر هیچ تهدید معتبری علیه خاک آمریکا وجود ندارد.»
با این وجود، مقامات آمریکایی این اطلاعات را نشانهای نگرانکننده از تمایل ایران به تشدید تنشها میدانند؛ آن هم در شرایطی که تهران تحت فشار شدید ناشی از حملات نظامی مداوم ایالات متحده و تحریمهای اقتصادی سنگین قرار دارد — تحریمهایی که به گفته مقامات ارشد دولت آمریکا، در حال «ویران کردن» این کشور است.
به گفته این منابع، این مسئله نشان میدهد که تهران اکنون بهطور فعال در حال برنامهریزی برای حملات احتمالی در داخل خاک ایالات متحده است، هرچند هنوز شواهدی مبنی بر تصمیم قطعی آنها برای اجرای این طرحها وجود ندارد.
یکی از منابع گفت: «اینکه آیا آنها واقعاً نیروی انسانی لازم برای اجرای چنین طرحی را در اختیار دارند یا خیر، موضوعی است که همچنان مورد بحث است.»
در حالی که مذاکرات دیپلماتیک برای پایان دادن به این مناقشه با کندی پیش میرود، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هفته گذشته اعلام کرد که جنگ «بهزودی» به پایان خواهد رسید. اما تلاشهای فوری و پشتپرده برای مقابله با این تهدید جدید، ماهیت بیثبات و غیرقابلپیشبینیِ مناقشهای را برجسته میکند که حلناشدنی به نظر میرسد؛ مناقشهای که ممکن است بهای آن — فراتر از افزایش قیمت بنزین — گریبانگیر خودِ مردم آمریکا شود.
چندین جلسه برای بررسی نحوه مقابله
دو تن از این منابع اظهار داشتند که مقامات در طول هفته گذشته چندین جلسه برای بررسی نحوه مقابله با این تهدید برگزار کردهاند؛ اقداماتی که یکی از منابع آن را «سنجیده و محتاطانه» توصیف کرد. این تحولات در حالی رخ میدهد که تهدیدهای ایران، سرویس مخفی ایالات متحده را بر آن داشت تا هفته گذشته «اسکات بسنت»، وزیر خزانهداری، را به محلهای اسکان نظامی منتقل کند.
طراحیهای ایران علیه مقامات فعلی و پیشین ایالات متحده — از جمله توطئهای برای ترور ترامپ در سال ۲۰۲۴ — از زمان نخستین دوره ریاستجمهوری او ادامه داشته و عمدتاً بر یافتن فرصتهایی برای کشتن مقامات آمریکایی در جریان سفرهای خارجی آنها متمرکز بوده است.
مقامات هشدار دادهاند که ایالات متحده در برابر حملاتی با استفاده از سلاحهای غیرمتعارف، بهشدت آسیبپذیر است. ساخت «بمبهای کثیف» — که در آنها مواد رادیواکتیو در یک بمب متعارف تعبیه میشود — نسبتاً آسان است. ایران برای انجام چنین کاری لزوماً نیازی به قاچاق عوامل آموزشدیده به داخل خاک آمریکا ندارد؛ بلکه کافی است فردی را که هماکنون در ایالات متحده ساکن است، متقاعد به اجرای این حمله کند.
به گفته یکی از منابع، نهادهای اطلاعاتی آمریکا به اطلاعاتی دست یافتهاند که نشان میدهد ایران مواد لازم برای ساخت بمب را در داخل ایالات متحده پنهان کرده است. در حالی که میان مقامات در مورد میزان اعتبار این اطلاعات اختلاف نظر وجود دارد، اما دیدگاه غالب این است که انجام چنین کاری بسیار آسان است و حتی احتمال دارد که ایران از پیش، مواد هستهای یا عوامل شیمیایی را — که میتوانند در یک سلاح متعارف به کار روند — در داخل خاک آمریکا مستقر کرده باشد.
یکی از منابع نزدیک به نهادهای اطلاعاتی گفت: «با توجه به اینکه مرزهای ما در بخش عمدهای از ده سال گذشته کاملاً نفوذپذیر بودهاند، وارد کردن عوامل [عملیاتی] به داخل کشور — کسانی که بتوانند اجزای بمب را تهیه و در محلهای مورد نظر جاسازی کنند — بسیار آسان بوده است.» منبع دیگری نیز اظهار داشت که بسیاری از مقامات امنیت ملی بر این باورند که مواد هستهایِ از پیش مستقرشده، ممکن است سالها — و شاید حتی دههها — باشد که در داخل ایالات متحده وجود دارند.
به گفته این فرد دوم، توانایی ایران برای انجام چنین حملهای افزایش نیافته است؛ آنچه تغییر کرده، «انگیزه» ایران است.
وزارت دفاع ایالات متحده در این خصوص به «دفتر مدیر اطلاعات ملی» ارجاع داد، اما این دفتر از اظهار نظر در این باره خودداری کرد.
سخنگوی نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد در نیویورک طی بیانیهای اعلام کرد که ایران «استفاده از سلاحهای شیمیایی را تحت هر شرایطی کاملاً نامشروع میداند و ادعاهای نادرست و ساختگی مطرحشده در این زمینه را بهطور قاطع رد و تکذیب میکند.»
این سخنگو بهطور مشخص به اطلاعات مربوط به طرح احتمالی استفاده از «بمب کثیف» اشارهای نکرد.
«سلاح ترور»، نه یک سلاح دقیق
یک بمب کثیف با بمب هستهای که بر واکنش شکافت هستهای متکی است و به طور تصاعدی مخربتر خواهد بود، بسیار متفاوت است. بمبهای کثیف همچنان میتوانند تشعشعات خطرناک هوابرد را تا چند بلوک یا حتی مایلها پراکنده کنند، اما کارشناسان میگویند که هرگونه تلفاتی احتمالاً ناشی از انفجار بمب است، نه تشعشعات. در حالی که مونتاژ آنها از هر بمب معمولی سختتر نیست، بخش سخت، دستیابی به مواد رادیواکتیو است.
یکی از منابع آشنا با اطلاعات جدید گفت: «هر سلاحی مانند این، یک سلاح ترور است، نه یک سلاح دقیق، درست مانند یک بمبگذار انتحاری که خود را منفجر میکند. آنها میتوانند مردم را واقعاً بیمار کنند و مناطق خاصی را غیرقابل سکونت کنند.»
برای ایالات متحده، یکی از چالشها ممکن است کشف زودهنگام این توطئه باشد: یک قانون نظارتی کلیدی که به مقامات اجازه میدهد ارتباطات خارجیها را جمعآوری کنند، در ماه ژوئن در بحبوحه بنبست بین کاخ سفید و کنگره بر سر بیل پولت، مدیر موقت وقت اطلاعات ملی ترامپ، منقضی شد. دستورات نظارتی که قبل از ژوئن تصویب شده بودند، تا مارس ۲۰۲۷ اعتبار دارند ـــ اما اگر کنگره اقدامی نکند، مقامات امنیت ملی هشدار دادهاند که در معرض از دست دادن یکی از مؤثرترین ابزارهای خود برای دستگیری توطئههای تروریستی هستند.
در نامهای که هفته گذشته به رهبران جمهوریخواه و دموکرات هر دو مجلس ارسال شد، تاد بلانش، دادستان کل، جی کلیتون، مدیر اطلاعات ملی و جان راتکلیف، مدیر سیا، خواستار تصویب مجدد این قانون شدند و استدلال کردند که تأخیر در این امر «جان آمریکاییها در داخل کشور و سربازان ما مستقر در خارج از کشور را در محیط تهدیدآمیزی که به گروه ۸ نفره گزارش شده است، در معرض خطر قرار میدهد.»
قانونگذاران گروه موسوم به گروه ۸ نفره، از جمله چهار رهبر و رهبران دو حزبی کمیتههای اطلاعات مجلس نمایندگان و سنا، چند روز قبل از ارسال نامه، در مورد ایران توجیه شدند. مشخص نیست که آیا این توجیه به طور خاص به تهدید بمب کثیف یا سلاح شیمیایی علیه واشنگتن پرداخته است یا خیر.
به گفته دو نفر از مقامات، مقامات آمریکایی همچنین از نزدیک جریان دیگری از اطلاعات را زیر نظر دارند که نشان میدهد ایران ممکن است از سلاحهای شیمیایی علیه سربازان آمریکایی مستقر در خاورمیانه استفاده کند. نیویورک تایمز اولین بار این نگرانیها را گزارش داد. چندین مقام بهصراحت اعلام کردند که نیروهای آمریکایی از تجهیزات حفاظتی یا آموزشهای کافی برای مقابله با چنین حملهای برخوردار نیستند.
طرحهای واکنش در شرایط اضطراری
یکی از منابع آگاه از اطلاعات اخیر به شبکه سیانان گفت که این نگرانیها منجر به تدوین طرحهای احتمالی (طرحهای واکنش در شرایط اضطراری) شده است؛ طرحهایی که بر اطمینان از مجهز بودن و آموزش دیدنِ کارکنان دیپلماتیک و اطلاعاتی در منطقه تمرکز دارند تا در صورت هدف قرار گرفتن در یک حمله شیمیایی از سوی ایران، بتوانند از خود محافظت کنند.
این مجموعه تهدیدهای فزاینده در حالی مطرح میشود که ایالات متحده و ایران همچنان درگیر تنش و تقابل در تنگه هرمز هستند. مذاکرات دشوار برای پایان دادن به محاصره اعمالشده توسط آمریکا، بازگشایی تنگه هرمز و خاتمه دادن به خصومتها، تاکنون بینتیجه بوده است. اگرچه یکی از منابع در منطقه تأکید کرده که هر دو طرف خواهان دستیابی به توافق هستند، اما در حال حاضر به نظر نمیرسد هیچیک از آنها آمادگی دادن امتیازات قابلتوجهی را داشته باشند.
یک منبع منطقهای تأکید کرد که هفتههای پیش رو برای دستیابی به هرگونه توافقی، حیاتی خواهند بود؛ دورهای که در آن ممکن است برخی طرفها درصدد «کارشکنی» برآیند.
این منبع منطقهای افزود که از جمله کسانی که باید زیر نظر باشند، تندروهای ایرانی یا عناصر خودسر در درون نظام هستند؛ کسانی که از جنگ سود بردهاند و ممکن است برای تداوم درگیری، انگیزهی انجام یک حمله را داشته باشند.
یکی از مقامات آمریکایی تأکید کرد که ایران بهخوبی از خطر اقدام تلافیجویانهای که در صورت استفاده از اینگونه تسلیحات — چه در خاورمیانه و چه در خاک ایالات متحده — متوجه خود خواهد کرد، آگاه است.
با این حال، اگر رهبران ایران بقای نظام را در معرض خطر ببینند، ممکن است به این نتیجه برسند که پذیرش این ریسک ارزشش را دارد.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
آوش: یک اقتصاددان گفت: با استناد به مجموع شاخصهای اقتصادی و اجتماعی موجود بر این گمانم که آخرین قطرات تابآوری جامعه در حال مصرف شدن است.
شهرام اتفاق، اقتصاددان، در گفتوگو با آوش با اشاره به گزینه سوم دونالد ترامپ در قبال ایران که از آن به عنوان «خفه کردن اقتصاد ایران» یاد میشود، گفت: مقدمات گزینه سوم مدتهاست که فراهم شده و اکنون حلقه محاصره به موازات دو گزینه دیگر (یعنی بلاتکلیفی در میانه جنگ و توافق) تنگتر میشود. گزینه سوم ترامپ به هیچوجه شبیه تحریمهای ایران در دهههای قبلی نیست. تحریم در دهههای قبلی همراه با خطر جنگ نبود و یک ثبات نسبی در بازارها وجود داشت. به این معنا که در دهههای گذشته، اقتصاد ضعیف کشور، خودش را با وضعیت تحریم هماهنگ کرده بود و افتان و خیزان با همان وضعیت پیش میرفت اما از جنگ ۱۲روزه به بعدT اقتصاد کشور وارد مرحله جدیدی شد.
فعالیتهای اقتصادی یکی یکی در حال تعطیلی
او افزود: در این وضعیت جدید، پدیده «احتمال وقوع جنگ» مبدل به یکی از مؤلفههای اصلی تحلیل ریسک در اقتصاد کشور شد و بحران اقتصادی را دوچندان کرد. در دههی ۱۳۸۰ یا ۱۳۹۰، یک فعال اقتصادی با فرض وجود تحریمها، هنوز قادر بود تا یک کسب و کار جدید را راهاندازی کرده و در آن عرصه سرمایهگذاری کند اما در شرایط «نه جنگ نه صلح»، توأم با وضعیت «خفه کردن اقتصاد ایران»، نه تنها عرصههای جدید کسب و کار گشوده نخواهد شد بلکه فعالیتهای اقتصادی فعلی نیز یکی یکی در حال تعطیلی هستند.
او افزود: وجه دیگر ماجرا، کاهش فزاینده «قدرت خرید» مردم است. پیامد کاهش قدرت خرید، کاهش مصرف است و پیامد کاهش مصرف، تعطیلی خطوط تولید و بیکار شدن کارکنان بنگاههای تولیدی و خدماتی است. کاهش «قدرت خرید» ریشه در تورم دارد و «محاصره اقتصادی» بحران تورم در ایران را تشدید کرده است.
این اقتصاددان اظهار کرد: شرایط کنونی از قبل نیز قابل پیشبینی بود. بهطوری که از سال ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴، سازمان ملل متحد ۳۰ قطعنامه درباره ایران صادر کرده بود. شش قطعنامه ۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، ۱۸۳۵ و ۱۹۲۹، خطرناکترین قطعنامههایی هستند که حدفاصل سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ علیه ایران صادر شدند. امضای «برجام»، سبب شد تا شش قطعنامه مزبور موقتا تعلیق شود.
او افزود: در عین حال، «برجام» این اجازه را به امضاکنندگان میداد که در صورت تخلف ایران، قطعنامههای معلق را دوباره فعال کنند؛ رویکردی که به «مکانیسم ماشه» یا «اسنپ بک» مشهور بود. با اجرایی شدن مکانیسم ماشه در سال ۲۰۲۵ / ۱۴۰۴، تحریمها معلق، دوباره علیه ایران فعال و تنفیذ شدند.

اتفاق تصریح کرد: اکنون با قرار گرفتن در ذیل «فصل ۷ منشور سازمان ملل»، ایران به عنوان «خطری برای صلح و امنیت بینالمللی» شناخته میشود. اصل هفتم از منشور ملل متحد، بیانگر اختیارات شورای امنیت سازمان ملل برای حفظ صلح در جهان است و این اجازه را به شورا میدهد که «وجود هرگونه تهدیدی برای صلح، نقض صلح یا اقدام تجاوزگرانه» را شناسایی کرده و برای «برقراری صلح و امنیت بینالمللی»، اقدامات غیرنظامی و نظامی پیشگیرانهای را تدارک ببیند.
او افزود: دو اصل مهم در این فصل، اصول ۴۱ و ۴۲ هستند. بر مبنای اصل ۴۱، تدابیر و راهکارهای مناسب برای مقابله کشورهای خاطی، استفاده از گزینههای غیر نظامی است اما با اتکا بر اصل ۴۲، استفاده از زور و گزینه نظامی مجاز میشود. وضعیتی که اکنون در آن قرار داریم، این احتمال را افزایش میدهد که در آیندهای نه چندان دور، مشمول ماده ۴۲ نیز بشویم.
کشور به سمت فروپاشی میرود
این اقتصاددان در ادامه اظهار کرد: کشور سالهاست که به سمت فروپاشی پیش میرود. این فروپاشی عرصههای گوناگونی دارد، «فروپاشی حقوقی»، «فروپاشی محیطزیستی»، «فروپاشی اقتصادی» و غیره.
شهرام اتفاق در ادامه با اشاره به وضعیت فروش نفت، واردات و صادرات ایران در پی تشدید محدودیتها اظهار کرد: فروش نفت ایران از ۲ میلیون بشکه در مارس، به ۲۲۰ هزار بشکه در اگوست ۲۰۲۶ رسیده است. این به معنای کاهش ورودی دلار به اقتصاد ایران و مسیر صعودی قیمت ارز است. در واقع فروش نفت و واردات و صادرات تقریباً تحت هیچ شرایطی متوقف نمیشوند اما هزینههای آن به قدری زیاد میشود که دیگر صرفه اقتصادی خود را از دست میدهند. شما تحت هر شرایطی میتوانید به صورت قاچاق، نهادههای دامی را از خارج از کشور وارد کنید اما نهاده دامی با دلار ۲۷۰ هزار تومان (بهزودی ۴۰۰ هزار تومان و بیشتر) بهعلاوه هزینه حمل قاچاق کالا، قیمت یک بطری شیر را به یک یا دو میلیون تومان میرساند و دیگر توانی برای خرید برای آن بطری شیر وجود ندارد. بنابراین فروش نفت و واردات و صادرات از نظر فیزیکی همواره میسر است اما از نظر اقتصادی موضوعیت خود را از دست خواهند داد. بنابراین تداوم این وضعیت یک بحران تمام عیار اقتصادی و اجتماعی را رقم خواهد زد.
کاهش شدید مصرف مواد غذایی
او در خصوص وضعیت تابآوری جامعه ایران و چشمانداز معیشتی مردم اظهار کرد: گزارشهای گوناگون حاکی از کاهش شدید مصرف مواد غذایی است. مثلا سرانه مصرف گوشت قرمز از ۱۴ و ۳ دهم کیلوگرم در سال ۱۳۸۴ به ۵ و دو دهم کیلوگرم در سال ۱۴۰۳ رسیده است. یعنی در کمتر از یک دهه، مصرف این ماده غذایی از نصف هم کمتر شده است. بدون تردید این وضعیت در سالهای پس از جنگ بدتر شده است. این بحران کاهش مصرف شامل سایر موادغذایی از جمله گوشت مرغ، لبنیات، میوه و سبزیجات شده است. به زبان ساده، سفرههای مردم روزبهروز کوچک و کوچکتر میشود. به یاد دارم در سال ۱۴۰۴ رئیس سازمان بهزیستی کشور اعلام کرده بود «جمعیت زیر خط فقر مطلق از ۱۶ میلیون به ۳۴ میلیون نفر رسیده است و تابآوری اقتصادی مردم کاهش یافته است.» بنابراین جای شگفتی ندارد که این تعداد در سال ۱۴۰۵ نیمی از جمعت کشور را در برگرفته باشد.
او افزود: این تنها در شرایطی ممکن است که نانآوران خانه شاغل باشند و بتوانند از عهده پرداخت اجاره خانه برآمده و باقیمانده درآمد خود را صرف خوراک حداقلی کنند. در شرایطی که یکی یا تمامی نانآوران خانه بیکار شده باشند همان سفره کوچک حداقلی نیز دستنیافتنی خواهد بود.
اتفاق تصریح کرد: بنابراین، با استناد به مجموع شاخصهای اقتصادی و اجتماعی موجود بر این گمانم که آخرین قطرات تابآوری جامعه در حال مصرف شدن است. بخشهای بزرگی از جامعه به سمتی پیش میروند که دیگر چیزی برای از دست نداشته باشند و در چنین شرایطی هر واکنشی محتمل است.
این اقتصاددان در پایان و در تشریح راهکارهای اقتصادی خروج از بحران و چشمانداز دیپلماسی اقتصادی اظهار کرد: من چندان خوشبین نیستم. پارادیم حاکم بر سیاستمداران، ساختار و سایر ویژگیهای نظام حکمرانی یا قابلیت تغییر ندارند و یا گمان میکنند در صورت تغییر به چیزی بر ضد خودشان بدل میشوند. اگر فردا صبح توافقی بین ایران و آمریکا امضا شود و جنگ خاتمه بیابد، پارادیم حاکم (نظام باورها، اندیشهی سیاسی، آرمانها و غیره) اجازه نخواهد داد همسان با یک کشور عادی به سمت توسعه حرکت کنیم.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
خبرگزاری رکنا
چهارده زن و دختر، از همسر و مادر باردار تا دختران نوجوان، قربانی خشونت مردانی شدند که به آنها نزدیک بودند؛ جنایتهایی تلخ که بار دیگر ضرورت تصویب و اجرای قانون مقابله با خشونت علیه زنان را یادآوری میکند.
چهارده زندگی که دیگر فرصتی برای ادامه پیدا نکردند. در میان قربانیان، زنانی بودند که چشمانتظار تولد فرزندانشان بودند، دخترانی که هنوز در ابتدای نوجوانی قرار داشتند و مادرانی که قربانی خشونت در نزدیکترین روابط زندگی خود شدند.
قتل فاطمه بهزادی، زن ۲۴ سالهای که دوقلوهای ۵ ماهه باردار بود
فاطمه بهزادی، زن ۲۴ ساله اهل شهرستان جهرم و مادرش نرگس نارنجی، ۵۵ ساله، عصر شنبه ۲۳ آبانماه ۱۴۰۵ در روستای باباعرب (علویه) از توابع جهرم، با ضربات سلاح سرد به قتل رسیدند. همسر ۳۷ ساله فاطمه که متهم به ارتکاب این جنایت است، پس از فرار از صحنه، ساعاتی بعد توسط پلیس دستگیر شد. منابع محلی انگیزه این جنایت را اختلافات خانوادگی اعلام کردهاند.
قتل مریم گلمحمدی، ۴۲ ساله
مریم گلمحمدی، زن ۴۲ ساله و خیاط اهل قائمشهر، روز ۲۰ آبانماه ۱۴۰۵ به دست شریک عاطفی سابقش به قتل رسید. عباس پوریانی، رئیس کل دادگستری مازندران، اعلام کرد متهم مردی ۵۱ ساله، متأهل و بازنشسته یکی از ادارات دولتی است که پس از قتل، جسد مقتول را داخل خودروی او قرار داده و به پارکینگ منزلش منتقل کرده است. متهم که هنگام حضور مأموران در محل نیز دوباره به صحنه بازگشته بود، بازداشت شد و در بازجوییها به قتل اعتراف کرد. او مدعی شده است که به دلیل انگیزه شخصی و پس از درگیری با مقتول در مرغداری خود، او را خفه کرده است.
قتل زهرا سلیمانی ۳۲ ساله
زهرا سلیمانی، زن ۳۲ ساله اهل هرسین کرمانشاه، در جنایتی با انگیزه موسوم به ناموسی، پس از شکنجه و شکستن دست و پاهایش به دست کامران صفری پ.، همسر خواهرش و مریم صفری پ.، مادر متهم و شریک او در این جنایت به قتل رسید. بر اساس گزارش ههنگاو، مریم همان روز و کامران پس از سه هفته فرار در تهران بازداشت شدند. خانواده متهمان نیز برای گرفتن رضایت، خانواده مقتول را تحت فشار و تهدید قرار دادهاند.
قتل سوگند صیادی، دختر ۱۶ ساله کرمانشاهی
مرگ مشکوک سوگند صیادی، دختر ۱۶ ساله کرمانشاهی، پس از گذشت ۳ روز همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. روایتهای متفاوتی از درگیری خانوادگی تا سقوط از پنجره درباره مرگ این نوجوان مطرح شده است.دادستان کرمانشاه از تشکیل پرونده قضایی و ادامه تحقیقات برای بررسی فرضیههای قتل و خودکشی خبر داد.
سوگند مشترکی، دختر ۱۴ ساله، نیز قربانی خشونت همسرش شد
سوگند مشترکی، دختر ۱۴ ساله اهل روستای سلطانآباد شهرستان ارزوئیه در استان کرمان، روز جمعه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ بر اثر ضرب و شتم شدید توسط همسرش به قتل رسید. او در ۱۳ سالگی وادار به ازدواج شده بود و تنها چند روز پیش از قتل، فرزند خود را به دنیا آورده بود.
سوگند پس از تحمل یک تصادف رانندگی در مسیر انتقال برای زایمان، از آن حادثه جان سالم به در برد اما اندکی بعد در خانه خود به دست همسرش جان باخت. متهم پس از قتل بازداشت شد و انگیزه خود را «اختلافات خانوادگی» عنوان کرد.
قتل سپیده رئیسی، زن ۲۱ سالهای که ۴ ماهه باردار بود
سپیده رئیسی، زن ۲۱ ساله و مادر یک کودک سهساله که چهار ماه باردار بود، در روستای زاغ جهرم با شلیک گلوله توسط همسرش به قتل رسید؛ جنین او نیز جان باخت و مادرش زخمی شد.سپیده که در ۱۳ سالگی ازدواج کرده و سالها خشونت خانگی را تحمل کرده بود، پیش از این درخواست جدایی داده بود. همسرش علی رئیسی، از اعضای سپاه پاسداران معرفی شده است.
قتل لیلا گلی، ۳۰ ساله، در خشونت خانوادگی
لیلا گلی، زن ۳۰ ساله اهل شاهیندژ و قربانی کودکهمسری، ۱۳ آبان ۱۴۰۵ به دست همسر سابقش به قتل رسید؛ پیکر او سه روز بعد زیر پل وحدت پیدا شد.
او در ۱۰ سالگی به اجبار ازدواج کرده و سالها خشونت خانگی را تحمل کرده بود. لیلا پس از جدایی و تلاش برای ساختن زندگی مستقل، بارها از سوی همسر سابقش تهدید به قتل شده بود.
بر اساس اطلاعات ایرانوایر، قاتل ابتدا تلاش کرده بود او را خفه کند و سپس با ضربات چاقو به قتل رسانده و پیکرش را در کیسهای زیر پل رها کرده بود.
قتل زن ۵۸ ساله به دست پسرش در تهران
در جنایتی تلخ در غرب تهران، زن جوانی به دست پسر معتادش با ضربات جسم سخت به قتل رسید. متهم پس از جنایت متواری شد و با هویت جعلی در کمپ ترک اعتیاد یاورشهر مخفی شد، اما سرانجام توسط کارآگاهان اداره دهم پلیس آگاهی دستگیر شد و به قتل مادرش اعتراف کرد.
قتل مادر و دختر در تهران
در جنایتی هولناک، دختر جوانی به دست دوستپسرش در خانهاش به قتل رسید و عامل جنایت پس از سرقت طلاهای او، برای سرقت طلا به خانه مادرش در تهرانسر رفت و این زن میانسال را نیز به قتل رساند. متهم سپس جسد دختر جوان را به حاشیه جاده اندیشه منتقل کرد و به آتش کشید تا آثار جنایت را از بین ببرد. شهروز پس از شناسایی و دستگیری در کرج، به قتل هر دو زن اعتراف کرد. انگیزه او را سرقت طلا و پایان رابطه با دختر جوان عنوان کرده است.
قتل سارا برومند، زن ۲۷ ساله، به دست راننده تاکسی
پرونده قتل سارا برومند، دختر ۲۷ سالهای که پس از سوار شدن به تاکسی زردرنگ ناپدید شد و جسدش چند روز بعد در چاهی اطراف گلبهار پیدا شد، با صدور کیفرخواست وارد مرحله رسیدگی قضایی شد.متهم که راننده تاکسی بود، ابتدا انگیزه قتل را سرقت عنوان کرد، اما در ادامه مدعی شد اختلاف بر سر تماس با همسر صیغهایاش باعث عصبانیت و شلیک به سارا شده است.قاتل پس از جنایت، جسد را داخل چاه انداخت و برای دشوار کردن شناسایی، شیشههای دودی خودرویش را تعویض کرد؛ با این حال دستگیر شد.با تکمیل تحقیقات و صدور کیفرخواست، پرونده برای رسیدگی و صدور رأی به دادگاه ارسال شده است.
قتل هولناک سامیه نمردی، زن ۳۲ ساله بندرعباسی
پرونده ناپدیدشدن مرموز سامیه نمردی، زن ۳۲ ساله بندرعباسی، با اعتراف مردی ۴۲ ساله به قتل او فاش شد.متهم که از اقوام مقتول بود، پس از چند روز انکار سرانجام اعتراف کرد سامیه را خفه کرده و سپس پیکرش را تکهتکه و سوزانده است.بخشهایی از پیکر مقتول در نقاط مختلف پنهان شده و جستوجو برای کشف بقایای آن همچنان ادامه دارد.خواهر سامیه نیز از ازدواج پنهانی مقتول با متهم و اختلافات مالی و سفتههایی خبر داده که پیش از جنایت میان آنها وجود داشته است.
قتل نسا علیزاده ۱۶ ساله به دست پدرش
نسا علیزاده، دختر ۱۶ ساله و دانشآموز پایه یازدهم، چند روز قبل در روستای کلوانس به دست پدرش به قتل رسید. بررسیهای اولیه نشان میدهد مخالفت خانواده با ازدواج او با پسر مورد علاقهاش، زمینهساز این جنایت بوده است. پدر نسا پس از بازگرداندن دخترش به خانه، او را به قتل رساند و تلاش کرد مرگ او را خودکشی جلوه دهد؛ اما کبودیهای روی گلوی دختر نوجوان، راز جنایت را فاش کرد. متهم به قتل دخترش اعتراف کرده و تحقیقات در این پرونده ادامه دارد.
این اسامی، تنها فهرستی از قربانیان نیستند؛ هر کدام روایت زندگی انسانی هستند که میتوانست ادامه داشته باشد. ۲ زن باردار که فرزندانشان نیز فرصت تولد پیدا نکردند، ۲ دختر نوجوان که هنوز فرصت تجربه زندگی را نیافته بودند و زنانی که قربانی خشونت مردانی شدند که به زندگی آنها راه داشتند.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
خبرگزاری رکنا: قرار بود کار کنیم و زندگی بسازیم، نه اینکه بیشتر درآمدمان را بدهیم تا فقط جایی برای خوابیدن داشته باشیم. آمارها میگویند تا ۷۳ درصد هزینههای غیرخوراکی خانوارهای کمدرآمد صرف مسکن و اجاره میشود؛ یعنی پیش از آنکه نوبت زندگی برسد، پول تمام شده است.
اقتصاد خانوارهای کم در آمد به نقطه ای رسیده که دیگر مسئله انتخاب میان بهتر و بدتر نیست، مسئله تامین هزینه های اجتناب ناپذیر زندگی است. آمارها نشان می دهد مسکن و اجاره بها تا ۷۳ درصد هزینههای غیرخوراکی دهکهای پایین را میبلعد؛ یعنی بخش عمده منابع مالی این خانوارها پیش از رسیدن به سایر نیازها، صرف حفظ حداقلترین امکان زندگی میشود.
این اعداد را نباید صرفا در جدولهای اقتصادی خواند. پشت هر درصد، خانوادهای قرار دارد که باید پیش از خرید دارو، پرداخت هزینه تحصیل فرزند، تعمیر وسیله ضروری خانه یا حتی یک هزینه پیشبینینشده، اجاره ماهانهاش را تأمین کند. برای این خانوارها، مسکن دیگر یکی از هزینههای زندگی نیست؛ به هزینهای تبدیل شده که سایر بخشهای زندگی را به حاشیه رانده است.
بررسی ترکیب هزینههای خانوار در سال گذشته نشان میدهد بهطور متوسط ۷۲.۱ درصد کل مخارج خانوارها به اقلام غیرخوراکی اختصاص داشته است. این سهم در دهک اول ۶۷.۳ درصد و در دهک دهم ۷۸ درصد بوده است. اما مقایسه همین دو عدد بدون توجه به ترکیب هزینهها میتواند گمراهکننده باشد. مسئله فقط میزان هزینهکرد نیست؛ مسئله این است که خانوارها برای چه چیزی پول خرج میکنند و چقدر امکان انتخاب دارند.
دهکهای پایین، تا ۷۳ درصد مخارج غیرخوراکی خود را صرف مسکن و اجاره میکنند؛ در مقابل، در دهک دهم سهم حملونقل از هزینههای غیرخوراکی به ۱۱ درصد میرسد، درحالیکه این رقم در دهک اول فقط ۵ درصد است. به بیان روشنتر، آنچه برای گروهی امکان انتخاب خدمات و جابهجایی بیشتر است، برای گروه دیگری زیر سایه هزینه سنگین سرپناه قرار میگیرد.
این همان نقطهای است که سیاستگذار باید درباره آن پاسخگو باشد: چرا هزینه تأمین ابتداییترین نیاز زندگی تا این اندازه قدرت انتخاب را از خانوارهای کمدرآمد گرفته است؟
نمیتوان از مردم انتظار داشت در برابر هر موج گرانی، فقط هزینههای دیگری را حذف کنند. نمیتوان هر بار که قدرت خرید سقوط میکند، نسخه سازگاری با شرایط پیچیدهتر را برای خانوارها پیچید. مردم پیش از این هم از بسیاری از نیازهای خود گذشتهاند؛ پرسش این است که قرار است چه چیز دیگری را کنار بگذارند؟
دولت و دستگاههای مسئول باید بهجای ارائه آمارهای توصیفی، درباره نتیجه سیاستهای خود پاسخ روشن بدهند. برنامه مهار هزینه مسکن و اجارهبها چیست؟ چه اقدام مؤثری برای کاهش سهم مسکن در سبد هزینه دهکهای پایین انجام شده است؟ سیاستهای حمایتی تا چه اندازه توانستهاند مانع بلعیدهشدن درآمد خانوارها توسط هزینههای ضروری شوند؟ و مهمتر از همه، چه زمانی قرار است آثار این سیاستها در زندگی واقعی مردم دیده شود؟
نمیتوان از عدالت اقتصادی سخن گفت، اما پذیرفت که خانوار کمدرآمد بخش عمده منابع محدودش را فقط برای داشتن سرپناه هزینه کند. نمیتوان از بهبود رفاه حرف زد، درحالیکه امکان پسانداز، برنامهریزی و تأمین نیازهای اولیه برای بخش بزرگی از جامعه روزبهروز محدودتر میشود.
مسئله این نیست که مردم چطور با هزینههای سنگینتر کنار بیایند؛ مسئله این است که چرا باید هر سال سهم بیشتری از توان زندگی خود را صرف هزینههایی کنند که برای ادامه یک زندگی معمولی ناگزیر از پرداخت آن هستند؟
معیشت مردم را نمیتوان با توصیه به صبوری اداره کرد. مسئولیت سیاستگذار، توضیح شرایط نیست؛ تغییر شرایط است. مردم دیگر به شرح مسئله نیاز ندارند؛ هر روز دارند هزینه آن را میپردازند. آنچه مطالبه میکنند، برنامه مشخص، اقدام قابل سنجش و پاسخگویی درباره نتیجه است.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
ابوالحسن بنیصدر، اولین رئیسجمهور بعد از انقلاب و حسین باقرزاده، از بنیانگذاران اولیه سازمان حقوق بشر ایران، در مورد نظر خمینی برای شرط اجتهاد وزیر اطلاعات گفتهاند که: «خمینی اصرار داشت که وزیر اطلاعات حتماً باید مجتهد باشد، زیرا معتقد بود که یکی از کارهای وزارت اطلاعات کشتن مخالفان حکومت اسلامی است و وزیر اطلاعات باید مجتهد باشد تا از نظر شرعی حق دادن فتوای قتل مخالفان را داشته باشد».
بر اساس خاطرات محمد محمدی ریشهری، اولین وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی، خود خمینی تأکید داشت که وزیر اطلاعات باید با نظر او انتخاب شود؛ در صورتی که درباره سایر وزرا چنین تأکیدی نداشت. شرط اجتهاد قرار بود تضمینکننده رعایت شرع و تقوا در دستگاه اطلاعاتی باشد؛ اما داشتن اجتهاد بهخودیخود نه تخصص اطلاعاتی ایجاد میکند و نه تضمینکننده رعایت حقوق مردم است و به نظر میرسد هدف خمینی بیشتر حفظ جمهوری اسلامی بوده است تا رعایت شرع.
سعید حجاریان، از بنیانگذاران اولیه وزارت اطلاعات، گفته است که شرط مجتهد بودن وزیر اطلاعات ابتدا در قانون نبود و بعداً به درخواست جمعی از نمایندگان و با پیشنهاد موحدی کرمانی وارد قانون شد. وزارت اطلاعات در سال ۱۳۶۲ تأسیس شده، اما قبل از آن در تابستان سال ۱۳۶۰ بعد از درگیری مسلحانه مجاهدین خلق با حزباللهیها، خمینی جاسوسی را برای عموم مسلمین واجب دانسته است و به همین جهت از «اطلاعات ۳۶ میلیون نفری» حرف میزد (جمعیت ایران در مقطع انقلاب ۳۶ میلیون نفر بود) و در مردادماه همان سال، خمینی در جمع فرماندهان سپاه پاسداران گفته است که: «جاسوسی برای حفظ اسلام و برای حفظ نفوس مسلمین واجب است، دروغ گفتن هم واجب است، شرب خمر هم واجب است».
وزارت اطلاعات از سال ۱۳۶۲ تا به حال یکی از ارکان اصلی سرکوبی نیروهای سکولار و حفظ جمهوری اسلامی بوده است، اما اکنون با تعدد نهادهای اطلاعاتی که تعدادشان بیش از ۱۶ سازمان است و تداخل وظایف و به وجود آمدن حفرههای اطلاعاتی در این نهادها، رهبر سوم رژیم تصمیم گرفته نهادهای اطلاعاتی را یکپارچه و زیر نظر خود بگیرد. حذف شرط اجتهاد از وزیر اطلاعات و درست کردن دو سازمان زیر نظر رهبری در درون وزارت اطلاعات، همین هدف را تعقیب میکند.
هنگامی که قتلهای زنجیرهای روشنفکران و دگراندیشان در پاییز ۱۳۷۷ توسط وزارت اطلاعات علنی گشت، مشخص شد که بخشی از بدنه وزارت اطلاعات در دست اصلاحطلبان است؛ لذا در سال ۱۳۸۸ وقتی سازمان اطلاعات سپاه پاسداران تشکیل شد و ریاست آن به حسین طائب واگذار گردید، علی خامنهای میخواست کادرهای یکدست اصولگرا و به اصطلاح خودش «بچه حزباللهیها» در اطلاعات سپاه حضور داشته باشند و با مطرح شدن یکپارچه کردن نهادهای اطلاعاتی در کنار حذف شرط اجتهاد، به احتمال قوی قصد خالصسازی در ارکان اطلاعاتی کشور را دارند.
نمایندگان مجلس میخواهند شرط اجتهاد را تحت پوشش کمک به رئیسجمهور برای آسان کردن انتخاب وزیر اطلاعات حذف کنند، اما دو سازمانی را که تمام فعالیتهای وزارت اطلاعات را اداره خواهند کرد، وارد ساختار وزارت اطلاعات میکنند و زیر نظر رهبری قرار میدهند. ظاهر قضیه این است که نقش یک معمم در دولت کم میشود، اما در عمل وزارت اطلاعات به نهادهای زیر نظر رهبری سپرده میشود و این برای تثبیت قدرت مجتبی ضروری است.
۲۴ آبان ۱۴۰۵ مجلس شورای اسلامی به یکفوریت لایحهای که کمیسیون امنیت ملی مجلس تهیه کرده رأی دادند. طبق این لایحه شرط اجتهاد حذف میشود، اما دو سازمان با عنوان «سازمان حفاظت اطلاعات» و «سازمان عقیدتی ـ سیاسی» در ساختار وزارت اطلاعات تشکیل میشوند. رؤسای این دو سازمان نیز با حکم رهبری منصوب خواهند شد؛ در مقابل، وزیر اطلاعات همچنان از سوی رئیسجمهور معرفی میشود و برای تصدی این سمت به رأی اعتماد مجلس نیاز دارد. شبیه این سازمانها در ارتش نیز وجود دارد، اما در ارتش مسئولین حفاظت اطلاعات و بخش سیاسی ـ عقیدتی توسط رهبر انتخاب نمیشوند.
معنی تغییر در وزارت اطلاعات آن است که یک وزیر بیاختیار توسط دولت معرفی میشود و از مجلس رأی اعتماد میگیرد، اما مسئولین دو سازمان که به احتمال زیاد کارهای اطلاعاتی و عزل و نصبها را انجام خواهند داد، فقط در مقابل رهبر جوابگو خواهند بود و دولت نمیتواند بر آنها نظارت کند؛ زیرا منتخب رهبر هستند. مجتبی خامنهای با گذاشتن محسن رضایی در شورای امنیت ملی و در اختیار گرفتن وزارت اطلاعات، به تدریج در حال زدن مهر خویش بر جمهوری اسلامی ایران است.
تا به حال وزیر اطلاعات با تحصیلات اجتهاد با نظر رهبر انتخاب میشد و مسئولیت تمام کارهای وزارت اطلاعات را به عهده داشت و در برابر رئیسجمهور پاسخگو بود. حالا تهیهکنندگان لایحه ادعا میکنند که قصدشان باز گذاشتن دست رئیسجمهور برای انتخاب وزیر اطلاعات است که طی ۸ ماه گذشته، بعد از کشته شدن اسماعیل خطیب در حمله اسرائیل و آمریکا، وزارت اطلاعات وزیر نداشته و توسط سرپرست اداره شده است.
به نوشته سایت اعتماد آنلاین در ۲۲ آبان ۱۴۰۵، موضوع حذف شرط اجتهاد وزیر اطلاعات ابتدا در جلسه سران مطرح و پس از تأیید سران قوا، موضوع برای سیر روند قانونی راهی مجلس شده است. همچنین گفته شده که ابتدا مسعود پزشکیان موضوع را با محمدباقر قالیباف مطرح کرده و سپس در جلسه سران قوا مورد بحث قرار گرفته و موافقت حاصل شده است.
اما لایحهای که مجلس به یکفوریت آن رأی داده از طرف دولت تهیه نشده، بلکه این لایحه توسط کمیسیون امنیت ملی مجلس تهیه شده است. این کمیسیون در کنترل نمایندگانی است که مدافع سرسخت رهبری مجتبی خامنهای هستند. تصویب این لایحه هنوز قطعی نیست و بعد از بحث درباره آن، در صورت تأیید شورای نگهبان اجرایی خواهد شد.
مسئله مجتهد بودن وزیر اطلاعات طی ۴۷ سال گذشته همواره در درون حکومت مورد بحث بوده است و از ظواهر امر چنین برمیآید که نفوذ عوامل اطلاعاتی خارجی در دستگاههای اطلاعاتی جمهوری اسلامی، سران قوا را بر آن داشته است تا شرط مجتهد بودن وزیر اطلاعات را بردارند و افراد باتجربه اطلاعاتی را وزیر اطلاعات بکنند تا به اصطلاح خودشان از نفوذ بیشتر قدرتهای خارجی جلوگیری بکنند.
البته متخصص نبودن وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی و بیخبری وی از علم جمعآوری اطلاعات، یکی از دهها نقاط ضعف اطلاعاتی جمهوری اسلامی بوده، اما ضعف اصلی آن نبوده؛ زیرا دلیل اصلی نفوذ خارجی، فساد ساختاری جمهوری اسلامی است که در آن ساختار میتوان همه را با پول خرید و انتصاب افراد اطلاعاتی نیز که بر اساس «تعهد» برگزیده میشوند و نه بر اساس «تخصص»، یکی دیگر از مجاری نفوذ به دستگاههای اطلاعاتی رژیم بوده است و تجربیات گذشته نشان میدهند که هر فرد متظاهر با ادعای متعهد بودن میتوانسته در سیستم اطلاعاتی جمهوری اسلامی وارد بشود و به مقامات عالی برسد.
پس از جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه اخیر، ضرورت تغییر در دستگاههای امنیتی و اطلاعاتی کشور به یکی از موضوعات محوری در بین سران رژیم تبدیل شده است؛ لذا ارائه و پیگیری یک طرح دوفوریتی از سوی نمایندگان مجلس دوازدهم با محوریت «حذف شرط اجتهاد برای تصدی وزارت اطلاعات» موجی از واکنشها، نقدها و تحلیلها را در محافل سیاسی و رسانهای برانگیخته است. سپس این طرح را یکفوریتی کردند تا کارشناسان بیشتری نظر بدهند. تصویب این طرح به معنی کاهش قدرت دولت و افزایش قدرت نهادهای زیر نظر رهبری خواهد بود.
ظاهراً همه جناحهای جمهوری اسلامی با حذف شرط اجتهاد موافقاند، اما سایر شروط همچنان پابرجا میمانند. چهار شرط برای وزیر اطلاعات در قانون مصوب ۲۹ اردیبهشت ۱۳۶۲ در نظر گرفته شده که عبارتاند از: داشتن تحصیلات در حد اجتهاد، اشتهار به عدالت و تقوا، داشتن سابقه روشن از نظر سیاسی و مدیریتی و نداشتن عضویت در احزاب، سازمانها و گروههای سیاسی. اما گاه به خاطر شرط اجتهاد، روحانی و مجتهدی بیرون از مجموعه اطلاعات میآوردند؛ همان اتفاقی میافتاد که در دوران حجتالاسلام قربانعلی دری نجفآبادی رخ داد که کارهای وزارت اطلاعات عملاً در دست سعید امامی بود و دری نجفآبادی زیاد در جریان نبود و با ظرایف و دقایق کار اطلاعاتی آشنا نبود، هرچند که قبلاً و از زمان حضور در دفتر آقای منتظری، طبعاً ارتباطاتی با اطلاعاتیها داشته است.
از منظر بیرونی این مصوبه به منزله حذف یک روحانی از ساختار اصلی رژیم است، اما این حذف در ادامه کاهش نقش روحانیون و افزایش قدرت نظامیان در جمهوری اسلامی انجام میگیرد. اکثریت مردم هم از روحانیون ریاکاری دیدهاند و ناراضی هستند. بیست سال پیش در دوره اصلاحات هم رئیسجمهور روحانی بود (خاتمی)، هم وزیر کشور (موسوی لاری)، هم وزیر اطلاعات (یونسی)، هم دبیر شورای عالی امنیت ملی کشور (حسن روحانی) و همچنین رئیس مجلس (کروبی). اکنون با حذف شرط اجتهاد برای وزیر اطلاعات، دیگر هیچیک از این مناصب مسئول روحانی نخواهند داشت. در مجلس اول که انتخابات بدون نظارت استصوابی بود، ۱۵۰ نفر از نمایندگان مجلس معمم بودند، اما اکنون با نظارت استصوابی، معممین کمتر از ۲۰ نفر هستند.
رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس درباره حذف شرط اجتهاد میگوید: «تمام سطوح نظام بر این تغییر و اصلاح تأکید دارند و خواست و اراده نظام اسلامی بر این مبنا قرار داده شده است». «اراده نظام اسلامی» در ادبیات مسئولین جمهوری اسلامی برای بیان خواست رهبر جمهوری اسلامی به کار میرود و مجتبی خامنهای که طی ۲۰ سال گذشته با اطلاعات سپاه پاسداران کار کرده، اکنون خواهان تخصصی شدن کارهای اطلاعاتی است.
در کنار حذف شرط اجتهاد، موضوع یکی کردن وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه نیز مطرح شده است. به بیان دیگر، شکستهای اطلاعاتی جمهوری اسلامی، رهبر جمهوری اسلامی را به بازسازی تشکیلات اطلاعاتی رژیم وادار کرده است که در ضمن سعی دارد این بازسازی همراه با افزایش قدرت رهبر باشد.
۱۶ نوامبر ۲۰۲۶
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
صنم ماحوزی و اریکا سالومون / نیویورک تایمز / ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶
فعالان محیط زیست مدتهاست که از گسترش چشمگیر سدها و پروژههای انتقال آب — نظیر خطوط لوله و تونلها — در سراسر ایران، بهویژه در مناطقی که نیاز آشکاری به آنها وجود نداشت، در شگفت ماندهاند.
برخی تحلیلگران معتقدند که اکنون پاسخ این معما را یافتهاند؛ چرا که حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل در سال جاری به سایتهای موشکی پنهان ایران، بسیاری از همان مناطق را هدف قرار داده است. این تحلیلگران به این نتیجه رسیدهاند که شاید این پروژههای آبی با هدف پشتیبانی از توسعه توان نظامی کشور ایجاد شده باشند.
با توجه به فضای محرمانهای که برنامه موشکی ایران را احاطه کرده، هرگونه ارتباط میان این برنامه و طرح بلندپروازانه و چندیندههای ایران برای توسعه زیرساختهای آبی، همچنان در حد گمانهزنی است. با این حال، برخی کارشناسان معتقدند که شواهد موجود بسیار تأملبرانگیز هستند.
نیما شکری، کارشناس امنیت آب، و تیم او در دانشگاه صنعتی هامبورگ (آلمان)، سالهاست که تعداد غیرمعمول و بالایی از سدها را در سراسر ایران رصد کردهاند؛ دستکم ۵۳۳ سد، که یکی از بالاترین آمارها در میان کشورهای منطقه محسوب میشود.
او میگوید: «این موضوع همیشه برایم معما بود؛ چرا آنها اینهمه سد میساختند؟»
در فصل بهار، دکتر شکری در حال مطالعه اخبار مربوط به جنگ در کشورش بود که به نقشهای از حملات هوایی برخورد کرد؛ نقشهای که سایتهای مشکوک نظامی را نشان میداد. الگوی این حملات — که به شکل نیمدایرهای از نقاط، از شمال تا جنوب کشیده شده بود — تقریباً با نقشه خودِ او که موقعیت سدها را مشخص میکرد، مطابقت داشت.
به گفته او، پرسش قدیمیاش جای خود را به پرسش جدیدی داد: «چرا به نظر میرسد هر جا سدی وجود دارد، در همان نزدیکی یک حمله موشکی هم رخ داده است؟»
زیرساختهای پشتیبان برای شهرهای موشکی
هفت کارشناس حوزه آب و امور نظامی که با «نیویورک تایمز» گفتگو کردهاند، میگویند که استقرار تأسیسات نظامی پیچیده و گسترده در نزدیکی منابع تأمین آب و برقِ پایدار — که توسط سدها فراهم میشود — اقدامی منطقی به نظر میرسد.
دنی سیترینوویچ، تحلیلگر سابق و باسابقه مسائل ایران در سازمان اطلاعات نظامی اسرائیل، میگوید که این امر برای تهران «تداوم عملیاتی» به ارمغان میآورد. آقای سیترینوویچ گفت: «ایران انگیزهای قوی دارد تا اطمینان حاصل کند که مجتمعهای موشکیاش برای دریافت خدمات ضروری، به زیرساختهای ملیِ گستردهتر وابسته نیستند.»
او افزود منطقی است تصور کنیم که «ایران در ایجاد نوعی زیرساخت مستقل یا پشتیبان» — نظیر سدها و طرحهای آبی — برای تأسیسات موشکی خود سرمایهگذاری کرده است.
وزارت امور خارجه ایران و وزارت نیرو — که بخشی از مسئولیت سدسازی را بر عهده دارد — به درخواستها برای اظهار نظر پاسخی ندادند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز که در امر سدسازی نقش دارد، به درخواست مربوطه پاسخی نداد.
ایران این تأسیسات زیرزمینی را «شهرهای موشکی» مینامد؛ تونلها و اتاقهایی بهشدت مستحکم که در اعماق کوهها حفر شدهاند و نه تنها برای انبار کردن و بهکارگیری موشکهای بالستیک دوربرد و پهپادها، بلکه برای تولید آنها نیز مورد استفاده قرار میگیرند.
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد در «مؤسسه واشنگتن» و کارشناس امور نظامی ایران، برآورد میکند که دستکم ۳۰ سایت موشکی در سراسر کشور وجود دارد. او با اشاره به کره شمالی بهعنوان یک استثنا، گفت که کشورهای بسیار کمی وجود دارند که سامانهای به این پیچیدگی از تأسیسات نظامی زیرزمینی داشته باشند.
ایران بهعنوان کشوری که اغلب با کمبود آب مواجه است، همچنان به سدها نیاز دارد. دکتر شکری گفت: «بسیاری از سدها در ایران — بهویژه در کشوری که با کمبود آب روبروست — اهداف غیرنظامیِ حیاتیای را برآورده میکنند؛ از جمله تأمین آب، آبیاری و تولید برقآبی. هرگونه نقش نظامیِ احتمالی نباید بر این کارکردها سایه بیفکند.»
دلیل بازداشت حافظان حیات وحش
حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل، با آشکار کردن وسعت و موقعیت سایتهای موشکی پنهان در مناطق دورافتاده کشور، شاید پرده از معمای دیگری برداشته باشد که ذهن فعالان محیط زیست را به خود مشغول کرده بود: دلیل یک رشته بازداشتها در سال ۲۰۱۸ که طی آن فعالان حفاظت از حیات وحش در مناطق حفاظتشده دستگیر شدند، چه بود؟
سپاه پاسداران — که شاخه اطلاعاتی آن این بازداشتها را انجام داد — در مورد این دستگیریها برای تهیه این گزارش اظهار نظری نکرد و همچنان توضیح قطعی و مشخصی در این باره وجود ندارد. با این حال، برخی از فعالان محیط زیست میگویند اکنون گمان میکنند که این افرادِ فعال در حوزه حفاظت از طبیعت، ممکن است بهطور تصادفی با سایتهای نظامی حساس مواجه شده باشند.
در سال ۲۰۱۸، بخش اطلاعات سپاه پاسداران دهها تن از فعالان محیط زیست را به اتهام جاسوسی بازداشت کرد. یکی از آنها، کاووس سیدامامی، از بنیانگذاران «موسسه میراث حیات وحش پارسیان»، در دوران بازداشت جان باخت. چندین تن دیگر از اعضای این گروه که سالها را در زندان گذراندند، اعلام کردند که تحت شکنجه و آزار جنسی قرار گرفتهاند.
در آن زمان، مقامات ارشد ایرانی مدعی شدند که از اتهامات مربوط به بدرفتاری بیخبرند و وعده دادند که به این موارد رسیدگی خواهد شد.
مقامات ایرانی این فعالان محیط زیست را متهم کردند که از دوربینهایی — که قرار بود برای پایش زیستگاههای گونههای کمیاب و در معرض خطر، مانند یوزپلنگ آسیایی استفاده شوند — برای جمعآوری اطلاعات به نفع ایالات متحده و اسرائیل بهره بردهاند.
آموزش مارمولکها برای جاسوسی!
مراد طاهباز، از بنیانگذاران «موسسه میراث حیات وحش پارسیان» که بیش از پنج سال را در زندان سپری کرد، گفت: «یکی از اتهاماتی که به من وارد کردند این بود که مارمولکهایی را آموزش دادهام تا از تأسیسات نظامی جاسوسی کنند.»
تحلیلگران سیاسی احتمال میدهند که سپاه پاسداران با این اقدام قصد تضعیف دولت اصلاحطلبِ وقت را داشته است؛ دولتی که تلاش میکرد درهای کشور را به روی سرمایهگذاری و تخصص خارجی در بخشهای گوناگون، از جمله محیط زیست، بگشاید.
نیک کوثر، تحلیلگر برجسته ایرانی در حوزه محیط زیست و آب که در واشنگتن به سر میبرد، میگوید: «به گمانم ممکن است سپاه پاسداران هر کسی را که در نزدیکی این سایتها مشغول کار میدانی بوده — حتی فعالان حفاظت از حیات وحش — به عنوان یک تهدید امنیتی بالقوه تلقی کرده باشد.»
کاوه مدنی، که در زمان سرکوبهای سال ۲۰۱۸ معاون سازمان حفاظت محیط زیست ایران بود، میگوید گروههای فعال در حوزه حفاظت از طبیعت، هرگز بدون کسب مجوز از دولت و نهادهای اطلاعاتی در مناطق بکر و دورافتاده فعالیت نمیکردند. هدف قرار گرفتن دو منطقه در ایران طی حملات هوایی اخیر، نمونههای قابلتأملی را پیش رو میگذارد.
امیر آقاکوچک، کارشناس برجسته حوزه آب در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین، مدتها بود که از ساخت یک پروژه عظیم انتقال آب از منطقه کوهستانی زاگرس به یزد در مرکز ایران، در شگفتی به سر میبرد.
حملات هوایی ماه مارس به منطقه یزد، منجر به انتشار گزارشهایی — از جمله در نشریه «فایننشال تایمز» — مبنی بر وجود یک تأسیسات موشکی بزرگ در آن ناحیه شد. آقای آقاکوچک میگوید به این گمان افتاد که پروژه انتقال آب «ممکن است، دستکم تا حدی، تحت تأثیر ملاحظات نظامی بوده باشد.»
آقای طاهباز، از «بنیاد میراث حیات وحش»، میگوید در دوران حبس همواره برایش عجیب بود که چرا بازجویانش تا این حد بر فعالیتهای تیم او در استان هرمزگان — جایی که پروژهای برای حفاظت از گونه کمیاب «قوچ لارستان» در جریان بود — تمرکز داشتند. او به یاد میآورد: «آنها نسبت به آن منطقه حساسیت فوقالعادهای نشان میدادند.»
در ۱۴ ژوئیه، حملات هوایی ایالات متحده به «منطقه حفاظتشده طارم» در استان هرمزگان اصابت کرد که در پی آن، خانواده یکی از محیطبانان محلی جان باختند. ارتش آمریکا اعلام کرد که هدف این حملات، زیرساختهای نظامی و دفاعهای ساحلی بوده است. آقای ندیمی، کارشناس مسائل نظامی، میگوید این مکان فاصله چندانی با نقطهای ندارد که تحلیلگران نظامی معتقدند ایران در آنجا یک پایگاه موشکی در اعماق زمین احداث کرده است.
اما فعالان محیط زیست، این منطقه را به دلیل کاملاً متفاوتی میشناختند.
آقای کوثر میگوید: «آنجا یک انبار علوفه وجود داشت که برای قوچهای لارستان در نظر گرفته شده بود.»
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
پریسا حافظی و ملوری غازی / رویترز / ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶
ایران هیچ نشانهای از آمادگی برای دادن امتیاز در جنگ با ایالات متحده نشان نمیدهد، اما هشدارهای مقامهای این کشور به شهروندان درباره کمبود گاز در زمستان پیش رو، تازهترین نشانه از آسیبپذیریهای داخلی ایران در این درگیری است؛ در شرایطی که بنادر کشور در محاصره قرار دارند و زیرساختهای آن بر اثر حملات آمریکا بهشدت آسیب دیدهاند.
دولت ایران هفته گذشته اعلام کرد که اگرچه این کشور در گذشته نیز با کمبود گاز روبهرو بوده، اما کمبود گاز در زمستان امسال به دلیل خسارات ناشی از جنگ به تأسیسات فرآوری گاز، شدیدتر خواهد بود و بیشتر مناطق کشور را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
ایرانیان از پیامدهای جنگی که تورم را تشدید کرده و میلیونها شغل را نابود کرده است، رنج میبرند و با دشواریهای فزایندهای روبهرو هستند. مقامهای ارشد نظام بیم آن دارند که این وضعیت شکافهای اجتماعی را عمیقتر کند؛ شکافهایی که پس از سرکوب اعتراضات گسترده زمستان گذشته همچنان التیام نیافتهاند.
سید احمد سیدی، یک دستفروش خیابانی، گفت: «واقعیت این است که اگر گاز ما قطع شود، مجبوریم کارمان را تعطیل کنیم و به خانه برویم.»
مینا لهراسبی، ۶۵ ساله، که در یک کارخانه برنج در نزدیکی سواحل دریای خزر کار میکند، گفت: «این جنگ باید پایان یابد تا بتوانیم به زندگی عادی برگردیم و همه مشکلات و گرانیها تمام شود. ادامه زندگی در چنین شرایطی دشوار است.»
یک مقام ارشد ایرانی و یک مقام امنیتی جمهوری اسلامی به رویترز گفتند که نگرانی در سطوح عالی حاکمیت درباره وضعیت کشور رو به افزایش است و کمبود سوخت در داخل نیز به نگرانیها از بروز ناآرامیهای عمومی دامن زده است.
از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، با حملات آمریکا و اسرائیل که به کشته شدن آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، انجامید، اعتراض چشمگیری علیه نظام حاکم گزارش نشده است؛ با این حال، به گفته مقام امنیتی، نهادهای اطلاعاتی داخلی در حالت آمادهباش قرار دارند.
این مقام امنیتی افزود که نهادهای اطلاعاتی با دقت هرگونه نشانه مخالفت و اعتراض را زیر نظر دارند و بر این باورند که ممکن است آمریکا درصدد تحریک مردم به برگزاری تظاهرات خیابانی باشد.
این مقام ارشد هشدار داد که تحمل شرایط هرچه دشوارتر زندگی برای مردم ایران روزبهروز سختتر میشود. او این وضعیت را به آتشی تشبیه کرد که زیر خاکستر همچنان در حال سوختن است.
سعید لیلاز، تحلیلگر ایرانی، گفت: «این شدیدترین محاصرهای است که از زمان انقلاب بر ما تحمیل شده است.»
افزایش کمبودها
امین شعبانی، فروشنده یک شرکت تولیدکننده وسایل گرمایشی در تهران، گفت احتمال سرد شدن هوا در زمستان پیش رو نگرانکننده است. به گفته او، مشتریان بیش از گذشته به خرید وسایل گرمایشی برقی بهجای وسایل گازی فکر میکنند؛ هرچند در شرایط کنونی، خرید هر دو نوع وسیله برای بسیاری از مشتریان بیش از حد گران تمام میشود.
او گفت: «با توجه به اتفاقاتی که طی ۹ ماه گذشته رخ داده و نیروگاههایی که هدف حمله قرار گرفتهاند، کاملاً طبیعی است که نگران سردتر شدن هوا باشیم.»

ایران با وجود آنکه یکی از تولیدکنندگان بزرگ گاز در جهان است و بخشی از بزرگترین میدان گازی جهان را در اختیار دارد، گاه نتوانسته است نیاز مصرف داخلی خود را تأمین کند. تجهیزات فرسوده یکی از دلایل این مشکل بودهاند؛ مشکلی که تحریمهای بینالمللی آن را تشدید کرده است.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، هفته گذشته اعلام کرد که میزان کمبود گاز در زمستان امسال احتمالاً به ۴۳۰ میلیون مترمکعب خواهد رسید؛ در حالی که این رقم در سال گذشته ۳۰۰ میلیون مترمکعب بود.
شرکت ملی گاز ایران، تشدید کمبود گاز را به آسیبدیدن چهار پالایشگاه گاز در اوایل جنگ نسبت داده و اعلام کرده است که تلاش میکند این تأسیسات را تعمیر کند.
با این حال، مقام ارشد ایرانی به رویترز گفت اقداماتی که برای حل این مشکل در حال انجام است، صرفاً راهحلهایی کوتاهمدت به شمار میروند. او افزود که برای مدیریت بحرانی که در زمستان پیش رو در آستانه وقوع است، نشستهای متعددی برگزار شده است.
یک منبع ارشد دیگر در ایران نیز گفت که این کشور در حال مذاکره برای واردات گاز از روسیه است.
لیلاز، این تحلیلگر، گفت: «این مسئله میتواند به موضوعی بحرانی تبدیل شود، اما اقداماتی انجام شده و ما از این وضعیت عبور خواهیم کرد. در بدترین سناریو، ممکن است مجبور شویم برای مدتی گاز صنایع را قطع کنیم، اما هنوز به آن مرحله نرسیدهایم.»
چندین ایرانی که رویترز از طریق یک پیامرسان در داخل کشور با آنها ارتباط برقرار کرد، دیدگاهی خوشبینانهتر از این داشتند.
رضا، ۴۵ ساله و ساکن ارومیه در شمالغرب ایران، شهری که زمستانهای آن ممکن است با بارش سنگین برف همراه باشد، گفت در میان افرادی که او میشناسد، نگرانی چندانی درباره احتمال کمبود گاز وجود ندارد. او افزود که خانوادهاش برای احتیاط سه بخاری برقی خریدهاند.
ایران در سالهای اخیر همچنین بارها با خاموشیهای مقطعی برق روبهرو بوده است.
زهرا حسینی، ۴۴ ساله، که در یک شرکت مواد غذایی در تبریز کار میکند، گفت: «واقعیت این است که نمیخواهم همین حالا برای اتفاقی که ممکن است در آینده رخ دهد، شروع به گریه و زاری کنم. ما همین حالا هم به اندازه کافی مشکل داریم؛ تورم، گرانی و دشواریهای دیگر، که در مقایسه با آنها، کمبود احتمالی سوخت مسئلهای نسبتاً جزئی به نظر میرسد.»
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
در جدال تهران-واشنگتن، تنگه هرمز از یک گذرگاه به کانون اصلی رویارویی ارادهها تبدیل شده است. استراتژی آمریکا بر یک تناقض استوار است: محاصره دریایی و محروم کردن تهران از مزایای ژئوپلیتیک خلیج فارس، بدون اختلال در جریان انرژی و تجارت جهانی.
ولی چگونه میتوان مهمترین کشور ساحلی این پهنه آبی را از معادلات امنیتی آن حذف کرد و انتظار داشت همچنان امن بماند؟
تنگه هرمز تنها نقطه گذر نفتکشها نیست؛ بلکه کانون پیوند خلیج فارس به آبهای آزاد و شریان حیاتی صادرات انرژی عربستان، عراق، کویت، قطر و امارات است. همین وابستگی ساختاری، قدرتی نامتقارن در اختیار تهران قرار میدهد؛ به گونه ای که بدون بستن کامل تنگه، با افزایش ریسک کشتیرانی، بیمه، گرانی تردد و سرمایهگذاری، میتواند هزینههای بینالمللی محاصره را بالا ببرد. با این حال بستن مستمر تنگه در عمل بسیار دشوارتر از تهدید آن است و خود جمهوری اسلامی نیز بهدلیل وابستگی تجاری و صادراتیاش به این آبراه، از اختلال کامل آسیب میبیند.
این اهرم دو لبه است. اختلال پایدار در تردد دریایی، بیش از آنکه تنها آمریکا را هدف بگیرد، اقتصاد کشورهای منطقه و درآمدهای نفتی تهران را نیز آسیبپذیر میکند و قدرتهای مصرفکننده انرژی و دریایی را به ائتلافی برای تأمین امنیت کشتیرانی میکشاند. خطوط لوله جایگزین هرچند ظرفیت محدودی دارند، اما در میانمدت بخشی از فشار را تعدیل میکنند.
بنابراین مسئله اصلی نه بستن یا باز نگه داشتن تنگه، بلکه تعیین قواعد قدرت و محاسبات بازدارندگی در آن است. واشنگتن میخواهد آزادی کشتیرانی را از اراده تهران مستقل کند؛ تهران میخواهد ثابت کند امنیت این آبراه بدون لحاظ کردن جایگاه ژئوپلیتیک ایران پایدار نخواهد بود. هر دو طرف ترجیح میدهند در منطقه خاکستری افزایش هزینه بازی کنند تا از آستانه جنگ تمامعیار عبور کنند.
این همان معمای هرمز است: آمریکا میتواند بر دریا مسلط شود، ولی آیا میتواند جغرافیا را بدون تحمیل جنگ بزرگ از معادله قدرت حذف کند؟ این پرسشی نیست که پاسخش طولانی مدت بماند.
تلگرام نویسنده
#karimipour_k
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
فاجعه اول
پرزیدنت جیمی کارتر انسان فرهیختهای بود که رویای توسعه دموکراسی و حقوق بشر در جهان را در سر داشت و با همین هدف در سال ۱۳۵۶ که قدرت را به دست گرفت رژیم ایران که متحد آمریکا بود و روابط نزدیکی با آن داشت را برای توقف سرکوب و تحقق آزادیهای سیاسی زیر فشار گذاشت، غافل از آن که دیکتاتوری مطلقه شاه کار را به جائی رسانده بود که عقب نشینی آن در برابر خواستههای طبقه متوسط و تن دادن به قوانین اساسی انقلاب مشروطیت جامعه آماده انفجار، ایران را به درهم شکستن رژیم پادشاهی و روی کار آمدن تنها آلترناتیو آن زمان یعنی اسلامیستها میکشاند. در واقعیت امر از یک ربع قرن قبل از روی کار آمدن جمهوری اسلامی ماشین سرکوب دیکتاتوری وارد مسیر یک طرفهای شده بود که سال به سال دور زدن و تغییر مسیر آن دشوارتر میشد. شاید سه یا چهار سال قبل از آغاز اعتراضات عمومی با بازکردن تدریجی فضای سیاسی هنوز میشد از روی کار آمدن اسلامیستها اجتناب کرد. اما در دوره کارتر دیگر دیر شده بود.
شاه خواهان توسعه سریع صنعتی و اقتصادی ایران بود و مدام میگفت و واقعا هم میخواست که ایران به ژاپن خاورمیانه تبدیل شود و البته ثروتهای طبیعی و انسانی جامعه ایران نیز پتانسیل تبدیل شدن کشور به ژاپن خاورمیانه را داشت.
شاه قانون اساسی مشروطیت را لگد مال کرد
اما مشکل بزرگ آن بود که شاه همه دستاوردهای قانون اساسی مشروطیت را زیر پا گذاشته بود و فکر میکرد اهداف مورد نظرش را با دیکتاتوری مطلقه میتواند به پیش ببرد.
او نه احزاب سیاسی مستقل را بر میتافت و نه مجلس و نمایندگان مستقل و نه رسانههای مستقل. همه چیز باید فقط در خدمت اوامر شاهانه و تبلیغ سیاستهای داهیانه شاهنشاه آریامهر قرار میگرفتند. اگر شاه احزاب سیاسی وفادار به قانون اساسی مشروطه که طبیعتا وفادار به نظام سلطنتی مشروطه بودند را آزاد میگذاشت و به آزادی رسانهها تن میداد و نمایندگان مجلس واقعا برگزیده ملت میبودند. و طبعا مجلس حق نصب و عزل نخست وزیر و وزرا را داشت به احتمال قوی ایران هرگز به ورطه نظام اسلامی سقوط نمیکرد و تبدیل ایران به ژاپن خاورمیانه هم که آرزوی خود شاه بود تحقق مییافت.
اما گویی شاه نمیدانست که ژاپن به خاطر روی آوردن به دموکراسی و محدود شدن امپراطور به مقام تشریفاتی بود که ژاپن شد.
شاه ورود مذهب در سیاست را تشویق میکرد!
شاه همه احزاب سیاسی باورمند به قانون اساسی انقلاب مشروطه را ممنوع و رهبران آنان را یا به زندان انداخت و یا خانه نشین کرد. اما در عرض سه دهه تعداد مساجد، تکایا و حوزههای به اصطلاح علمیه روز به روز با سرعتی باور نکردنی افزایش یافتند. چرا که شاه معتقد بود بهترین راه محدود کردن کمونیسم رشد مساجد و افزایش نفوذ روحانیون شیعه بود.
داریوش همایون یکی از وزرای شاه در چند مصاحبه و گفتگو، افزایش گسترده تعداد مساجد و نهادهای مذهبی در دوره محمد رضا شاه را یکی از خطاهای بزرگ حکومت پهلوی معرفی میکرد.
یک ربع قرن پس از روی کار آمدن جمهوری اسلامی، در یک گفتگوی منتشر شده در بنیاد داریوش همایون، وقتی از او درباره مساجد دوران پهلوی پرسیده شد، گفت:
او در روایت دیگری حتی مقایسه حدود ۲۰۰ مسجد در آغاز سلطنت محمد رضا شاه با حدود ۵۵ هزار مسجد در پایان آن را مطرح کرده است. بنابراین با استناد به آنچه داریوش همایون گفته تعداد مساجد در دوره شاه نه صددرصد بلکه بیست و هفت هزار و چهار صد درصد رشد کرده بود. تلاش شاه در استفاده سیاسی از مذهب، یک بازی خطرناک با آتش بود که نهایتا شعلههای آن همه چیز را سوزاند.
همایون صرفا نمیگفت”مسجد زیاد شد”، بلکه رشد شبکه مذهبی را یک خطای سیاسی میدانست: حکومت از یک سو احزاب و نیروهای سیاسی رقیب را محدود کرد و از سوی دیگر، به نهادهای مذهبی امکان رشد و سازمان یابی داده بود. در نتیجه روحانیت و شعبههایی مثل مسجد، هیئت، تکیه و حسینیه به یک شبکه اجتماعی بسیار گسترده تبدیل شدند. که همچون یک حزب سیاسی قدرتمند عمل میکردند.
حتی در مصاحبهای دیگر، همایون توضیح میدهد که این شبکهها چگونه در سالهای انقلاب قابلیت بسیج پیدا کردند.
خود شاه هم در سال ۱۳۵۲ صراحتا از افزایش تعداد مساجد به عنوان یک سیاست حکومت دفاع کرد و گفت حکومت هم مساجد قدیمی را بازسازی میکند و هم بر تعداد آنها میافزاید.
همایون به صراحت میگوید: شاه با مسجد بازی و تقویت روحانیت اشتباه کرد و عملا شبکهای ساخت که بعدا علیه خودش به کار رفت.
وقتی در سال ۴۲ خمینی در مخالفت با اصلاحات شاه دست به اعتراض زد و از کشور تبعید شد، شاه تا اندازهای متوجه خطرروحانیت شیعه شد، اما باز هم این حادثه سبب نشد که او از سیاست گسترش مساجد و شبکههای روحانی دست بردارد و احزاب سیاسی معتقد به قانون اساسی را آزاد بگذارد تا آنان بتوانند با حضور سیاسی خود از تسخیر فضای سیاسی جامعه توسط طرفداران خمینی جلوگیری کنند. بدین ترتیب در نبود حضور فعال آلترناتیوهای سیاسی سکولار بتدریج فضای سیاسی جامعه توسط اسلام سیاسی تسخیر شد. بیست سال پیش از سقوط نظام پادشاهی و روی کار آمدن جمهوری اسلامی یکی از زندانیان سیاسی سرشناس چپ (بیژن جزنی) در دست نوشتههای زندان مینویسد که در نبود حضور فعال احزاب سیاسی، به احتمال زیاد این آیت اله خمینی است که هژمونی خواهد گرفت. بیژن جزنی به همراه هشت تن از زندانیان سیاسی چند سال بعد در حالی که دوران محکومیت خود ر در زندان میگذراندند به دست ساواک کشته شدند.
شاه از نصیحت متنفر بود
قوام السلطنه یکی از زیرک ترین چهرههای سیاسی تاریخ ایران که برای پایان دادن به اشغال آذربایجان توسط روسیه شوروی توانست استالین را به پایان دادن به ادامه اشغال آذربایجان متقاعد کند (این خود داستان جالبی است که در این مقاله نمیگنجد) در مورد زیر پا گذاشتن قانون اساسی مشروطه سلطنتی توسط شاه در ۲۶ اسفند سال ۱۳۲۸ به شاه چنین مینویسد:
قوام سپس استدلال میکند که اصل ۴۹ در واقع ضامن حقوق ملت است و تغییر آن، بهخصوص در جهت افزایش قدرت قوهٔ مجریه و شاه، میتواند اساس مشروطیت را از میان ببرد. او به اصل ۴۴ و مسئولیتناپذیری شاه نیز استناد میکند و مینویسد که اگر شاه مستقیماً در امور اجرایی دخالت کند، مقام سلطنت از جایگاه تشریفاتی و فرامسئولیتی خود خارج و در برابر مردم مسئول خواهد شد.
او در این نامه چنین به شاه هشدار میدهد:
و در پایان با صراحت میگوید:
اما پاسخ شاه به نامه قوام تهدید و تحقیر بود.
این پاسخ به امضای ابراهیم حکیمی وزیر دربار صادر شده و در آن بهشدت از قوام انتقاد شده است. متن با این عبارت آغاز میشود:
«عریضه سرگشادهای که به پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی تقدیم داشته بودید و مطالعه مندرجات آن در پیشگاه ذات شاهانه با تعجب و تأسف تلقی گردید.»
سپس قوام متهم میشود که در دوران نخستوزیری خود موجب فساد، رشوه، آشفتگی کشور و مشکلات بعدی شده و اکنون با عنوان «دلسوز ملت» از وضعیت کشور انتقاد میکند. نامه همچنین قوام را درباره آذربایجان، اصلاح قانون اساسی مورد حمله قرار میدهد. اما قوام در نامه دوم به تفصیل و قاطع از خود دفاع میکند.
(نامه دوم قوام به محمد رضا شاه در پانوشت مقاله است)
پس از کودتای ۲۸ مرداد، چهرههای سیاسی دیگری نیز بودند که به شاه در مورد زیر پا گذاشتن قانون اساسی مشروطیت هشدار دادند اما او به هیچ یک از آنان اعتنا نکرد و در واقع پاسخ همه چهرههای سیاسی مداقع قانون اساسی مشروطیت زندان و تهدید بود. مهندس مهدی بازرگان بنیان گذار جریان نهضت آزادی در سال ۴۲ از زندان در مدافعات خود چنین میگوید: ” ما آخرین کسانی هستیم که از راه قانون اساسی به مبارزه سیاسی برخاسته ایم.”
در سالهای بعد برخی از اعضای جبهه ملی از جمله شاپور بختیار، داریوش فروهر و کریم سنجابی همه در همین زمینه به شاه هشدار دادند. نامه سرگشاده علی اصغر حاج سید جوادی نویسنده متمایل به جبهه ملی نیز که در سال ۱۳۵۵ به شاه نوشت چنین است:
او در واقع همان مواردی که قوام السلطنه نزدیک به سی سال پیش به شاه گوشزد کرده بود را خطاب به اعلیحضرت یاد آور میشود، خلاصه متن نامه طولانی علی اصغر حاج سید جوادی در زیر نویس آمده است.
به باور من اگر شاه به همان نامه علیاصغر حاج سید جوادی پاسخ مثبت میداد و شاپور بختیار از رهبران جبهه ملی را به جای سال ۵۷ که کار از کار گذشته بود در سال ۵۵ یعنی پیش از آغاز جنب و جوشهائی که به قیام عمومی منجر شد به نخست وزیری بر میگزید و او اختیار پیدا میکرد تا با انتخابات آزاد یک مجلس مستقل و قانونی را تشکیل دهد و با بازکردن تدریجی فضای سیاسی و بازگشت به قانون اساسی مشروطیت، حکومت به مردم سپرده میشد و همزمان حکومت جدید قوانینی برای ممنوعیت دخالت مذهب در سیاست تصویب میکرد، هنوز ممکن بود جامعه ایران به چاه اسلام سیاسی فرو نیفتد.
آخرین تیشه شاه به رژیم نظام پادشاهی
اما شاه بر خلاف هشدارهای همه ناصحان و سیاستمداران و روشنفکران سکولار تصمیم گرفت آخرین قدم برای کامل کردن دیکتاتوری مطلقه را بردارد و با انحلال دو حزب فرمایشی مردم که اسداله علم رهبر واقعی آن بود و ایران نوین که هویدا عملا رهبر آن بود به شیوه نظامهای توتالیتر یک حزب واحد دولتی ایجاد کند. به قول خودش “حزب فراگیر رستاخیز” یعنی کار به جائی رسید که دیگر شاه رقابت دو حزب فرمایشی و مطیع خود را هم تحمل نکرد و اعلام نمود:
من با تشکیل حزب فراگیر رستاخیز میخواهم همه مردم عضو همین حزب باشند و هر کس هم که نمیخواهد به عضویت این حزب درآید درهای کشور باز است و میتواند جلای وطن کند. (نقل به معنی) او با این حرکت عجیب دیگر احترام ظاهری به قانون اساسی مشروطیت را برنتافت و راه را بر پیوستن گسترده مردم نا امید از إصلاحات به جنبش اسلامیستی هموار کرد و خمینی از مدتها پیش در کمین نشسته به مثابه ناجی مردم از چنگال دیکتاتوری شاه رهبری قیام را به دست گرفت و از اواخر سال ۵۶ دیگر کاملا معلوم بود که رهبری بلامنازع قیام مردم به دست اسلامیستها افتاده است.
وقتی به این مسیر گام به گام نابودی همه قوانین مشروطه و نهایتا تصمیم شاه به تشکیل یک حزب شاهنشاهی که هر کس عضو نشود باید از کشور بیرون برود فکر میکنم به خود میگویم تیشههائی که شاه به ریشه سلطنت مشروطه زد از دست هیچ یک از دشمنان مشروطه سلطنتی ساخته نبود.
قاعده تاریخ نیز همین را میگوید: دلایل اصلی سقوط هر نظام سیاسی، خود آن نظام است.
دست آخر، وقتی شاه به این نتیجه رسید که دیگر کاری از دستش ساخته نیست از علی امینی نخست وزیر دوره اصلاحات ارضی مشورت خواست و میگویند او هم به شاه گفت حیف که شما نصایح همه را نادیده گرفتی و شاه در جواب گفت حالا وقت این حرفها نیست فعلا باید کاری کرد که همه چیز از دست نرود. این را هم اضافه کنم که با این همه اگر شاه بیمار نبود و برای معالجه مجبور به ترک ایران نبود، شاید فرماندهان نظامی البته از طریق سرکوب خونین قیام مردم میتوانستند از به قدرت رسیدن خمینی جلوگیری کنند اما با رفتن شاه از ایران، همه چیز به دست اسلامیستها به رهبری خمینی افتاد. و این یکی از بزرگترین فجایع ژئو پولتیک قرن بیستم بود.
با این فاجعه که مسبب اصلی آن دیکتاتوری شاه بود، این فقط مردم ایران نبودند که در چاه سیاه نظامی تروریستی و ضد مردمی فرو افتادند، بلکه زمینه رشد انواع تروریسم مذهبی در همه جهان اسلام و فراتر از آن در همه کشورهائی ک بخشی از جمعیت شان مسلماناند به وجود آمد.
مدیریت بسیار ضعیف پرزیدنت جیمی کارتر در مساله گروگان گیری ۴۴۴ روزه کارکنان سفارت آمریکا نیز در ایجاد نطفه انواع تروریسم اسلامی مزید بر علت شد. علاوه بر این روی کار آمدن جمهوری اسلامی جبهه دیکتاتوریها و رژیمهای توتالیتر را در جهان به زیان کشورهای دموکراتیک تقویت کرد و اینک نزدیک به نیم قرن است که وجود حکومت اسلامی موجب بدبختی و فلاکت ملت ایران و ناامنی و بیثباتی منطقه خاورمیانه و فراتر از آن شده است.
در این مدت مردم ایران بارها علیه این رژیم ستمگر و عمیقا فاسد به پا خاستهاند و هربار جنبش اعتراضی مردم ایران با سرکوب وحشیانه و خونین مواجهه شده است. از قتل عام وحشیانه آخرین خیزش مردم علیه رژیم که دهها هزار ایرانی را رژیم برای بقای خود قربانی کرد، جهانیان باخبر هستند.
جنبش ملی و دموکراتیک ایران
در طول دوران سیاه حاکمیت اسلامی تنها جنبشی که توانسته است رژیم را مجبور به عقب نشینی کند، جنبش بزرگ ضد حجاب اسلامی و برابری طلب “زن، زندگی آزادی” است اینک در ایران شعار معروف رژیم (یا روسری یا توسری) امری شکست خورده است و دامنه بیحجابی زنان در شهرهای بزرگ ایران چنان گسترده شده که رژیم قادر به سرکوب آن نیست و ناچار به تحمل آن شده است. و این یعنی آن که جنبش “زن زندگی آزادی” توانسته است یکی از ستونهای ایدئولوژیک جمهوری اسلامی را در هم بشکند.
این رژیم اگر قرار است در آینده سرنگون شود، چنین اتفاقی فقط از درون ایران ممکن خواهد شد. باید امیدوار بود که روزی در آیندهای نه چندان دور دهها میلیون ایرانی مستاصل از مشکلات وخیم اقتصادی که فقر و گرسنگی آنان را به خیابانها خواهد کشاند، همراه با میلیونها زن و مرد ایرانی طبقه متوسط که مترصد دفاع از دموکراسی هستند، دیکتاتوری اسلامی را ریشه کن کنند. به این مساله در پایان بخش “فاجعه دوم” این جزوه مفصلا خواهم پرداخت.
فاجعه ژئوپولتیک دوم
پیش از حمله نظامی چهل روزه آمریکا-اسرائیل به ایران رژیم اسلامی چه در داخل و چه در عرصه بینالمللی در موضع تدافعی قرار داشت. با وجود آن که سرکوب خونین اعتراضات وسیع مردم، روحیه عمومی را تضعیف کرده بود، اما زمینههای سربلند کردن جنبش دست کم در آینده نزدیک چند ماهه قابل انکار نبود و در همه جای کشور مردم با صراحت از جنایت هولناک رژیم حرف میزدند.
در عرصه بین المللی نیز رژیم از حمله احتمالی مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران بیمناک بود و میترسید که چنین حملهای شیرازه امور را از دستش خارج کند. در واقع ترس از حمله آمریکا و اسرائیل آنهم برای رژیمی که اکثریت قاطع ملت از آن خشمگین و ناراضی بودند، مثل شمشیری بود بر بالای سر رژیم و در نتیجه سران حکومت برای جلوگیری از فرود آن، تا اندازهای دست به عصا راه میرفتند.
رژیم حاضر بود برای جلوگیری از حمله نظامی، در مساله هستهای تا اندازهای عقب نشینی کند، و حتی اعدامها نیز به این گستاخی و صراحت که هر روز چند نفر را حتی در ملاء عام اعدام کنند نبود.
اما پس از جنگ چهل روزه سران باقیمانده جمهوری اسلامی با خوشحالی متوجه شد ند که آمریکا و اسرائیل با حداکثر آتش بمبارانهای هوائی و خسارات بزرگی که به بار آوردند نتوانستهاند موجب به زانو درآمدن رژیم بشوند. رژیم پس از حملات نه فقط جان سالم به در برد، بلکه برای همیشه از ترس حمله نظامی آمریکا و اسرائیل خلاص شد. در واقع از آغاز هم روشن بود که برای دو قدرت مهاجم که با کشتن خامنهای و دهها تن از فرماندهان و سران جمهوری اسلامی آغاز کردند، پیروزی در گرو سرنگونی رژیم بود، اما برای جمهوری اسلامی پیروزی فقط بقای رژیم بود. و البته هر عقل سلیمی میتوانست پیش بینی کند که جمهوری اسلامی با حملات هوائی هر چقدر هم که شدید و گسترده باشد سرنگون نخواهد شد.
نگارنده در همان نخستین روز آغاز جنگ، به عواقب این فاجعه چه برای مردم ایران و چه برای منطقه و جهان اشاره کردم و تاکید نمودم که این حرکت هم به زیان جنبش دموکراسی خواهانه داخل ایران است و هم تروریسم اسلامی را تقویت میکند.(متن دو مقاله نگارنده در محکومیت حمله نظامی به ایران در پانویس آمده است)
اینک بویژه به دلایلی که در زیر خواهد آمد رژیم احساس پیروزی کامل بر آمریکا و اسرائیل میکند و اگر در گذشته شعار “آمریکا هیچ غلطی نمیتواند بکند” شعاری بود که شاید خیلی از سران رژیم به آن باور نداشتند، امروز این شعار به یک واقعیت تبدیل شده و همین مساله رژیم را چه در داخل و چه در خارج در موضع تهاجمی قرار داده است. حالا رژیم هم هر روز چند تن از جوانان بیگناه ایران را اعدام میکند تا همه آحاد ملت احساس کنند که طناب دار به گردنشان نزدیک است و بهتر است به خفقان گردن نهند.
رژیم حالا پس از جان به سلامت بردن در جنگ با آمریکا و اسرائیل در سیاست خارجی رادیکال تر شده است. دیگر مساله عقب نشینی در مساله هستهای، تحویل یا رقیق کردن اورانیومهای تا ۶۰ درصد غنی شده که روسیه هم برای گرفتن امتیاز از آمریکا حاضر به پادرمیانی در این باره بود برای رژیم اصلا قابل قبول نیست و من شخصا براین باورم که رژیم به کمک کره شمالی و شاید هم به تنهائی درصدد تولید سلاح هستهای است و چه بسا با تولید بمب اتمی جهان را غافلگیر کند.
مساله سلاح هستهای
هیچ کس به درستی نمیداند رژیم چقدر اورانیوم غنی شده دارد، هیچ کس نمیداند چند دستگاه سانتریفوژهای پیشرفته در زیر کوههای ایران مشغول غنی سازی هستند و هیچ کس نمیتواند ادعا کند که فاصله رژیم به تولید سلاح اتمی چقدر است. آژانس هستهای از ماه ژوئن سال ۲۰۲۵ اجازه بازرسی سایتهای هستهای را نداشته و رژیم در ژوئیه ۲۰۲۵ همکاری با آژانس را معلق کرد.
جمهوری اسلامی اگر بمب اتمی نمیخواست میتوانست با تحویل اورانیومهای ۶۰ درصد غنی شده و قبول شروع دوباره بازدیدهای آژانس بخش مهمی از مشکلات اقتصادی خود را حل کند. اما به باور من ادامه مشکلات اقتصادی و خطر اعتراض گرسنگان را میپذیرد تا بتواند هر طور شده خود را به تولید سلاح هستهای برساند.و طبعا میداند که تجهیز به سلاح هستهای او را در عرصه سیاست خارجی و حتی ایجاد روابط اقتصادی با غرب و با همسایگان عرب خلیج فارس در موضع قدرت قرار میدهد. در میان سران جمهوری اسلامی حالا کسانی هستند که به صراحت از تولید بمب اتمی به عنوان وسیلهای که بقای رژیم را تضمین میکند دفاع میکنند (برای نمونه سردار سپاه محسن رضائی که نماینده شخص مجتبی خامنهای در شورای امنیت ملی جمهوری اسلامی است.)
از این پس دیگر مساله عقبنشینی در موضع هستهای، برای رژیم اصلا قابل قبول نیست.
تنگه هرمز قوی ترین سلاح جمهوری اسلامی
اما مهمتر از سلاح هستهای تنگه هرمز است. سلاحی که حمله نظامی آمریکا – اسرائیل به رژیم ارزانی داشت. جمهوری اسلامی حالا به واسطه آن گلوی اقتصاد اروپا، کشورهای عربی خلیج فارس و خود حکومت آمریکا را میفشارد و روز به روز هم بیشتر معلوم میشود که برای بازگشائی تنگه هرمز از آمریکا کارچندانی ساخته نیست. و هم اکنون حکومت اسلامی برای عبورسالم کشتیها از کشورهای مختلفی باج گرفته و میگیرد.
پیش از جنگ آمریکا و اسرائیل ظاهرا از ابعاد و اهمیت سلاح تنگه هرمز بیخبر بودند و جمهوری اسلامی هم به خود جرات نمیداد از این تنگه به عنوان یک سلاح استفاده کند.
امروز همه تحلیل گران و ناظران بین المللی از شکست آمریکا و اسرائیل در جنگ حرف میزنند و تقریبا همه میدانند که این جنگ ابهت و نفوذ سیاسی بزرگترین قدرت نظامی جهان را در هم شکسته است. کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز که برخی از آنان از آغاز جنگ راضی بودند، حالا متوجه شدهاند که با وجود خرید صدها میلیارد دلار اسلحه آمریکائی و حضور پایگاههای نظامی آمریکا در کشورشان آمریکا قدرت دفاع از آنان را ندارد و اگر بخواهند ثبات سیاسی و اقتصادی خود را که در این جنگ لطمه خورده حفظ کنند باید با جمهوری اسلامی از در دوستی و آشتی در آیند!
حالا بیشتر این کشورها به این نتیجه رسیدهاند که وجود پایگاههای نظامی آمریکا به جای امنیت و ثبات سیاسی و اقتصادی، موجب ناامنی و بیثباتی شده است. به این ترتیب دولتهای عربی خلیج فارس در آینده احتمالا علاقه چندانی به ادامه حضور پایگاههای آمریکائی در کشورشان نخواهند داشت و برای ثبات خود به اتحادهای منطقهای و نوعی موازنه میان چین و آمریکا در مناسبات خود روی میآوردند. چین و روسیه هم که پشتیبان جمهوری اسلامی بودند و در جنگ به آن اطلاعات و سلاح میرساندند متوجه شدهاند که آمریکا در این جنگ عملا شکست خورده است. پیروز این جنگ پس از جمهوری اسلامی همه قدرتهای توتالیتر و دیکتاتوریهای بین المللی بویژه چین و روسیه هستند.
تضعیف اروپا
پیش از جنگ اتحادیه اروپا دچار مشکلات اقتصادی، افزایش بدهکاریهای دولتی، رشد نارضایتیهای عمومی و افزایش تمایل به جریانات راست افراطی بود.
جنگ آمریکا و اسرائیل همه دشواریهای اقتصادی و اجتماعی اروپا را برای سالیان طولانی تشدید کرده است. و به موازات آن اروپا را در برابر قدرت اقتصادی و نفوذ جهانی چین تضعیف کرده است. این وضعیت باعث رشد روز افزون گرانی و بیکاری در اروپا شده که خود یکی از علل تقویت جریانات راست افراطی در کشورهای اروپائی است.
جمهوری اسلامی که پیش از جنگ تا اندازهای قدرت تقویت نیروهای نیابتی خود را در یمن، عراق و لبنان را از دست داده بود، حالا مجددا به حمایت از آنان برخاسته و این نیروهای وابسته به جمهوری اسلامی نیز روحیه ی تازهای پیدا کردهاند.
پس نتیجه میگیریم که:
- این جنگ جمهوری اسلامی و انواع جریانات تروریستی اسلامی را تقویت کرد.
- ایران ویران تر و رژیم اسلامی در درنده خوئی علیه مردم ایران گستاخ تر شد.
- سلاح بینظیری به نام آبراه تنگه هرمز به دست جمهوری اسلامی افتاد که میتواند هر زمان که خواست علیه هر قدرت خارجی چه آمریکا و چه اسرائیل و اروپا و چه کشورهای عربی از آن استفاده کند.
نفوذ و اقتدار نظامی آمریکا در انظار متحدان و دشمنانش در هم شکسته شد.
- نظامهای توتالیتر بویژه چین و روسیه با این جنگ احمقانه و جنایتکارانه علیه ایران نفوذ بیشتری در جهان پیدا کردند.
- اقتصاد اروپا و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در کوتاه مدت و دراز مدت از این جنگ زیان دیده و خواهند دید.
- اثرات مخرف آن در وضعیت ژئوپولتیکی جهانی به این زودیها از میان نخواهد رفت و تشعشات آن تا دهها سال ادامه خواهد داشت.
یکی دیگر از عواقب این جنگ آن است که گفتمانها و سلاحهای ایدئولوژیک دشمنان دموکراسی و حقوق بشر در همه جهان تیزتر و برنده تر شده است.
تغییر جایگاه ژئوپولتیک تنگهها در همه جهان
فقط تنگه هرمز نیست که موقعیت ژئوپولتیک آن عوض شده، اگر جمهوری اسلامی موفق شود از عبور و مرور کشتیها در تنگه هرمز عوارض بگیرد و یا هر زمان که اراده کرد این تنگه آبی را مسدود کند، کشورهائی که تنگهها از کنار آنان میگذرند نیز وسوسه خواهند شد.
به هرحال از این پس اهمیت ژئوپولتیک تنگههایی مثل تنگه ماگالا میان شبه جزیره مالایا و جزیره سوماترا، تنگه باب المندب بین یمن و جیبوتی و اریتره و چند تنگه دریائی دیگر احتمالا افزایش مییابد و این آبراهها به وسیلهای برای درآمدهای اقتصادی و اهداف سیاسی کشورهای مجاور آنها تبدیل میشوند که طبعا بر ناامنی اقتصادی و سیاسی جهانی میافزایند.
همه این تنگهها که پیش از جنگ محل امن تردد کشتیهای تجاری و مسافربری بودند، حالا میتوانند منشاء تنشهای سیاسی، و به خطر انداختن صلح جهانی شوند که شاید این خود به تنهائی یکی از مهمترین فجایع ژئوپولتیک حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران باشد.
تاریخ درباره اقدام آمریکا در جنگ با جمهوری اسلامی به عنوان یکی از احمقانه ترین اشتباهات این کشور که مستقیما به سود دشمنان دموکراسی و به زیان متحدان آمریکا تمام شد یاد خواهد کرد.
در مورد ایرانیان که برای رهائی از چنگال رژیم اسلامی به این جنگ امید بسته بودند، این فاجعه به آنان درس بزرگی داد و آن این که نجات ما از چنگال حکومت اسلامی در گرو مبارزه هوشمندانه و متحدانه خود ما است و نه هیچ قدرت خارجی.
قدرت مقابله مردم با رژیم در جنبش بیخشونت است؟
در مقابله با جمهوری اسلامی هرگونه جنبش اعتراضی خشونت آمیز، صددرصد شکست میخورد چه از داخل و چه از خارج، چه خشونت کردها و بلوچهای زیر ستم رژیم اسلامی باشد و چه اعتراضات شهرهای بزرگ.
قدرت مردم ایران در جنبش بیخشونت نهفته است جنبشی که هم در رفتار و کردار و هم در فرهنگ و ادبیات سیاسی و شعارهای برگرفته از چنین فرهنگی، خواستههای اقتصادی و سیاسی خود را بیان کند و به تظاهرات و اعتراضات بدون خشونت متوسل شود.
جنبش قهرآمیز، حتی نه قهر فیزیکی که قهر و خشونت در شعار، مردم را از پیوستن به جنبشها میترساند، این گونه جنبشهای قهری نمیتوانند وسعت لازم پیدا کنند و مردم را با خود همراه کنند. چرا که اکثریت عظیم مردم وقتی اعتراضات به شعارها و رفتارهای خشونت آمیز در میغلتند، کنار میایستند و از همراهی با آن پرهیز میکنند. رژیمهای سرکوبگر از این گونه جنبشها واهمهای ندارند، چرا که این جنبشها در زمین خود رژیم بازی میکنند و برای خونریزی رژیم توجیه میتراشند.
خمینی این حقیقت را میدانست و پیروانش را از شعارها و رفتارهای تند و خشونت آمیز برحذر میداشت، و برخلاف ماهیت و نیات واقعی خود، اصرار داشت که مردم بگویند ارتش برادر ماست. به سربازان و افسران اسلحه به دست گل اهدا کنند و از هرگونه گفتار و کردار خشونت آمیز علیه ارتش اجتناب کنند. اگر اعتراضات سالهای ۵۶ و ۵۷ در آغاز با شعارهای تند و خشونتهای فیزیکی همراه میشد در همان آغاز منزوی میشدند و سرکوب آنان آسان بود.
جنبشهای بیخشونت مردم را به پیوستن به خود ترغیب میکنند، چرا که مردم از پیوستن به این گونه جنبشها کمتر احساس ترس میکنند.
قدرتی که جنبشهای بیخشونت ایجاد میکنند در وسعت آنها و در ایجاد تردید در بدنه نیروهای مسلح نهفته است. توجیه کشتار مردمی که از هر گونه خشونت پرهیز میکنند و با ادبیات و فرهنگ عدم خشونت رژیم حاکم و نیروهای مسلح را به چالش میکشند، بسیار دشوارتر از مساله سرکوب جنبشهائی است که دست به خشونت میزنند.
در جنبش بیخشونت رهبران جنبش باید از آغاز به فعالان یادآور شوند که خشونت، دشمن پیروزی و هموار کننده سرکوب است. که خشونت چه در کردار و رفتار و چه در گفتار خدمت به سرکوب و انزوای جنبش است. و این که جنبش بیخشونت برای تغییر است و به هیچ وجه قصد انتقام در کارش نیست.
جنبش عدم خشوت آنگاه که وسعت پیدا کند پتانسیل آن را پیدا خواهد کرد که مردم را به اعتصابات و نافرمانیهای مدنی فرا خواند و همزمان رژیم را به تن دادن به مطالبات عمومی فرا خواند. رهبران چنین جنبشی باید مدام بر مخالفت خود با هرگونه خشونت و انتقام تاکید کنند و از نظامیان و کارگزاران رژیم دعوت کنند که به صفوف مردم بپیوندند. این گونه جنبشها بسیاری از نظامیان و کارگزاران را دست کم در سرکوب مردم مردد میکند و میتواند موجب افزایش شکاف و نهایتا فروپاشی دیکتاتوری گردد.
تاریخ نیم قرن گذشته شاهد پیروزیهای بزرگ این گونه جنبشهای بیخشونت در همه جهان است. در اروپا نمونه بارز آن لهستان است.در آفریقا( نمونه بارز آن آفریقای جنوبی) و در آمریکای جنوبی (نمونه بارز آن شیلی است) است. در این ۵۰ سال حتی یک مثال هم وجود ندارد که اعتراضات خشونت آمیز به دموکراسی منجر شده باشد. جنبشهای خشونت آمیز حتی اگر در موارد استثنائی به پیروزی رسیده باشند در نهایت دیکتاتوری تازه نفس و جدیدی را جانشین دیکتاتوری قبلی کردهاند. مبارزه خشونت آمیز علیه دیکتاتوریها، چه داخلی باشد و چه از طریق جنگ خارجی و یا در آمیختن این دو با هم نهایتا به یک دیکتاتوری دیگر میانجامد و مردم این کشورها را به فلاکت میکشاند. نمونههای بارز آن را هم میتوان در لیبی، افغانستان و سودان مشاهده کرد.
پانویسها:
نامه دوم قوام به محمد رضا شاه
در جواب عریضه سرگشاده که چندی قبل به حضور همایونی عرض کرده بودم، نامهای به امضای جناب آقای حکیمالملک به اینجانب رسید که تاریخ آن ۱۹ فروردین [۱۳۲۹] بود و در روزهای آخر فروردین که به دستور طبیب در جنوب فرانسه بودم به اینجانب ابلاغ گردید. در آن موقع به شهادت جمعی از آقایان قریب بیست روز بیمار و بستری بودم و بعد هم بر حسب وقتی که از جراح متخصص لندن گرفته بودم بایستی روز ۲۷ ماه مه (۱۶ اردیبهشت) برای عمل جراحی به لندن میرفتم. این بود که پس از رفع کسالت برای ویزای گذرنامه به پاریس آمدم و روز ۱۶ اردیبهشت وارد لندن شدم. بدیهی است درجریان عمل جراحی امکان خواندن و نوشتن و فرصت ایراد جواب غیرمقدور بود. اکنون که از بیمارستان بیرون آمده، با حال ضعف و نقاهت تحت نظر طبیب و جراحدر لندن اقامت دارم و فرصت محدودی برای مطالعه جراید طهران حاصل است، با کمال تعجب ضمن شایعات جراید در روزنامه اطلاعات ملاحظه شد که اینجانب نامهای به علیاحضرت ملکه مادر به طهران فرستاده و تقاضا کردهام اجازه داده شود به طهران مراجعت نمایم و نیز بوسیله مقربین بارگاه همایونی خواستهام تقاضای عفو و اغماض کرده باشم. این نوع انتشارات سبب شد که با حال کسالت اولاً شایعات مزبور را تکذیب کنم زیرا در خود گناه و خطایی نمیبینم که مورد عفو و اغماض ملوکانه واقع گردم و بنابراین هر وقت طبیب اجازه دهد به وطن عزیز مراجعت خواهم کرد. ثانیاً چنانچه نامه جناب آقای ابراهیم حکیمی را بیجواب میگذاشتم مثل این بود که مندرجات آن را تصدیق کرده باشم و از مدلول جواب واضح بود که آنچه را شرح دادهاند برحسب ابتکار شخص ایشان نبوده چه عمری است با ایشان رفاقت و خصوصیت داشتهام و در تمام این مدت کلمهای برخلاف نزاکت و احترام از ایشان نسبت به خود نشنیدهام. پس مسلم است که آنچه را ایشان امضا نمودهاند ابلاغ فرمایشات همایونی بوده و بنابراین روی سخن و عرض جواب به پیشگاه ملوکانه است نه به جناب آقای ابراهیم حکیمی. و چون در خاتمه نامه ابلاغ نمودهاند که حسبالامر در آتیه از عرض عرایض به حضور همایونی خودداری شود، ناچار جواب تقریرات را بوسیله رجال خیرخواه و جراید به عرض میرسانم تا بر خلاف اراده مبارکه عمل و اقدامی نکرده باشم.
آنچه را در عریضه سرگشاده به عرض رساندهام تنها عقیده فدوی نبوده بلکه نظر علمای اعلام و متفکرین عالیمقام و وطنپرستان ایرانی بوده است که جز خیر و سعادت مملکت و صلاح شخص شخیص سلطنت نظری نداشتهاند و جای بسی تأسف است که عرایض خیرخواهانه به جای حسن قبول تولید ملال و کدورت نموده تا حدی که قسمت اعظم مشکلات موجود را نتیجه دوران زمامداری فدوی دانستهاند.
اعلیحضرت همایونی اگر اندکی صرف وقت فرموده به تاریخ قرن اخیر ایران مراجعه فرمایند توجه خواهند فرمود که دوران زمامداری فدوی از جهاتی مشکلترین و هولناکترین ازمنه تاریخ ایران بوده و اگر فدوی به وظیفه وطنپرستی جرئت نموده قبول مسئولیت کردهام و مصدر خدمت بوده و یا مرتکب خیانت گردیدهام تاریخ ایران و بلکه تاریخ دنیا قضاوت آن را کرده و خواهد کرد و جای تعجب و تأسف است که اعلیحضرت که حامی و نگهبان مقام و احترام خدمتگذاران کشور هستند به جای تشویق و تقدیر میفرمایند بقیه زندگانی پلید خود را باید در گوشه زندان سپری نمایم در صورتی که اگر جسارتی کردهام از این نظر بوده است که چون مملکت را مشروطه و اعلیحضرت را متجدد و شاهنشاه دمکرات میدانستم لازم دیدم نظریات عموم را در کمال سادگی و صراحت برای خیر مملکت و صلاح شخص اعلیحضرت به عرض برسانم. لکن از جوابی که امر به صدور فرمودهاند جا دارد تصور شود که اوضاع امروز با هفتصد سال قبل فرقی نکرده است چنانکه شیخ سعدی میگوید «از تلون طبع پادشاهان بر حذر باید که وقتی به سلامی برنجند و دیگر وقت به دشنامی خلعت دهند.»
میفرمایند اگر فدوی فراموش کرده یا تظاهر به فراموشی مینمایم عواقب سوء سیاست و خیانتورزی فدوی به این کیفیت تجلی مینمود که اگر تفضل خداوند و غیرت ملّی افراد آذربایجان همراهی نمیکرد و فداکاریهای ارتش دلیر این کشور تحت فرماندهی مستقیم اعلیحضرت نبود حال نام آذربایجان از تاریخ کشور زدوده شده بود.
اگر چه عرض هنر پیش یار بیادبی ست
زبان خموش ولیکن دهان پر از عربی ست
پری نهفته رخ و دیو در کرشمه حسن
بسوخت عقل ز حیرت که این چه بلعجبی ست
هزار عقل و ادب داشتم منای خواجه
کنون که مست و خرابم صلاح با بیادبی ست
افسوس و هزار افسوس که نتیجه جانبازیها و فداکاریهای فدوی را با کمال بیرحمی و بیانصافی تلقی فرمودهاند. پس ناچارم بر خلاف مسلک و رویه خود که هیچوقت دعوی حسن خدمت نکردهام و هر خدمتی را وظیفه ملّی و وطنپرستی خود دانستهام، در این مورد با کمال جسارت و با رقت قلب و سوز دل به عرض برسانم که به خدای لایزال قسم روزی که تقدیرنامه اعلیحضرت به خط مبارک به افتخار فدوی رسید که ضمن تحسین و ستایش فرموده بودند سهم مهم اصلاح امور آذربایجان به وسیله فدوی انجام یافته است متحیر بودم که چگونه افتخار ضبط و قبول آن را حائز شوم زیرا غیر از خود برای احدی در انجام امور آذربایجان سهم و حقی قایل نبودم و فقط نتیجه تدبیر و سیاست این فدوی بود که بحمدالله مشکل آذربایجان حل شد و اهالی رشید و غیرتمند آذربایجان با سیاست فدوی یاری و همکاری نمودند و بعد که بحمدالله اعلیحضرت با جاه و جلال تشریففرمای آذربایجان شدند و برخلاف انتظار اعلیحضرت در بعضی نقاط استفادهجویی و غارتگری شروع شد، با تلگراف رمز عرض کردم اگر نتیجه زحمات واقدامات این است از این تاریخ فدوی مسئول امور آذربایجان نیستم وای کاش به جای این تهمتها و بیانصافیها که برخود اهالی آذربایجان معلوم است، در آبادی و عمران و رفع خرابیها و خسارتها توجه بیشتری مبذول شده بود که اهالی رنج دیده و فلک زده آنجا به اطراف و اکناف پراکنده نمیشدند و مال و حشم خود را برای معاش یومیه به ثمن بخس نمیفروختند و امروز بعد از چهارسال آذربایجان به صورت بهتر و آبرومندتری عرض اندام مینمود.
جناب آقای ابراهیم حکیمی به اطاعت امر مطاع ملوکانه انواع تهمت و افترا را نسبت به این فدائی ملت و مملکت ابلاغ نمودهاند، پس چرا تکمیل و تصریح ننمودهاند که تعهدات شوم اینجانب در مسافرت مسکو چه بوده و با این که گزارش مسافرت خود را به تفصیل در مجلس شورای ملی قرائت کردم نقشه تجزیه آذربایجان چگونه طرح شد و کی و چه وقت در مجلس شورای ملی لزوم تغییر قانون اساسی را پیشنهاد کردهام و اگر هم وقتی اشارتی کرده باشم راجع به تفسیر بعضی از مواد قانون اساسی بوده است نه تغییر آن. آن هم به این نظر بوده است که حدود مسئولیت وزرا دستخوش پارهای مداخلات غیرقانونی نشود و امور حکومت من جمیع جهات به وسیله وزرا و تحت نظارت دقیق مجلس اداره شود.
و این که میفرمایند دو نفر از وزرای کابینه را برای تغییر قانون اساسی مأمور نمودهام بر حسب امر و فرمایش همایونی بوده است که خواستم به عرض برسانند راهی برای تغییر قانون اساسی پیش بینی نشده است.
آیا تمام این مقدمات دلیل میشود که به ترتیبیکه بر همه معلوم است جمعی را بنام مجلس مؤسسان دعوت نموده قانون اساسی را تغییر دهند یعنی همان قانون اساسی که اعلیحضرت موقع قبول سلطنت حفظ و حمایت آن را تعهد نموده و سوگند یاد فرموده و کلامالله مجید را شاهد و ناظر قرار دادهاند و مرحوم فروغی رئیس دولت وقت تصریح نموده که اعلیحضرت همایونی طبق قانون اساسی موجود سلطنت خواهند فرمود.
و اما این که میفرمایند در کابینه اوّل خود از مقام سلطنت انحلال مجلس را درخواست نمودهام، اولاً در آن موقع اکثریت مجلس طرفدار فدوی بوده است ثانیاً البته در نظر مبارک هست که یک روز فرمودند فلان نماینده خارجی عرض کرده است فدوی دعوی انحلال مجلس را کردهام و فرمودند اگر این طور باشد پس من چه کاره هستم. فدوی عرض آن شخص را تکذیب کردم و به عرض رساندم نه اعلیحضرت همایونی و نه رئیس دولت هیچ کدام حق انحلال مجلس را ندارند و با اصرار تمام استدعا نمودم آن شخص را بخواهند و باحضور فدوی مواجهه فرمایند تا صحت و سقم مطلب معلوم شود. و با این که دو مرتبه عرض خود را تجدید کردم اقدامی نفرمودند و استدعای فدوی به دفعالوقت گذشت.
در نامه مزبور نوشته شده است اصلاح و تکمیل قانون اساسی با توجه به سنت طبیعی یعنی اصل تکامل و ارتقاء صورت گرفته. فدوی با هوش و ذکاوت فوق العاده اعلیحضرت چطور قبول کنم که اعلیحضرت همایونی چنین فرمایشی را فرموده باشند؟ زیرا قانون تکامل و ارتقاء را نمیتوان به این طریق تأویل نمود که حقوقی را که بیش از چهل سال قبل ملّت ایران دارا بوده اکنون که افکار عموم روشنتر و مبانی آزادی در همه جا محکمتر و کاملتر شده و برای مردم دنیا در تمام ممالک حقوق بیشتری شناخته شده است حقوق مردم ایران را به عنوان اصل تکامل و ارتقاء یعنی بطور معکوس لغو کرد و قانون اساسی کشور را به نفع قوه مجریه تغییر داد و ملت ایران را از حق مشروع و مسلم خود محروم نمود.
امر فرمودهاند در عریضه سرگشاده حقوق و حدود مقام سلطنت را بیپایه و مایه و بیادبانه و جسورانه تلقی نموده و اگر این حقوق تشریفاتی میبود اکنون بنیان نظام کشور از بیخ و بن برکنده شده بود. فدوی آنچه را به عرض رساندهام معمول ممالک مشروطه دنیا و مدلول قانون اساسی ایران بوده است و چنان چه عدهای از قضات محترم و عالیمقام کشور و متخصصین خارجی را مأمور میفرمودند که عرایض فدوی را با قانون اساسی موجود تطبیق نمایند صحت و سقم عرایض فدوی معلوم میشد و نظری جز این نداشتهام که اعلیحضرت سالهای فراوان با کمال محبوبیت بر اریکه سلطنت برقرار باشند و مقام شامخ سلطنت را آلوده امور حکومت نفرمایند و به معمول سلاطین مشروطه و قانون اساسی ایران از مسئولیت و طرفیت با مردم مصون و محفوظ مانند.
میفرمایند ضرورت پارهای اصلاحات از قبیل تمدید مدت مجلس برای جلوگیری از تشنجات انتخاباتی که هر دو سال گریبان گیر کشور میشود. افزایش عده نمایندگان مجلس برای تقویت بنیان حکومت ملّی به حدی روشن است که محتاج به توضیح نیست. خاطر مبارک مستحضر است که در قانون اساسی موجود عده نمایندگان تا دویست نفر پیشبینی شده است و برای تمدید مدت مجلس نیز هر وقت از طرف ملّت تقاضای تمدید شد و آزادیخواهان و صلحای قوم تقاضای مجلس مؤسسان نمودند و مجلس مؤسسان در کمال آزادی و بی مداخله مأمورین دولت تشکیل یافت راجع به تمدید مجلس نیز تصمیم ملّت معلوم خواهد شد.
میفرمایند در دوره زمامداری فدوی حبس و زجر عناصر آزادیخواه به حدی بود که عدهای از آنان در توقیفگاه درگذشته و پارهای دیگر نزدیک به این خطر گردیده بودند. خوب بود یکی از آنان را که در توقیفگاه درگذشته بودند معلوم فرموده بودند. بعلاوه ایام زمامداری فدوی به حدی با پیشامدهای هولناک مصادف بود که ناچار از بعضی از دوستان عزیز و حتی از منسوبین خود با کمال احترام در عمارت شهربانی پذیرایی نمودم. لکن بر خاطر مبارک پوشیده نیست که بعد از فدوی هر امری واقع شد. اشخاص محترم و آزادیخواه را به حبس و زجر محکوم و در محبس شهربانی زندانی نمودند و روحانی بزرگواری را مانند آیتالله کاشانی، که چندی در قزوین با کمال احترام و آزادی مهمان فدوی بودند و با این که خودشان میل به توقف فرمودند تا زندهام از وجود محترمشان خجل و شرمندهام، شبانه به آن طرز فجیع گرفتار و از هیچ نوع بیاحترامی و اسائه ادب به شخص ایشان و مقام روحانیت فروگذار نکردند و ایشان را بدون هیچ دلیل و مدرک گرفتار و تبعید [و] در قلعه فلک الافلاک زندانی نمودند و به طرزی شرمآور از وطن مألوف اخراج و تبعید کردند و چنین فاجعه بیسابقهای را به جامعه روحانیت وارد ساختند. فدوی عرض نمیکنم این جنایت به امر و دستورات اعلیحضرت همایونی واقع شده، بلکه یقین دارم خاطر مبارک از وقوع آن مکدر و متأثر است. لکن عرض میکنم بعد از اطلاع چرا مجرم و مسبب را تنبیه و تعزیر نفرموده و از خدمت اخراج ننمودهاند.
میفرمایند مردم به خوبی واقف هستند چه کسانی در مدت حکومت خود میلیونها اندوخته و ذخیره کرده و چه اشخاص نیز میلیونها در راه رفاه عموم صرف نمودهاند. و در جای دیگر نیز اشاره به جوازفروشی و رشوهخواری فرمودهاند.
اولاً اگر اعلیحضرت در تمام اوقات حکومت فدوی چه قبل از سلطنت اعلیحضرت و چه بعد معلوم فرمودند که فدوی اهل رشوه و استفاده بودهام یا اندوخته و ذخیرهای در بانکهای داخله و یا خارجه دارم تمام دارایی خود را به دولت تقدیم میکنم.
ثانیاً راجع به موضوع جواز چنان که مکرر به عرض رساندهام و در محافل عمومی اظهار داشته و در مجلس شورای ملّی به دفعات تصریح کردهام، فدوی چیزی از کسی نخواستهام. مقداری برنج و غیره اضافه بر احتیاجات کشور بود که اگر خارج نمیشد میپوسید و ضرر آن به رعیت و ملاک میرسید و از طرفی برای آسایش مردم و رفع نگرانیها حزب دمکرات ایران تشکیل شده بود و لازم بود با عجله و شتاب پیشرفت کند. این بود که خود مردم برای سرعت جریان و پیشرفت حزب دمکرات ایران و هم برای صرفه دولت و صرفه رعیت و ملاک و پیشرفت امور آذربایجان برای مقداری برنج و جو با تصویب هیئت وزرا اجازه صدور گرفتند و ارز آن را به دولت پرداختند و هدایایی نیز به حزب دمکرات ایران دادند.
و این که میفرمایند چه اشخاصی میلیونها در راه رفاه عمومی صرف نمودهاند، این قسمت را هم مردم خوب میدانند که این میلیونها را خود دارا بودهاند یا از اموال و املاک مردم فقیر و غنی این مملکت اندوخته و بعد که حفظ آن اموال غیر مقدور شد مقداری از آن را به چه مصارفی رساندهاند.
در خاتمه عرض میکنم که اعلیحضرت همایونی البته عرایض مکرر فدوی را فراموش نفرمودهاند که فدوی با وضع حاضر داوطلب هیچ نوع منصب و مقامی نبودهام و آنچه با کمال وضوح و خلوص به عرض رساندهام در راه خیر مملکت و صلاح شخص اعلیحضرت بوده و باز هم عرض میکنم که دوام و بقای سلطنتها و موفقیتها در حفظ و حراست حقوق ملّت و احترام به افکار عامه است و در این موقع انتظار عموم از پیشگاه مبارک این است که حقوق ملّت ایران طبق قانون اساسی موجود محفوظ بماند و امور کشور به مبعوثین ملّت و وزرای مسئول واگذار شود و دولتها مانند همیشه با رأی تمایل مجلس انتخاب شوند و اعلیحضرت همایونی طبق روح قانون اساسی سلطنت فرمایند و آنچه بر خلاف این منظور در بیست سال سلطنت شاهنشاه فقید معمول بوده از جزئی وکلی منسوخ و متروک گردد و از آنچه موهم خلف وعده و نقض عهد است اجتناب شود.
بدیهی است با پیروی مراتب فوق عموم افراد ملّت را به وفاداری و فداکاری تشویق و ترغیب فرموده و قلوب مردم را به مهر و محبت وجود مبارک تسخیر خواهند فرمود. برعکس چنانچه حقوق مردم گرفته شود و دلها شکسته و مجروح گردد جز یأس کلی و ناامیدی عمومی که موجب بغض و عناد و مقدمه مقاومت و طغیان است نتیجهای نمیتوان انتظار داشت.
چند وقتی در این بسر بردیم
ما نصیحت به جای خود کردیم
گر نیاید به گوش رغبت کس
بر رسولان پیام باشد و بس
۲۵ خرداد [۱۳۲۹] از لندن
احمد قوام
“برگرفته از سایت همنشین بهار”
***
نامه حاج سید جوادی به شاه:
مسئلهٔ اصلی: تمرکز قدرت در شخص شاه
حاجسیدجوادی در درجهٔ اول به این اعتراض دارد که میان اختیاراتی که قانون اساسی برای شاه تعیین کرده و قدرتی که شاه در عمل اعمال میکند فاصلهٔ بسیار زیادی ایجاد شده است.
از نظر او شاه دیگر صرفاً «سلطنت» نمیکند، بلکه در تصمیمهای اجرایی، اقتصادی، سیاسی، قضایی و حتی جزئیات ادارهٔ کشور دخالت مستقیم دارد.
۲. شاه باید سلطنت کند، نه حکومت
این هستهٔ حقوقی نامه است.
حاجسیدجوادی از موضع مدافع قانون اساسی مشروطه است و استدلال میکند که مقام سلطنت نباید جای دولت و مجلس را بگیرد. این دیدگاه را به خط فکری مصدق نزدیک دانستهاند: شاه باید سلطنت کند، نه حکومت.
این دقیقاً همان نقطهای است که نامهٔ او را به نامهٔ قوامالسلطنه در ۱۳۲۸ مرتبط میکند.
۳. مجلس و دولت استقلال واقعی ندارند
از دید حاجسیدجوادی، مشکل فقط شخص شاه نیست؛ بلکه نهادهایی که طبق قانون اساسی باید قدرت را کنترل کنند، استقلال خود را از دست دادهاند.
مجلس بهجای اینکه نمایندهٔ واقعی مردم باشد، در انتخاب و عملکرد خود تحت تأثیر دستگاه قدرت قرار دارد و دولت نیز بهجای پاسخگویی واقعی به مجلس، عملاً در برابر شخص شاه مسئول است.
بنابراین ساختار ظاهراً قانونی حکومت، از نظر او با مضمون واقعی مشروطیت فاصله گرفته است.
۴. قوهٔ قضائیه
یکی از محورهای مهم نامه، استقلال قوهٔ قضائیه است.
استدلال او این است که وقتی دستگاه قضایی استقلال نداشته باشد، قانون دیگر نمیتواند حافظ حقوق مردم در برابر حکومت باشد.
به همین دلیل مسئلهٔ دادگستری را صرفاً یک مشکل اداری نمیداند؛ بلکه آن را نشانهای از اختلال بنیادی در نظام مشروطه میداند.
۵. فساد اداری و اقتصادی
حاجسیدجوادی سپس از مسئلهٔ قدرت سیاسی به نتایج آن در زندگی کشور میرسد:
• فساد اداری
• سوءاستفاده از قدرت
• عدم پاسخگویی مسئولان
• اتلاف منابع
• امتیازهای اقتصادی
• گسترش فاصلهٔ میان حکومت و مردم
از نظر او اینها مسائل جداگانهای نیستند؛ ریشهٔ مشترکشان تمرکز قدرت و نبود نظارت واقعی است.
به همین دلیل نامه صرفاً یک اعتراض سیاسی نیست و بخش قابل توجهی از آن به مسائل اقتصادی و اجتماعی اختصاص دارد.
۶. پیامد اجتماعی و اخلاقی استبداد
یکی از ویژگیهای نامه این است که حاجسیدجوادی استبداد را فقط مسئلهای سیاسی نمیداند.
او معتقد است وقتی مردم احساس کنند در تصمیمگیری کشور نقشی ندارند و مقامات نیز در برابر کسی پاسخگو نیستند، نتیجه فقط سرکوب سیاسی نیست؛ بلکه اعتماد، اخلاق عمومی و مسئولیت اجتماعی نیز فرسوده میشود.
به همین دلیل نامه، پیامدهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی حکومت را همزمان بررسی میکند.
۷. هشدار دربارهٔ آینده
در اینجا نامه بسیار پیشگویانه میشود.
حاجسیدجوادی معتقد است جامعهای که راههای قانونی اعتراض و اصلاح را نداشته باشد، فشارهای انباشتهشده را بالاخره به شکل دیگری بروز خواهد داد.
جملهٔ بسیار معروف او در همین زمینه است:
«من با تمام هوش و حواس خود صدای ترک خوردن و شکاف برداشتن سقفهایی را که بر سر قدرت سیاسی کشور گسترده شده است، میشنوم.»
این جمله در ۲۰ دی ۱۳۵۵ نوشته شد؛ یعنی هنوز اعتراضات گستردهٔ سال ۱۳۵۶ آغاز نشده بود.
حاجسیدجوادی به شاه میگوید مشکل ایران فقط فساد یا سوءمدیریت چند وزیر نیست؛ مشکل اصلی این است که قدرت سیاسی از چارچوب قانون اساسی خارج شده و در شخص شاه متمرکز شده، و تا زمانی که حکومت به قانون، مجلس مستقل، دولت مسئول، دادگستری مستقل و حقوق مردم بازنگردد، اصلاح واقعی امکانپذیر نیست.
و اینجاست که ارتباط آن با قوامالسلطنه واقعاً شگفتانگیز میشود:
قوام در ۱۳۲۸ هشدار میدهد که اگر شاه حکومت کند، سلطنت مشروطه از بین میرود.
***
این هم مقالههای نگارنده در محکومیت حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران و پیامدهای آن:
حمله نظامی و چهار سناریو!
در این لحظههای هولناک بیم و امید، سرنوشت ایران در حال رقم خوردن است. آیا سیاه ترین صفحات تاریخ ایران ورق میخورد؟ نمیدانیم در این بزنگاه پر تلاطم و طوفانی تاریخ که دو قدرت نظامی خارجی در پی مطامع و منافع خود به ایران حمله کردهاند چه سرنوشتی در انتظارمان است؟ یک دوران سیاه دیگر؟ آیا میتوان در این گیرودار فرصتی پیدا کرد برای توقف این جنگ و رهایی از شر دیکتاتوری و فساد و سرانجام رسیدن به سر منزل مقصود تاریخیمان که صد و پنجاه سال است در راهش پیکار کرده ایم، جان باختهایم و همچنان از آن دور هستیم؟
حالا تبه کارترین دیکتاتور تاریخ ما، کسی که داستان ضحاک را کمرنگ کرد و خود به هولناک ترین اسطوره جنایت و آدم کشی تبدیل شد و مدعی بود که خدا از زبان او سخن میگوید در اوج خون ریزی و فرعونیت ترور شد و به همراه او بسیاری از همدستانش نابود شدند.ای کاش مردم ایران توانسته بودند خامنهای را زنده دستگیر کنند و در دادگاه ملت او و همدستانش را محاکمه کنند تا محاکمه او درسی عبرت آموز در تاریخ ایران و جهان باشد. خامنهای و ایادی او همواره یک پاسخ به هر پرسش و اعتراضی داشتند: سرب داغ و قتل عام.
ملت ایران بویژه نسل جوان، نسل زد، نسلی که میخواهد آزاد و سربلند زندگی کند بارها برای برافکندن این نظام دینی تبهکار قیام کرد و هربار با داس مرگ رژیم دینی درو شد. ملت ایران امروز حق دارد در بحبوحه بیم و امید در مرگ قاتلان ایران و ایرانی شادی کند. اما این شادی نباید ما را از عواقب مداخله نطامی خارجی که قاعدتا برای دموکراسی و منافع ملی ایران فاجعه بار است غافل کند.
این رژیم احتمالا نابود میشود یا به نوعی دگردیسی پیدا میکند، اما پس از آن چه میشود؟ مداخله نظامی ترامپ و نتانیاهو نه برای دموکراسی و استقلال ایران است که این دو با آن بیگانهاند و نه به خاطر خیر عمومی ایرانیان. آنان به دنبال منافع خویشند و برای رسیدن به اهداف خود به هر کاری دست میزنند و من طبعا مثل هر میهن پرست با تجربهای مخالف مداخله نظامی خارجی و نگران عواقب آن هستم.
البته میدانم که ۴۷ سال سیاستهای ماجراجویانه و عربده کشانه رژیم اسلامی بود که راه را بر این مداخله هموار کرد.
سناریوی نجات، سناریوی ترامپ، سناریوی بقاء و سناریوی سیاه
۱- سناریوی نجات
بهترین سناریو آن است که بقایای رژیم هرچه زودتر، همین امروز، سلاحهایش را زمین بگذارد. به مداخله گران آتش بس اعلام کند و خود را به مردم ایران تسلیم کند.ایرانیان زندانی کشیده، ایرانیان هم اکنون در بند و نیز فرهیختگان میهن پرست مجرب فراوانند که آمادهاند پا به میدان بگذارند، جنگ را تمام کنند، بقایای تسلیم شده رژیم را ببخشند و راه را بر ایجاد دولت موقت گذار و برگزاری انتخابات آزاد و بنای دموکراسی بر ویرانههای رژیم اسلامی هموار سازند. این تصمیم هم به نفع منافع ملی ایران و هم به سود همه افرادی است که خود را تسلیم ملت میکنند و جان به در میبرند. هر یک دقیقهای که این بقایای رژیم زودتر خود را تسلیم کنند، به سود خود آنان است. مردم ایران آنقدر بالغ و آزاده هستند که تسلیم شدگان را ببخشند. با تسلیم شدن اینان، این جنگ هولناک پایان میگیرد، ویرانی زیرساختها، شهرکها و صنایع که ثروتهای ملی ایراناند و هر روز بخش مهمی از آن در آتش جنگ خاکستر میشود، پایان میگیرد.
به باور من همه ما از هر عقیده و فکر سیاسی باید از همین سناریو دفاع کنیم که اگر عملی شود راه را بر رقابت آزادانه سیاسی همه جریانات از نحلههای مختلف چپ و راست، و از هواداران هر نوع نظام سیاسی هموار میکند و نهایت یک دولت موقت شرایط رابرای رقابتهای انتخاباتی و آزادی انتخابات هموار میکند. اخیرا دونالد ترامپ با گستاخی تمام گفته است که میخواهد در انتخاب رهبر آینده ایران حق دخالت داشته باشد. او به چشم یک مستعمره به ایران نگاه میکند. این گفته به این مفهوم است که او صد البته هیچ احترامی برای اراده مردم ایران قائل نیست. باید همه میهن پرستان در دفاع از استقلال ملی ایران این نوع گفتههای گستاخانه را قاطعانه محکوم کنند. از این گذشته باید توجه داشت که در پشت صداهایی که میخواهند کردها و یا دیگر اقوام ایرانی را تجزیه طلب معرفی کنند، اهداف شومی نهفته است، هیچ کس نمیتواند خود را از کردها که نزدیک به سه هزار سال پیش بنیان گذار نخستین سلسله ایرانی مادها بدهاند و نیز بلوچهای ایران، ایرانی تر بداند. همه اقوام ایرانی خواستار برافکندن تبعیضهای قومی و مذهبی هستند که حق طبیعی آنان است و همه ایرانیان هم باید از خواستههای عادلانه آنان دفاع کنند. روزی که دیکتاتوری از این سرزمین رخت بربندد، همه این خواستهها نیز تحقق خواهد یافت. اتفاقا این اقوام رنجیده و رنج دیده از تبعیضهای حکومت اسلامی هستند که در سالهای گذشته همواره در صف مقدم مبارزه علیه جمهوری اسلامی بودهاند و در این راه قربانیهای فراوان دادهاند.
به باور من همه ما ایرانیان از هر عقیده و فکر سیاسی باید با همه توان و تجاربمان از همین سناریو دفاع کنیم. چون اگر عملی شود راه بر تشکیل دولت موقت گذار هموار میشود. دولتی چند ماهه که وظیفه آن جلوگیری از فروپاشی کشور، رتق و فتق امور و سازماندهی انتخابات آزاد را برعهده میگیرد. برای تضمین آزادی انتخابات ، هم میبایست سازمان ملل و رسانههای مستقل جهان بر روند تبلیغات انتخاباتی و برگزاری آن، نظارت کنند.
۲- سناریوی ترامپ
سناریوی دیگر آن است که مداخله گران، حال که رژیم به شدت تضعیف شده ، به ازای گرفتن امتیازاتی که به دنبال آن هستند با بقایای رژیم مصالحه کنند. مثلا جمهوری اسلامی برود و جای آن را نوعی دیکتاتوری نظامی- مذهبی که اهل مصالحه با مداخله گران باشد، بگیرد. رژیمی که هم بتواند منافع مداخله گران را تضمین کند، هم فساد نهادینه شدن و قدرت سرکوب را حفظ کند. در این صورت منافع مردم ایران بازهم قربانی شود. این سناریو که میتوان نام ونزوئلایی کردن ایران را بر آن نهاد سناریوی مورد نظر ترامپ است. طبیعی است که مردم ایران به این آسانیها زیربار این سناریوی خفت بار و استعماری مداخله گران نمیروند.
۳- سناریوی بقاء
جمهوری اسلامی به مقابله با مداخله گران ادامه میدهد، گرانی نفت و گاز افزایش مییابد و قیمت نفت دو برابر میشود. ترامپ نگران عواقب اقتصادی و سیاسی گرانی نفت و تاثیرات آن بر افکار عمومی آمریکائیان میشود. اعلام میکند که به اهداف خود در نابودی کامل صنایع هستهای و موشکی ایران دست یافته و جنگ را تمام میکند. برای عملی شدن این سناریو باقیمانده رهبران رژیم هم در پشت پرده به امریکا امتیاز میدهند. به محض عملی شدن این سناریو جمهوری اسلامی اعلام پیروزی میکند و با وجود آن که به لحاظ نظامی بسیار ضعیف شده، فعلا به حیات خود ادامه میدهد و نیروهای سرکوب را دوباره بازسازی میکند. حملات موشکی و پهبادی رژیم به صنایع نفت و گاز کشورهای عربی خلیج فارس و تهدید به بستن تنگه هرمز با همین هدف دنبال میشود. کسانی که این حملات را اشتباه جمهوری اسلامی میدانند، در درک استراتژی جمهوری اسلامی به خطا میروند.
اگر این سناریو عملی شود جمهوری اسلامی در سرکوب مردم ایران یکه تاز تر میشود و جامعه ایران موقتا دچار سرخوردگی میشود. این سناریو یکی از احتمالات مرگبار عواقب مداخله نظامی آمریکا و اسرائیل است.
۴- سناریوی سیاه
بقایای رژیم تا به آخر به جنگ ادامه میدهند. کم کم ارتباطات فرماندهی و بدنه سپاه و ارتش از میان میرود. سپاه و ارتش به ناچار به دستههای پراکنده و جداگانه تقسیم میشوند و هر کدام در مناطقی از ایران که مناسب ببینند سنگر میگیرند و به ارعاب وسرکوب مردم ادامه میدهند. ایران در آستانه جنگ داخلی و هرج و مرج عمومی قرار میگیرد. امنیت جامعه کاملا از میان میرود، قدرتهای خارجی میکوشند برای خود در ایران گروههای وابسته و حوزههای نفوذ ایجاد کنند. این سیاه ترین و خطرناکترین سناریوئی است که مداخله نظامی خارجی میتواند به بار آورد.
احتمال این سناریوی سیاه را نمیشود دست کم گرفت بویژه آن که برخی محافل خارجی بویژه نتانیاهو و کابینه افراطی او خواهان همین هستند. آنچه میتواند از این فاجعه جلوگیری کند آگاهی و شعور مردم و همراه شدن بخشهائی از نیروهای مسلح با مردم است.
بنابر آن چه گفته شد مداخله نظامی ترامپ و نتانیاهو هم میتواند تحقق دموکراسی را در ایران سالیان سال به عقب اندازد، هم ایران را ویران تر کند، هم هزاران ایرانی بی گناه را به کشتن دهد. و هم به فروپاشی چارچوبه قوانین بین المللی منجر شود.
بسیار خوشحال خواهم شد که آینده نشان دهد این حرفهای امروز من سراسر اشتباه است و این بار مداخله نظامی دو چهره ضد آزادی و حقوق بشر بر خلاف قاعده عمومی برای ایرانیان آزادی و خوشبختی به بار آورده است.
در پایان این احساس خود را پنهان نمیکنم که همراه با میلیونها هموطن ایرانیام از کشته شدن خامنهای و دهها چهره پلید ی که در آخرین جنایت خود دهها هزار تن از ایرانیان آزادیخواه را به قتل رساندند بسیار خوشحال شدهام.
حمله نظامی، خدمت به تروریسم و دشمنی با جنبش دموکراسی خواهی ایران!
از آغاز مسلم بود که حمله نظامی و ترور سران رژیم، جمهوری اسلامی را نابود نمیکند. از آغاز روشن بود که تجاوز نظامی حکومتهای ابردستراستی دونالد ترامپ و نتانیاهو که هر دو ماهیتی ضد آزادی، ضد حقوق بشر و نژاد پرستانه دارند برای نجات ایرانیان از چنگال خونین حکومت شر و سردمداران شرور آن نیست. برای خیر، سربلندی و رفاه ایرانیان نیست.
اینک بیش از یک ماه از مداخله نظامی میگذرد. در این مدت ترامپ به خود جرات آن را داده است که بگوید:
- “من میخواهم در تعیین رهبر ایران دخالت داشته باشم”!!
- “پس از جنگ احتمالا نقشه ایران تغییر خواهد کرد”
- “اگر لازم باشد ایران را از نقشه جغرافیا حذف میکنم”
- ” من مشکلی ندارم اگر همین رژیم بماند، اما کسانی در راس آن قرار گیرند که با منافع آمریکا و دوستانش در تعارض نباشند”.
- “زیرساختهای ایران را چنان نابود میکنیم که ایران به عصر حجر بازگردد”
این سخنان گستاخانه، تحقیر ایران و ملت ایران است و هر آن کس که این اهانتها را تحمل میکند، به حقارت تن داده است.
پیش از ادامه این یادداشت تأکید دارم که شرایط حقارت بار و مرگباری که ایران امروز به آن دچار شده و به این زودیها هم راه نجاتی از آن متصور نیست نتیجه اسلام جهادگر و رهبران تروریست و تبهکار آن است. اگر ایران از حکومتی برآمده از اراده مردم و مدافع منافع ملی و سربلندی کشور برخوردار بود، قطعا هرگز به منجلاب سرکوب مردم خویش و صدور اسلامیسم تروریستی به کشورهای جهان فرو نمیغلطید.
در آن صورت هیچ نظام تجاوزپیشهای جرات نمیکرد به ایران بزرگ ۹۰ میلیونی که حکومتش منتخب مردم و مردمش حامی حکومت بودند، فکر مداخله نظامی به خود راه دهد. اما ۴۷ سال سلطه روحانیونی که خود را نماینده خدا میدانند و هیچ ارزشی برای اراده ملت قائل نیستند، ۴۷ سال حکومت کسانی که کشتار مردم و غارت مردم را برای پاسداری از اسلام حاکم واجب تلقی میکنند و میخواهند ایران را فدای “اسلام” کنند، سرانجام دندان طمع قدرتهائی را تیز کرد که همواره مترصد تبدیل ایران به حوزه نفوذ و غارت خود بودهاند.
تجاوزگران آن قدر برای جان مردم ایران ارزش قائل نیستند که در مورد دهها دختر مدرسهای کشته شده بیگناه ایرانی (میناب) معذرتخواهی کنند. حتی ایرانیان طرفدار مداخله نظامی نیز به خانوادههای این کودکان بیگناه تسلیت نگفتهاند چون میترسند که تجاوزگران از آنان برنجند!
تجاوزگران تا کنون بسیاری از زیر ساختهای اقتصادی و صنعتی ایران را ویران کردهاند و همزمان ترامپ مدام در تلاش است با گرفتن برخی امتیازات مورد نظر خود، با اعلام پیروزی جنگ را تمام کند.
از کسانی که هنوز هم مدعی هستند که دو حکومت نژادپرست نتانیاهو و ترامپ برای نجات ایرانیان به جنایات جنگی متوسل میشوند میپرسم آیا شما مدرسه، بیمارستان، انستیتو پاستور، صنایع فولاد سازی و پلهای ایران را اهداف مشروع نظامی میدانید؟ آیا سخنان تحقیر آمیز ترامپ، شما را به خشم نمیآورد؟ اگر پس از این همه کشتارها و ویرانیها رژیم پابرجا ماند و فقر، فلاکت و سرکوب افزایش یافت، حاضر به پذیرش خطای تاریخی خود خواهید بود؟
رژیم پس از جنگ هر چه قدر هم به لحاظ اقتصادی و نظامی تضعیف شود، در مسئله سرکوب مردمهارتر میشود. کما اینکه هم اکنون مرتبا جوانان بی گناه ایرانی را اعدام میکند.
نتیجه این جنگ تضعیف جنبش دموکراسیخواهی ملی ایران و تشدید فلاکت اقتصادی اکثریت مردم ایران است.
برای نتانیاهو و ترامپ «پیروزی» در این جنگ نابودی رژیم اسلامی و یا دست کم مجبور کردن آن به پذیرش خواستههایشان بود و هست.
اما برای جمهوری اسلامی «پیروزی» یعنی بقای رژیم حتی به قیمت ویرانی ایران و مرگ هزاران هزار ایرانی. رژیم اگر پس از جنگ باقی بماند که ظاهرا چنین است بلافاصله اعلام پیروزی مطلق در جنگ میکند. و به روال معمول خود این “پیروزی بزرگ بر آمریکای جنایتکار و رژیم صهیونیستی” را جشن خواهد گرفت و برای زهر چشم گرفتن از ملت ایران بسیاری را به اتهام همکاری با دشمن اعدام خواهد کرد.
از این گذشته مسئله ساخت هرچه سریعتر بمب اتمی به عنوان سلاحی که رژیم را بیمه خواهد کرد به طور پنهانی در دستور کار خود قرار خواهد داد. و اگر رژیم به این سلاح کشتار جمعی دسترسی پیدا کند، مسابقه تسلیحاتی در منطقه شدت خواهد گرفت و ثبات و صلح منطقه و جهان به مخاطره خواهد افتاد.
به باور من تاریخ در آینده بسیار نزدیک چنین قضاوت خواهد کرد که تهاجم نظامی دولتهای ترامپ و نتانیاهو:
۱- تروریسم اسلامی را تقویت کرد.
۲- به جنبش دموکراسیخواهانه مردم ایران ضربه زد.
۳- بسیاری از زیر ساختهای اقتصادی ایران را ویران کرد.
۴- و قوانین و میثاقهای بین المللی و نهادهای مدافع آن از جمله سازمان ملل را لگدمال کرد. به کشورهای عربی نشان داد که آمریکا نمیتواند امنیت آنان را تضمین کند. اعتبار نظامی آمریکا را نیز در انظار متحدان آن از میان برد.
این مداخله نظامی در نهایت هم به زیان منافع آمریکا تمام شد و میشود وهم
ایرانیان مدافع مداخله نظامی نیز قطعا اعتبار خود را از دست خواهند داد و کسانی که فریب تبلیغات آنان را خورده بودند، علیه آنان برانگیخته خواهند شد.
وظیفه مبرم راهبران جنبش ملی ایران
رهبران جنبش ملی و دموکراسیخواهانه ایران از هم اکنون باید به فکر استراتژی، شعارها و تاکتیکهای خود برای این سناریوی احتمالی باشند و نگذارند رژیم مسئولیتهای خود در پدید آمدن جنگ و ویرانی و کشتار را تحتالشعاع تبلیغات دروغین خود قرار دهد.
آنچه بیش از هر چیز، میهنپرستان مدافع آزادی و عدالت باید به آن توجه کنند آن است که پس از جنگ رژیم از عهده حل بحرانهای اقتصادی و سیاسی برنخواهد آمد. این سوال که چه شد که کار جمهوری اسلامی به این جا رسید بر ذهن همه باقیماندگان نظام فشار خواهد آورد. بقایای روحانیون حاکمیت دیگر نه در میان نظامیان و نه در بدنه بوروکراسی دولت اعتبار لازم را خواهند داشت. رژیم باقیمانده از جنگ هرگز از پس بحران اقتصادی کشور که پس از جنگ رو به وخامت میگذارد، برنمیآید.
اکثریت قاطع ایرانیان از هر زمان فقیرتر میشوند و مسئله نان و مسکن به عنوان مطالبه عمومی شدت و حدّتی بیسابقه پیدا میکند.
رهبران و فعالان جنبش ملی دموکراسی خواهانه ایران باید خود را برای رهبری شورش میلیونی نان و مسکن و پیوند آن با دموکراسی خواهی آماده کنند. این رژیم از درون به شدت آسیب پذیر است. هم در بالا دچار شکافهای فزاینده است و هم در پائین با اکثریت ۹۰ درصدی مردم مخالف و ناراضی روبه رو است.
سرنگونی این رژیم به دست مردم از طریق جنبش وسیع عدم خشونت، همراه با اعتصابات و نافرمانیهای مدنی امکان پذیر است. به شرطی که قیام ملی آینده درست رهبری شود.
☑️ مقالهای درست و با متون تاریخی که سالیان متمادی مطالعه کردم منطبق است.در واقع از نظر من اشتباه شاه در باز گذاشتن دست مذهبیها در امور مملکت و بستن کلیه احزاب در سیاست بجز حزب رستاخیز خود باعث ناامیدی مردم و روی اوردن به دروغها و اراجیف مذهب و واژگونی رژیم سلطنتی شد. متاسفانه.
طلایی
☑️ آقای کشتگر مقاله ارزشمند شما تلاشی است برای واکاوی ریشههای تاریخیِ سقوط نظام پادشاهی مشروطه (فاجعه اول) و شکلگیری استبداد دینی در جمهوری اسلامی (فاجعه دوم). با این حال، نگاهی دقیقتر به استدلالهای مطرحشده در این نوشته، ما را با برخی چالشهای مفهومی و روششناختی روبهرو میکند که طرح آنها میتواند به غنای بیشتر بحث کمک کند. در ادامه، چند نکته به عنوان نقد درونی و ساختاریافته بر این مقاله مطرح میشود:
۱. معمای عاملیتِ آمرانه: از ضرورتِ توسعه تا بنبست سیاسی
یکی از نقطهعطفهای تحلیل در مواجهه با تاریخ معاصر ایران، پرسش از چراییِ اتخاذِ رویکردِ متمرکز و آمرانه پس از بحرانِ ۱۳۳۲ است. از منظر عینی، پس از بحرانهای حاد سیاسی و مخاطرات ژئوپلیتیک آن دوران، کشور نیازمند یک عاملیتِ قدرتمند و متمرکز برای مهار هرجومرج و پیشبرد نوسازیِ اقتصادی و اجتماعی (نظیر آنچه در قالب انقلاب سفید از سال ۱۳۴۱ آغاز شد) بود. توسعهی سریع زیرساختها، ارتقای آموزش و بهداشت، و شکلگیری طبقه متوسط مدرن، بدون عبور از موانع سنتی و اعمال ارادهای از بالا به سختی امکانپذیر به نظر میرسید. اما تراژدیِ اصلی دقیقاً در همین نقطه رقم خورد: عاملیتِ آمرانهای که در دهههای ۱۳۴۰ موتور محرکِ توسعه اقتصادی و اجتماعی بود، از درکِ پویاییهای ناشی از موفقیتِ خود عاجز ماند. جامعهای که به واسطه همین مدرنیزاسیون، شهریتر، باسوادتر و مطالبهگرتر شده بود، دیگر نمیتوانست در قالبِ «دستور از بالا» بگنجد. اصرار حکومت بر حفظ دیکتاتوری مطلقه و مسدود کردن کانالهای سیاستورزی مسالمتآمیز، پویاییِ توسعه را به بنبست کشاند.
۲. تنشِ روششناختی میان «جبرگرایی ساختاری» و «ارادهگرایی سیاسی»
شما در تبیین فاجعه اول، از یک سو استدلال میکند که ماشین سرکوب پهلوی از یک ربع قرن پیش وارد «مسیر یکطرفهای» شده بود و در سال ۱۳۵۶ (دوران ریاستجمهوری جیمی کارتر) دیگر برای اصلاح دیر شده بود (تأکید بر تعیینگرایی و بنبستِ ساختاری). اما از سوی دیگر، با گزارههایی چون «اگر شاه احزاب سیاسی وفادار به قانون اساسی مشروطه را آزاد میگذاشت... ایران به ورطه سقوط نمیافتاد»، سرنوشت تاریخ را به اراده و انتخابِ فردیِ حاکم گره میزند. این رفتوآمدِ میانِ «جبرِ ساختار» و «اختیارِ حاکم»، نقطه آسیبپذیریِ منطقیِ استدلال است؛ نمیتوان از بنبستِ خودکارِ ساختار سخن گفت و همزمان تمام پیامدها را نتیجهی امتناعِ ارادیِ یک فرد دانست.
۳. تقلیلِ پدیدارِ اجتماعیِ مذهب به مهندسیِ ابزاریِ حکومت
مقاله با استناد به روایت چهرههایی چون داریوش همایون، رشد چشمگیر شبکههای مذهبی و مساجد را حاصل خطای سیاسی حکومت در استفاده ابزاری از مذهب برای مقابله با کمونیسم میداند. نقد این رویکرد در آن است که عاملیتِ مستقلِ جامعه و پویاییهای سنت را نادیده میگیرد. گسترش نهادهای مذهبی تنها محصول برنامهریزی حکومتی نبود، بلکه تا حد زیادی واکنشی اجتماعی به گسستهای فرهنگی و شکافهای عمیقِ ناشی از مدرنیزاسیونِ شتابزده و آمرانه در یک جامعه در حال گذار بود. فرضِ اینکه با آزادیِ صرفِ احزاب سکولار، شبکهی مذهبی پایگاهِ خود را از دست میداد، فرضیهای است که نیازمند اثبات جامعهشناختیِ عمیقتری است.
۴. فاجعه دوم: از بحرانِ ژئوپلیتیک تا دکترینِ بقای ایدئولوژیک
در تحلیلِ بخش مربوط به جمهوری اسلامی (فاجعه دوم)، تمرکز شما بر پرونده هستهای و بحرانآفرینی در تنگه هرمز به عنوان عواملِ مخربِ منافع ملی است. اگرچه این گزارهها از منظر پیامدهای ویرانگرِ اقتصادی کاملاً درست هستند، اما تحلیل باید از سطح «علائم» به «ریشههای ساختاری» ارتقا یابد. پروژهی هستهای و تنشآفرینی منطقهای، صرفاً خطاهای محاسباتی نیستند؛ بلکه بخشِ تنیده در دکترین بقای یک نظام ایدئولوژیک هستند که مشروعیتِ داخلیِ خود را از دست داده و بقای خویش را در گرو بحرانسازیِ دائمی و دشمنتراشی در سطح بینالمللی تعریف میکند.
۵. معمای راهبردیِ «جنبش خشونتپرهیز»
طرح موضوعِ مبارزه خشونتپرهیز در پایان مقاله، گامی مهم در جهت فاصله گرفتن از خشونتِ انقلابیِ سال ۵۷ است؛ اما از منظر تئوریِ گذار با یک خلأ عملیاتی روبهروست. توصیه به خشونتپرهیزی زمانی از حدِ یک آرمانِ اخلاقی فراتر میرود که تبیین کند: در برابر ماشینی که انحصار خشونت عریان را در دست دارد و هزینههای گزافی به جامعه تحمیل میکند، جامعه چگونه باید موازنهی قوا را به نفع نهادهای مدنی تغییر دهد؟ بدون پیوند زدنِ این ایده به ابزارهای سازمانیابی شبکهای و اعتصاباتِ پایدار، چشمانداز گذار در سطحِ توصیهنامه باقی میماند.
با سپاس از شما برای طرح این دغدغههای مهم تاریخی، امید است این مباحث زمینهسازِ گفتوگوهای عمیقتر پیرامون الزاماتِ گذار به دموکراسی در ایران شود.
م.ن.
☑️ آقای کشتگر عزیز. مقاله مفصلی بود که حجم زیادی از آن صرف تسویهحساب با رژیم شاه شده بود. البته این تنها مورد اختلاف نظر من با شما نیست، هم از نظر نفس برداشتها، و هم از نظر اولویت موضوع در شرایط فعلی.
در این کامنت کوتاه، چند سؤال مطرح میکنم. شما ۴ سناریو را برای آینده ایران مطرح کردهاید که به نظر من به خوبی آلترناتیوهای احتمالی آینده را پوشش میدهند. البته سناریوی سوم (سناریوی بقا) تا حدی به سناریوی دوم (سناریوی ترامپ) شبیه است.
سؤال اول: احتمال وقوع هر سناریو را چقدر میدانید؟ از زاویه “احتمال وقوع”، این سناریوها را چطور شمارهگذاری میکنید؟
از نظر شما سناریوی ۱ یعنی “سناریوی نجات” مطلوبترین است.
به نوشته شما “نفوذ و اقتدار نظامی آمریکا در انظار متحدان و دشمنانش در هم شکسته شد”. حال که اقتدار نظامی آمریکا شکسته شده، چه شانسی هست که ج.ا. خود را به مردم ایران تسلیم کرده و انتخابات آزاد برگذار کند؟ آیا شما در موضعگیری مقامات ج.ا. (از جمله امثال محمد خاتمی و حسن روحانی) امید چندانی به این سناریو میبینید؟
اگر ما، یعنی مخالفین ج.ا. بخواهیم نیروی خود را صرف سناریویی کنیم که هم از نظر درجه احتمال، و هم از نظر استفاده بهینه از نیروی خود، بالاترین امتیاز را داشته باشد، چه باید بکنیم؟
با احترام. رضا قنبری. آلمان
☑️ گفتن بخشی از حقایق جایگزین کل حقیقت نمیشود. شما دیکتاتوری شاه و ازدیاد مساجد را بزرگترین یا تنها عامل واقعه ۵۷ معرفی کردید، سلطنت طلبان افراطی نیز در جهت متضاد شما عامل اصلی را انحراف چپ و همکاری آنها با خمینی میدانند. هر دو نظر اگر چه جهاتی از حقیقت را در بر دارند اما حقایق دیگر را فراموش میکنند و بویژه بستر تاریخی اجتماعی و ضعفهای تاریخی جنبش روشنفکری را ندیده میگیرند. بندهای ۲ و ۳ در کامنت دوست عزیز م.ن. گویا و قابل فهم است.
با احترام، پیروز
☑️ با سلام به آقای کشتگر گرامی و سایر دوستان
با این نکته کاملن موافقم که وقوع انقلاب ۵۷ تنها به یک عامل محدود نمیشود و نه میتوان تمام بار را بر دوش کنشگران مخالف گذاشت و نه دولت وقت. تندروها در دو سو همدیگر را متهم میکنند که مقصر اصلی طرف مقابل و فقط طرف مقابل بوده و این بحث در واقع دربارهی گذشته نیست و حرف از امروز است؛ هر کدام از این دو دسته میخواهد دیگری را با این اتهام که «همهش تقصیر تو بود و بس» از میدان بیرون براند. دولت محمدرضاشاه خطاهایی داشت، در این تردیدی نیست، اما باید نقش جنبش مسلحانه در بستن فضای سیاسی را نیز در نظر گرفت. هدف جنبشهای چریکی همیشه مانند جنبش کوبا ساقط کردن دولت حاکم با اسلحه نبود. در موارد بیشتری هدف دو قطبی کردن جامعه و بستن فضای سیاسی و تنگ کردن عرصه بر نظام حاکم بود.
اگر از بسته شدن فضای سیاسی میگوییم بایستی آنسوی معادله را نیز در نظر داشته باشیم. ترورهای مسلحانه از دههی ۱۳۲۰ آغاز شدند، در آن زمان که ترورها گاه به گاه بودند فضای سیاسی بازتر بود، از دههی ۱۳۴۰ که ترورها بالا گرفتند فضای سیاسی بستهتر شد.
در ضمن من و شما ممکن است با اختیاراتی که قانون اساسی مشروطه به پادشاه میدهد موافق باشیم یا نباشیم اما هیچ کجای قانون اساسی مشروطه نوشته نشده که شاه باید سلطنت کند نه حکومت. اگر قانون اساسی مشروطه را بند به بند مطالعه بفرمایید خواهید دید که پادشاه اختیارات زیادی دارد. اگر این اختیارات را در قانون اساسی نگنجانده بودند مظفرالدین شاه آن را امضا نمیکرد.
در پایان شکی نیست که یک سری عوامل در انقلاب ۱۳۵۷ دخیل بودند و نمیتوان یک عامل را در چپ یا راست برجسته کرد و آن را تنها علت آن انقلاب نامید.
با احترام، یوسف جاویدان
☑️ بعداز بیش از ۱۰۰ سال کشت و کشتار از استبداد صغیر محمد علی شاهی تا استبداد کبیر رضا شاهی خیلی عجیب ست که با «تحلیلی از وسط» ماجرای آدمکشیها را از دوران محمدرضا شاه شروع کنیم.
آقای جاویدان نوشته: “دولت محمدرضاشاه خطاهایی داشت، در این تردیدی نیست، اما باید نقش جنبش مسلحانه در بستن فضای سیاسی را نیز در نظر گرفت.”
من توضیح و نقد این موضوع را به کتاب خواندنی دکتر علینقی عالیخانی وزیر اقتصاد و رییس دانشگاه تهران ارجاع می کنم که برخورد نخست وزیر و کابینه را در سال ۱۳۴۸ نسبت به اعتراض مردم و دانش اموزان و دانشجویان را تشریح کرده ست. آنها هیچ حقی برای اعتراض مردم قاپل نبودند. دکتر عالیخانی در سال ۱۳۵۰ در حمله نظامی به دانشگاه تهران و ضرب و شتم دانشجویان برای همیشه استعفا کرد. تکلیف مخالفان معلوم بود. باید خاطر نشان کرد که فضای سیاسی در زمان رضا شاه هم بسته بود فقط حزب نازیستی سومکا به رهبری دکتر داوود منشی زاده عضو گشتاپوی آلمان فعالیت علنی داشت ولی از ترور خبری نبود.
اتفاقا وقتی بعداز شهریور ۱۳۲۰ که متفقین ایران را اشغال و رضا شاه را بخاطر روابط اش با آلمان نازی خلع و تبعید کردند، ایران آزاد شد. نازیها را دستگیر و محاکمه نمودند، فضای سیاسی جامعه باز شد که به داوری مورخان و جامعه شناسان از هر نظر در تاریخ معاصر بی نظیر بود. انتخابات آزاد، آزادی احزاب، آزادی انتشارات، مطبوعات، اجماعات و..... با این وجود به قول آقای جاویدان ترورهای فداپیان اسلام وجود داشت.
نگارنده بدون تردید ترور ها و جنایات فداییان اسلام را به حساب نهاد دینی و فرهنگ تاریخی جنایتکار شیعی می گذارد که فتوا صادر می کردند. آنها هیچ دگر اندیش و حتی دیگر مسلمانان و ادیان ابراهیمی را بر نمی تابند . ولی کاش فضای باز سیاسی تا کودتای انگلیسی آمریکاپی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به خاطر قاون ملی شدن نفت ایران مختنق نمی شد که دوباره زندان و شکنجه مانند زمان رضا شاه راه افتاد.
مگر کشت و کشتاره های رضا خان قبل از این که پادشاه شود قابل تایید ست؟ جنایت جنایت ست چه حکومت ها انجام دهند چه مخالفان آنها چه تبهکاران .. با این نوع برخورد های یک طرفه زیاد مواجه می شویم که فقط جای علت و معلول عوض میشود . بعداز ۵۰ سال جنایت های پهلوی ها عده ای دست به اسلحه بردند. بدون تایید انها که خودشان در زندانهای شاه از آن روش فاصله گرفتند. ولی اصراری وجود دارد که تمام فجایع حکومت ها بعداز ۱۲۰ سال از عمر مشروطه را با جنبش مسلحانه سال ۵۰ توجیه کنیم که اصلن ربطی بهم ندارد.
در دوران بین شهریور ۱۳۲۰ و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با وجود تمام کم تجربگی ها و افراط و تفریط ها بسیاری از تعارضات و اختلاف بین دولتمردان، شاه، احزاب، نخبگان، نظامیان،درباریان و...بازتاب رسانه ای و مطبوعاتی داشت و مردم در جریان مساپل و مبتلابه اجتماعی قرار می گرفتند. مثلا موضوع قوام که آقای کشتگر نوشتند و نفت شمال که به موجی انتقاد علیه حزب توده منجر شد . در ارتباط با قاون ملی شدن نفت ایران و واکنش های دشمنانه حکومت انگلیس هم به ضرر آنها تمام شد .چون دکتر مصدق با سخنرانی در صحن شورای امنیت سازمان ملل متحد و دیوان داوری لاهه از حق مالکیت مردم بر منابع طبیعی خود دفاع کرد که این ها همه در جهت بالا رفتن دانش افکار عمومی ایران و جهان مفید بود.
بدبختانه هدف انگلیس و آمریکا از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ مخرب تر از آن بود که به آن پرداخته میشود. آنها نمی خواستند که باردیگر در ایران احزاب و مجلس قوانینی مانند قانون ملی شدن نفت ایران تصویب شود. شاه در آذرماه ۱۳۳۲ مجلس را رسما منحل و با انتخابات پیش از موعد نمایندگان مورد قبول خود را نصب کرد.
برای این که مطلب از این طولانی تر نشود. باید توجه کرد که حتی بعداز شروع «جیمی کراسی» دایر بر رعایت حقوق بشر در ایران، شیلی، نیکاراگویه ....به اعتبار تمام کنش و واکنش های شاه، حکومت، ارتش، ساواک و..... جیمی کارتر، سفارت آمریکا و مستشاران نظامی در ایران بهیچ وجه نمی خواستند ایران دوباره مانند بعداز شهریور ۱۳۲۰ صحنه ی فعالیت آزاد احزاب و شخصیت های سیاسی شود. به این دلیل شاه به نامهی سرگشاده بختیار، سنجابی و فروهر ۱۳۵۶ اعتنایی نکرد. وقتی در ۱۳ دیماه ۵۷ ژنرال هایزر نماینده نظامی جیمی کارتر به تهران آمد . ماموریت داشت تا «پرده آخر» تغییر حکومت را از حکومت فردی محمد رضا شاه به حکومت فردید خمینی تمام کند. نگارنده هنوز نمی داند . چرا بختیار ۱۵ دیماه ۵۷ کابینه ی خود را به شاه معرفی کرد؟ در آن فرآیند دو ساله و تمام فراز و نشیب ها که حکومت پادشاهی را به ضعیف ترین حد خود رسانده بود . نقش جیمی کارتر و دولت او و لابی ها معلوم بود. همزمان با سفر ژنرال هایزر به تهران سران ۷ کشور بزرگ در کنفرانس گوآدالوپ «رژیم چنج» ایران را دنبال می کردند. شاپور بختیار آنها را نمیدید؟ چرا در مورد جنایتهای حکومت اسلامی از حقوق بشر حرفی زدهاند؟
با احترام کامران امیداورپور
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
امتداد: بر اساس گزارشهای منتشرشده درباره قتل زنان و دختران در ایران، از ابتدای فروردین تا ۲۱ مهر ۱۴۰۵، قتل دستکم ۸۴ زن و دختر گزارش شده است. این رقم بر پایه موارد رسانهایشده گردآوری شده و لزوماً بیانگر شمار واقعی قربانیان در سراسر کشور نیست.
از مجموع ۸۴ قربانی، در ۷۵ مورد عامل قتل از آشنایان قربانی بوده است. در ۴۵ پرونده، همسر، همسر سابق یا شریک عاطفی فعلی یا پیشین بهعنوان عامل قتل معرفی شده است.
در میان قربانیان، ۱۲ دختر زیر ۱۸ سال شناسایی شدهاند که هشت نفر از آنان به دست پدر، برادر یا دیگر خویشاوندان خونی کشته شدهاند.
در ۲۱ روز نخست مهرماه نیز دستکم ۱۸ مورد قتل زنان گزارش شده است. در ۱۰ پرونده، رد درخواست ازدواج یا رابطه عاطفی و تصمیم زن برای جدایی، از انگیزههای گزارششده قتل بوده است.
در بررسی جداگانهای که روزنامه شرق از پروندههای منتشرشده در شهریور و مهر ۱۴۰۵ انجام داده، قتل دستکم ۳۸ زن و کودک در ۲۸ پرونده گزارش شده است. از این تعداد، ۱۳ نفر زیر ۱۸ سال بودهاند.
بر اساس این بررسی، هشت پرونده در شهریور و ۲۰ پرونده در مهرماه ثبت شده است. در بیشتر پروندهها، همسر، همسر سابق یا یکی از مردان خانواده عامل قتل بوده است.
در چهار پرونده، قتل پس از درخواست طلاق یا جدایی رخ داده و در پنج پرونده نیز سابقه اختلاف یا خشونت خانگی گزارش شده است.
لازم به تأکید است که ارقام این گزارش صرفاً بر اساس موارد مستند و منتشرشده در رسانهها و گزارشهای قابل دسترس گردآوری شدهاند و آمار رسمی و جامع زنکشی در ایران محسوب نمیشوند. از شمار زنانی که قتل آنان رسانهای نشده یا پروندههایشان صرفاً در مراجع انتظامی و قضایی ثبت شده است، اطلاعات جامعی در دست نیست.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
برگردان: علیمحمد طباطبایی
مقدمه مترجم: در تاریخ ادبیاتِ مدرن، کمتر شاعری را میتوان یافت که همچون راینر ماریا ریلکه، زندگیاش چنان عمیقاً با آثارش درهمتنیده باشد. او که در ۴ دسامبرِ ۱۸۷۵ در پراگ به دنیا آمد و در ۲۹ دسامبرِ ۱۹۲۶ در سوئیس درگذشت، تنها ۵۱ سال زیست، اما در همین نیمقرن، شعرِ آلمانی را به یکی از بلندترین قلههای خود رساند. با این حال، آنچه این مقاله بهروشنی نشان میدهد، این است که مسیرِ او به قله، نه یک صعودِ آرام و پیوسته، بلکه زنجیرهای از بحرانها، بیقراریها و جستجوهایِ بیپایان بود.
ریلکه در خانوادهای به دنیا آمد که از همان آغاز، او را در تناقضی دردناک گرفتار کرد: مادری که فقدانِ دخترِ نخستینش را با پوشاندنِ لباسِ دخترانه به او و نامیدنش با نامهایِ زنانه جبران میکرد، و پدری که از پسرِ حساس و ظریفش، افسری میخواست که هرگز نمیتوانست باشد. این تناقضِ بنیادین – میانِ لطافت و سختی، میانِ شعر و نظمِ نظامی، میانِ خانه و بیخانگی – ریلکه را تا پایانِ عمر همراهی کرد. او خود را «بیقرارترین» آدمِ زمانهاش نامید، و این بیقراری، نه فقط در زندگیِ شخصیاش، بلکه در ساختارِ آثارش نیز بازتاب یافت: شعرهایی که در هتلها، در قطارها، در قصرهایِ اجارهای و در راه پدید آمدند.
این مقاله، روایتی است از سفرِ ریلکه از پراگ به مونیخ، از مونیخ به پاریس، و از پاریس به روسیه و سوئیس – سفری که در آن، او از یک شاعرِ جوان و گمنام به یکی از بزرگترین شعرای قرن بیستم تبدیل شد. اما این سفر، سفری درونی نیز بود: از کودکیِ سرکوبشده تا جوانیِ سرگشته، از عشق به لو آندریاس- سالومه تا ازدواجِ کوتاه با کلارا وستهوف، از شاگردیِ رودن تا خلقِ «مرثیههایِ دوینو»، و سرانجام، از بحرانِ جنگ جهانی اول تا سکوتِ شاعر و مرگی زودهنگام.
نویسنده، ایوانه کوشتر، با تکیه بر نامهها، خاطرات و آثارِ ریلکه، تصویری چندلایه از این شاعر ارائه میدهد: نه یک قدیسِ ادبی، بلکه انسانی آسیبپذیر، وابسته، گاه خودویرانگر، اما در همان حال، نابغهای که توانست از دلِ درد و بیقراری، شعرهایی بیافریند که هنوز، یک قرن بعد، خوانندگان را مسحور میکنند.
و شاید مهمترین درسِ این مقاله، همان باشد که سنگِ قبرِ ریلکه بر آن حک شده است: « ای گل سرخ، ای تناقضِ ناب، چه لذتی است که خواب هیچ کس نباشی، زیر این همه پلک..» ریلکه، شاعری که در تمام عمر از خانه و تعلق گریخت، در نهایت در شعرِ خود، خانهای یافت که هیچکس نمیتوانست از او بگیرد.
در پایان مقدمه خود اشاره کوتاهی داشته باشم به استفاده از زمان حال برای رویدادهای گذشته در این مقاله و در بسیاری از ترجمه های قبلی من از زبان آلمانی. در زبان آلمانی، نویسنده میتواند زندگی شخصیتی متعلق به چند قرن پیش را از ابتدا تا انتها با فعل زمان حال روایت کند؛ حتی اگر آن شخص مدتهاست درگذشته باشد. برای مثال، فرض کنیم نویسندهای دربارهٔ ریلکه مینویسد:
ترجمهٔ معمول و طبیعی فارسی: «ریلکه پراگ را ترک میکند، به روسیه سفر میکند و با تولستوی دیدار میکند.» اما ما فارسیزبانان، بهخصوص در نثر تاریخی و زندگینامهای، معمولاً مینویسیم: «ریلکه پراگ را ترک کرد، به روسیه سفر کرد و با تولستوی دیدار نمود».
چرا نویسندگان آلمانی از زمان حال استفاده میکنند؟
این شیوه سه دلیل عمده دارد:
۱. زنده کردن گذشته: نویسنده میخواهد خواننده احساس کند وقایع در برابر چشم او اتفاق میافتند، نه اینکه صرفاً گزارشی از گذشته بخواند. در زبانشناسی، این کاربرد را گاهی «حال نمایشی» نیز مینامند.
۲. ایجاد تحرک و سرعت در روایت: زمان حال به روایت زندگینامهای پویایی میبخشد. برای نمونه: Er löst seinen Hausstand auf und reist nach Paris.
یعنی: او بساط زندگیاش را جمع میکند و راهی پاریس میشود. در فارسی، در یک زندگینامهٔ تاریخی معمولاً مینویسیم: «بساط زندگیاش را جمع کرد و راهی پاریس شد.»
۳. قرارداد سبکی در روزنامهنگاری و زندگینامهنویسی: در آلمانی، حال تاریخی در گزارشهای تاریخی، مقالههای فرهنگی، نقد ادبی و زندگینامهها بسیار رایج است. نویسنده با این انتخاب، روایت را به صحنهای زنده تبدیل میکند.
اما من اکثرا ترجیح میدهم زمان حال آلمانی را به زمان گذشته برگردانم که برای ما ایرانیها مانوستر است. منتهی گاهی فرصت این کار نیست و گاهی نیز احساس می کنم با همان زمان حال ترجمه را انجام دادن بر خواننده تاثیر بهتری میگذارد که در این ترجمه فعلی زمانها درست به همان شکل متن اصلی انجام شده است.

نگاهِ دقیق: پرترهای دیجیتالی ویرایششده از راینر ماریا ریلکه، که – با وجودِ درگذشت در سالِ ۱۹۲۶ – امروزه هنوز بهعنوان شاعری بزرگ و بینالمللی، چون چندزبانه بود، شناخته میشود.
راینر ماریا ریلکه یکی از مهمترین شاعران زمانهٔ خود به شمار میرود. اما مسیرِ رسیدن او به قله و جایگاهی والا، سرشار از بحرانهای بسیار و ناآرامیِ عمیق است.
نوشتهٔ ایوانه کوشتر
شخصیت مورد نظر ما در یک روز بهاری در سالِ ۱۹۰۲ است که نامهای دریافت میکند که او را نجات خواهد داد. ریشارد موتر (Richard Muther)، مورخِ هنر، به او پیشنهاد میدهد که کتابی دربارهٔ آگوست رودن (Auguste Rodin)، مجسمهسازِ فرانسوی، بنویسد. این سفارش در حالی به شاعرِ جوان، راینر ماریا ریلکه، میرسد که او در وضعیتی درمانده به سر میبرد. او با همسرش کلارا وستهوف (Clara Westhoff) و دخترِ کوچکشان روت (Ruth)، که تنها چند ماه از تولدش میگذرد، در مستعمرهٔ هنرمندانِ ورپسوده (Worpswede) زندگی میکند. درآمدش ناچیز است، نامش تا این زمان تقریباً ناشناخته مانده، از نوشتنِ نقد برای روزنامههای برمن (Bremen) و برلین امرارِ معاش میکند، و هرازگاهی نیز شعری منتشر میسازد، اما خانواده بهسختی گذرانِ زندگی میکند.

خوشبختیِ کوتاه: کلارا وستهوف دخترِ مشترکشان روت را تنها بزرگ میکند (عکس حدودِ ۱۹۰۵).
تا این زمان، این سه نفر به کمکهزینهٔ ماهانهای وابستهاند که پدرِ ریلکه میپرداخت، اما از مدتها پیش او دیگر توانِ مالیِ این حمایت را ندارد. با این حال، تنها نگرانیهای مالی نیستند که ریلکه را بهطورِ فزاینده به درماندگی میکشانند. زندگیِ بورژوایی با یک ازدواج – که در سالِ ۱۹۰۱ بسته است – و در واقع ادغام شدن در یک خانواده و یک جانشینشدن و سکونت دائمی نیز هست که برایش احساسِ ناخوشایندی ایجاد میکند.
در این میان، ورپسوده در آغازِ قرنِ بیستم، بدیلی در برابرِ زندگیِ روزمرهٔ بورژوایی است. در این مستعمرهٔ هنرمندان در نزدیکیِ شهر برمن، نقاشان و مجسمهسازان زندگی میکنند و خیابانهایِ آراسته به درختان توس، کانالهایِ باتلاقی و عصرهایِ تابستانی را بهعنوان موضوعِ آثارِ خود برمیگزینند. این زیستی خلاقانه در دلِ طبیعتِ آرمانی است، دور از قواعدِ سالنهایِ بورژوایی. ریلکه در همینجا با کلارا آشنا شد. این زنِ ۲۲ ساله مجسمهساز است، زنی بلندقامت و جدی، که بهعنوان شاگردِ آگوست رودن آموزش دیده است.
دوستِ نزدیکِ او [کلارا] پائولا مودرسون- بکر (Paula Modersohn-Becker) است، یکی از بیباکترین نقاشانِ آن دوران. تنها چند ماه پس از نخستین دیدارشان، او در آوریلِ۱۹۰۱ با کلارا ازدواج میکند – دلیل دیگر برای این وصلت این که شکلِ زندگیِ «دو هنرمند زیرِیک سقف» در آن زمان مد روز بود – اما تقریباً بههمان سرعت نیز از ازدواج میگریزد. او در ابتدا امیدوار بود که زندگیِ خانوادگی به او ثبات ببخشد، اما اکنون درمییابد که این زندگی خلاقیتش را از او میگیرد. او به انسانها نیاز دارد تا احساسِ امنیت کند – و همزمان به فاصله تا بتواند بنویسد. بهندرت در زندگیاش مدتِ طولانی در یک مکان میماند، تا اینکه دوباره کوچ میکند؛ او خودش را یک بار «بیقرارترین انسان و ناآرام ترین روح» زمانهاش مینامد. آثارش نیز بیشتر در راه، در هتلها، در اتاقهایِ اجارهای و در قصرها پدید میآیند.

ورپسوده: نقاش هاینریش فوگلر در اینجا نگاهی به مستعمرهٔ هنرمندانِ مشهور در نزدیکیِ برمن میدهد. در برابرِ ورودیِ خانهٔ آتلیهٔ «بارکنهوف» (به آلمانیِ: «حیاطِ توس»)، برای «عصرِ تابستانی»۱۹۰۵ گرد هم میآیند (از چپ به راست): پائولا بکر، آگنس وولف، اتو مودرسون، کلارا وستهوف، مارتا فوگلر و برادرش مارتین، فرانتس و هاینریش فوگلر.
یک کوچِ بیپایان
بدینترتیب، او در تابستانِ ۱۹۰۲ در ایستگاه راهآهنِ برمن قرار دارد و سوارِ قطارِ پاریس میشود. او پیشتر بساط خانه و زندگی اش جمع کرده است؛ کلارا و دخترشان روت همان جا میمانند. کلانشهرِ فرانسه برای بسیاری از هنرمندانِ عصرِ زیبایی (Belle Époque) مقصدِ آرزوهاست. در گالریها، آثارِ سزان، گوگن و ون گوگ، پدرانِ مدرنیسم، به نمایش گذاشته میشوند، معمار هاوسمان (Haussmann) دستور میدهد هزاران ساختمان در محلههایِ قدیمی ویران شوند تا بلوارها و میدانهایِ بزرگ ساخته شوند، نخستین خطوطِ مترو زیرِ زمین کشیده میشوند، و در غذاخوری های کوچک (کلارا) و رستورانها، چراغها تمامِ شب تا بامداد روشن میمانند.
با این حال، ریلکه در ابتدا با این کلانشهر دشواری دارد: جمعیتهای انبوه، رایحه ها و عطرهای نا آشنایی که در فضا به مشام می رسد، هیاهو، و بدبختی در محلههای فقیرنشین. او بعدها همهٔ این تأثیرها را در تنها رمانش، «یادداشتهای مالته لائوریدس بریگه» (Die Aufzeichnungen des Mal-te Laurids Brigge) توصیف خواهد کرد. هنگامی که با آگوست رودن آشنا میشود، برای این شاعرِ ۲۶ ساله، دورانی تازه در هنر نیز آغاز میشود. مجسمهسازِ ۶۱ ساله، مجسمههای بدیعی چون «اندیشمند»، «بوسه» و «یادبود بالزاک» میآفریند. آنها حالتهای بدنیِ دراماتیک دارند، آشکارا اروتیک هستند و گاه و بیگاه جنجال برمیانگیزند. رودن به این نویسندهٔ جوان توصیهای مهم میکند: « باید خود را وقف کار هنریمان کنیم ، نه هیچ چیز دیگری و فقط کار.» (Il faut travailler, rien que travailler)
برای ریلکه که تا آن زمان بهشدت به تصورِ رمانتیکِ «لحظهٔ درست» باور داشت و اغلب مشتاقانه منتظرِ الهامی تقریباً الهی برای نوشتنش میماند، این رویارویی با یک نگرشِ عملگرایانه بود. نوشتن نه بهعنوان جریانی عرفانی، بلکه بهعنوان کارِ روزانه. و رودن چیز مهمِ دیگری نیز به او میآموزد: دقیق نگاهکردن. نه جهانِ درونی و احساساتِ خودِ شاعر باید انگیزهٔ اصلیِ شعرگویی باشد، بلکه مشاهدهٔ جهان. و ریلکه اکنون دقیقاً همین را در قدمزدنهایش در پاریس به کار میبندد.
او اغلب در پارکهای زیبا پرسه میزند، و بیش از همه به باغِ گیاهان (Jardin des Plantes) کشیده میشود، جایی که حیوانات وحشی در قفس برای تماشا وجود دارند. او اغلب در برابرِ قفسی میایستد که در آن پلنگی در فضایی بسیار تنگ رفتوآمد میکند و رنجِ این جانورِ درنده را میبیند.

«نگاهش از عبورِ پیوستهٔ میلهها / چنان خسته شده است که دیگر چیزی را نگه نمیدارد. / گویی هزار میله وجود دارد / و پشتِ هزار میله، هیچ جهانی نیست. / راهرفتنِ نرمِ گامهای نیرومند و انعطافپذیر، / که در کوچکترین دایره میچرخد، / همچون رقصی از قدرت گرداگردِ مرکزی است / که در آن، ارادهای بزرگ، بیحس ایستاده است.»
او در نوامبرِ ۱۹۰۲ این جانورِ وحشی را چنین توصیف میکند که در اسارتِ قفس، بهتدریج پژمرده میشود. این نخستینِ «اشعار شیء محور» (Dinggedichte) اوست که در آنها اکنون شعرهایی دربارهٔ اشیاء («چرخفلک»)، حیوانات، گیاهان («جامِ گل سرخ») و بناها («فوارهٔ رومی») میسراید، و یکی از مشهورترین شعرهایش نیز خواهد شد. بهآسانی میتوان دریافت که در اینجا احساسِ خودِ ریلکه نیز مطرح است: احساسِ گرفتار بودن در زندگی و سرگشتگیِ وجودی. اما این احساس که یک عمر همراهِ شاعر است، از کجا میآید؟
همانگونه که اغلب اتفاق میافتد، ریشهها را باید در کودکی جست. رنه کارل ویلهلم یوهان یوزف ماریا ریلکه (René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke) در ۴ دسامبرِ ۱۸۷۵ در پراگ به دنیا آمد. این شهر در آن زمان بخشی از پادشاهیِ هابسبورگ بود. پدرش، یوزف ریلکه، روزگاری رؤیایِ حرفهٔ افسری در سر داشت، اما سلامتیِ ضعیفش این رؤیا را در هم شکست. او اکنون با شغلِ کارمندِ راهآهن امرارِ معاش میکند – به ناخشنودیِ شدیدِ همسرش سوفی (که همه او را فقط «فیا» (Phia) صدا میزنند). سوفی از یک خانوادهٔ ثروتمندِ کارخانه دار اهلِ پراگ آمده بود، پارچههایِ ظریف و آدابِ خوب را دوست داشت و زندگیِ اشرافی را در تصور می پروراند، نه یک وجودِ تنگ و کوچکبورژوایی.

پرکنندهٔ خلأ: ریلکه در کودکی. مادرش در سالهایِ نخست با او مانندِ یک دختر رفتار می کرد و لباسهای دخترانه به او میپوشاند، و بدینترتیب فقدانِ تأسف بار نخستین فرزندش را جبران میکند
افسوس، دختر نبود
یک ضربهٔ سرنوشت فشارِ بیشتری بر این ازدواج وارد میکند: نخستین فرزندِ دختر، چند روز پس از تولد میمیرد. این آسیب روحی بزرگی برای مادر است که نمیتواند بر فقدانِ دختر غلبه کند. هنگامی که فرزندِ دوم پسر میشود، نامش را «رنه» (René) (بهمعنای «دوبارهمتولدشده») میگذارند، اما مادر اغلب پسر را با نامهایِ زنانه چون «ایزمه» (Ismene) صدا میزند. او موهایِ پسر را بلند میگذارد و در شش سالِ نخستِ زندگی، دامن و لباسهایِ توریِ دخترانه به او میپوشاند. پسر بهسرعت یاد میگیرد که اگر بخواهد عشقِ مادرش را به دست آورد، باید این نقش و رفتاری نرم و ظریف را بپذیرد. و همچنین یاد میگیرد که وقتی مادرش او [کودک] را در آینه مینگرد و ناگهان اشک بر گونههایش جاری میشود پاسخی نمیگیرد. مادر، کودک را به تقوا پرورش میدهد، او را به کلیسا میبرد، دعاها را به او میآموزد و در او پذیرشی مذهبی پدید میآورد که یک عمر طنینانداز خواهد بود – به بهای بدگمانیِ شدیدِ پدر که پسرش را نرم خو و نازپرورده میبیند.
رنه از صداهای بلند میترسد، زود گریه میکند، و هیچ علاقهای به بازیهای معمولِ پسرانه ندارد – در جامعهای که در آن زمان از مردان عمدتاً عقلانیت، قدرت و شجاعت انتظار میرفت. خیلی زود در خانواده تنشی ناخوشایند میان پدر و مادر پدید میآید؛ میان سختی و لطافت، الگوهای نقشی متضاد که پسر باید به آنها پاسخ دهد. بدینترتیب، او گاهی روزها با عروسکها بازی میکند و شبها با سربازانِ اسباب بازی از جنس قلع سرگرم است. احساسِ اینکه به هیچ جهانی واقعاً تعلق ندارد، در ریلکه از همان ابتدا شکل میگیرد.
پس از جداییِ والدین در سالِ ۱۸۸۴، مادر با پسر، جدا از پدر زندگی میکند. آنها از طلاق صرفنظر میکنند تا از رسوایی جلوگیری شود. سپس پدر تصمیمی میگیرد که برای بسیاری از پسرانِ آن زمان معمول بود، اما برای رنهٔ نُهسالهٔ حساس، فاجعهبار خواهد شد: او پسر را به مدرسهٔ نظامیِ سنت پولتن در اتریشِ سفلی میفرستد، دور از خانه. بدینترتیب، پدر نیز میکوشد از کودک چیزی بسازد که خودش آن را شکافی دردناک در زندگیاش تجربه کرده بود: پسر باید افسر شود.
ارتشِ منفور
ریلکه اکنون از پسرِ با موهایِ بلند و لباسِ توری، به شاگردی در یونیفرمِ ارتشِ اتریش تبدیل میشود؛ یونیفرمی از پشمِ زبر که بدن او را آزار می دهد. در ارتش تمرینهای سخت و بیرحمانهٔ افسرانی وجود دارد که درکِ کمی از پسرانِ ظریف و روحنازک دارند. اکنون زود بیدارشدن، رژهرفتن در حیاط، و اجرای دستورها در برنامه است. پسر از نظر جسمی معمولاً از عهدهٔ وظایفِ محولشده برنمیآید و بهزودی هدفِ تمسخرِ همکلاسیهایش میشود.
ریلکه این سالها را بعدها «الفبایِ وحشت» خواهد نامید. او اغلب احساسِ تنهایی میکند، در خوابگاه در تختش پنهان میشود و مخفیانه گریه میکند. در تابستانِ ۱۸۹۱، این نوجوانِ ۱۵ ساله به دلایلِ سلامتی از مدرسهٔ نظامی مرخص میشود.
او به پراگ، نزد خانوادهاش بازمیگردد؛ خانوادهای که هرگز واقعاً او را درک نکرده بود. او برای مدتِ کوتاهی میکوشد با تصوراتِ بورژوایی هماهنگ شود: به آکادمیِ بازرگانی در لینتس (Linz) میرود و تحصیل در رشتههایِ ادبیات، تاریخ هنر و فلسفه را در دانشگاه کارل- فردیناندِ پراگ (Karl-Ferdinand-Universität) آغاز میکند. اما هیچیک از اینها واقعاً او را اقناع نمیکند. او با اکراه و از سر رفع تکلیف به تحصیل ادامه میدهد. علاقهٔ بزرگش به سرودنِ شعر هر روز آشکارتر میشود. اما او مسیرِ شاعری را تنها زمانی بهطورِ کامل در پیش خواهد گرفت که با زنی خاص روبرو شود.

سمت چپ، ریلکه: نگاهی اکسپرسیونیستی از پائولا مودرسون-بکر در سالِ ۱۹۰۶ (مجموعهٔ لودویگ روزلیوس، برمن). سمت راست: خودنگاره: پائولا یک سال پیش از مرگش در سالِ ۱۹۰۷. استعدادِ عظیمِ او تنها پس از مرگش شناخته میشود.
ریلکه در سالِ ۱۸۹۶ به مونیخ نقل مکان میکند، در دانشگاهِ آنجا ثبتنام میکند تا تحصیلِ فلسفهاش را ادامه دهد. اما او پیش از این شعرها و داستانهایی در روزنامهها منتشر کرده است، و بهزودی نیز در «سیمپلیسیسیموس» (Simplicissimus) و «اکویِ ادبی» (Literarischen Echo) اشعاری از او منتشر می شود. نخستین مجموعهٔ شعرش نیز در سالِ ۱۸۹۴ منتشر شده بود. او از طریقِ یک همدانشگاهی با نویسندگان ارتباط پیدامیکند. او جوانی۲۱ ساله، لاغر و رنگپریده، با سبیلی آویزان و نگاهی مالیخولیایی است. در ۱۲ مهٔ ۱۸۹۷، او به دیدارِ نویسنده یاکوب واسرمان (Jakob Wassermann) [نویسنده کتابی در باره کاسپار هاوزر با عنوان «رخوت وجدان انسانی». م] میرود. هنگامی که واردِ آپارتمانِ او میشود، زنی جذاب توجهش را جلب میکند. او موهایِ تیره، نگاهی نافذ دارد و سیگار میکشد. این زن لو آندریاس- سالومه (Lou Andreas-Salomé)، نویسنده، است. او همچنین بهعنوان زنی شناخته میشود که درخواستِ ازدواجِ فریدریش نیچه را رد کرد.

معشوقه: لو آندریاس -سالومه حدودِ ۱۸۹۷. این نویسنده همچنین بهعنوان روانکاوِ پیشگام شناخته میشود.
او در سنپترزبورگ به دنیا آمده، از یک خانوادهٔ ثروتمندِ روسی- آلمانی است، در زوریخ فلسفه و الهیات خوانده (دانشگاهِ سوئیس یکی از معدود دانشگاههایی بود که در آن زمان به زنان اجازهٔ تحصیل میداد) و مقالاتی دربارهٔ دین، داستانهایی و کتابی دربارهٔ ایبسن (Ibsen) منتشر کرده است. این زن روشنفکر به مردِ دیگری پاسخ مثبت داده است: خاورشناس فریدریش کارل آندریاس (Friedrich Carl Andreas)، که ۱۵ سال از او بزرگتر است. اما او به خواستگاریِ آن مرد تنها به یک شرط پاسخ مثبت داد: که ازدواج هرگز از نظر جنسی کامل نشود. او لذتِ جسمانی را از معشوقه هایش میگیرد، که شوهرش نیز از آنها باخبر است. صحنههایِ حسادت بارها رخ میدهد، اما آن مرد نمیخواهد از همسرش جدا شود.

خنکیِ تابستان: ریلکه و آندریاس -سالومه (راست) در سالِ ۱۸۹۷ چند هفته را در وولفراتسهاوزن میگذرانند و با دوستان دیدار میکنند.
الهه الهام و مادر
بدینترتیب، در آن روز، نویسندهای ۳۶ ساله و آزادیخواه و شاعری ۲۱ ساله که او نیز با تعهداتِ تنگ میانهای ندارد، با هم روبرو میشوند. و چندان هم تعجبآور نیست: بهسرعت جاذبهای میان آن دو پدید میآید. بهویژه که ریلکه پیش از آن نیز شیفتهٔ نوشتههایِ لو بود. اکنون او معشوقهٔ ریلکه میشود، اما همچنین مرشد، مشاور و منتقدِ سختگیرِ او. او «الهه الهام (Muse) و مادر» است، همانگونه که زیگموند فروید یک بار توصیفش خواهد کرد: هر سطرِ او را میخواند، بازخورد میدهد، به او توصیه میکند که روی زبانش کار کند و در شورِ عاطفی (Pathos) خود بازنگری کند، کتابهایی به او پیشنهاد میدهد و او را به محافلِ روشنفکری میبرد که در آنها نویسندگان، فیلسوفان و هنرمندان رفتوآمد دارند. و او همچنین کسی است که به ریلکه پیشنهاد میکند نامش را تغییر دهد، زیرا «رنه» بیش از حد نرم به گوش میرسد. یک شاعرِ آلمانی باید نامی مردانه داشته باشد. از این پس، او خود را راینر ماریا ریلکه مینامد.
آن دو چند ماهِ تابستان را در «خانهای کوچک» در وولفراتسهاوزن (Wolfratshausen) در ایزارتال (Isartal)، جنوبِ مونیخ، میگذرانند. هنگامی که لو سپس به برلین بازمیگردد، ریلکه همراهش میرود. او در این میان بهشدت عاشقِ او شده است؛ لو نیز احساساتِ او را متقابلاً پاسخ میدهد، اما مانند همیشه، کنترلِ خود را حفظ میکند.

الگویِ هنری: راینر ماریا ریلکه و آگوست رودن در سالِ ۱۹۰۵. ریلکه مدتی منشیِ خصوصیِ این مجسمهسازِ جهانشهر است، که به او میآموزد چگونه دقیق مشاهده کند.
ریلکه برای معشوقهاش شعرهایِ عاشقانهٔ پرشور مینویسد: «من نمیخواهم با مردم حرف بزنم، تا مبادا پژواکِ کلماتِ تو – که چون لعابی بر کلماتِ من میلرزد و آوایشان را غنی میکند – را هدر دهم»، او در ژوئن، هنگامی که تنها یک ماه از آشناییشان میگذرد، چنین میگوید. و همچنین: «من نمیخواهم رؤیاهایی داشته باشم که تو را نمیشناسند، و نه آرزوهایی که تو نمیخواهی یا نمیتوانی برآورده کنی.»

روسیه: در سالِ ۱۹۰۰، آن دو از «شاعرِ دهقان» اسپیریدون دروژین در نزدیکیِ تِوِر دیدن میکنند.
او اکنون آپارتمانی در برلین، درست نزدیکِ خانهٔ سالومه و همسرش، میگیرد. آنها اغلب در آشپزخانهٔ آن زوج – که آن را بهعنوان اتاقِ کار استفاده میکنند – مینشینند و با هم عشقبازی میکنند، در حالی که شوهر در اتاقِ نشیمن است. لو معشوقش را با ادبیاتِ روسی نیز آشنا میکند؛ او اکنون این زبان را میآموزد، تولستوی و تورگنیف را به زبانِ اصلی میخواند (بعدها فرانسوی را نیز بههمین خوبی تسلط پیدا میکند و حتی بهعنوان مترجم در این زمینه کار میکند). در سالهایِ۱۸۹۹ و ۱۹۰۰، آن دو دو سفر به امپراتوریِ تزار انجام میدهند: به سنپترزبورگ و مسکو میروند، جایی که او با لئونید پاسترناک (Leonid Pasternak) آشنا میشود – که بعدها ریلکه را در یک نقاشی جاودانه میکند – و به تولا (Tula)، به ملکِ تولستوی در یاسنایا پولیانا، جایی که او رمانهایِ «جنگ و صلح» و «آنا کارنینا» را نوشته بود. اما ریلکه تمایل دارد روسیهٔ حدودِ ۱۹۰۰ را آرمانی کند.
او نیز مانند برخی دیگر در آن زمان، به امپراتوریِ تزار بهعنوان قطبِ مقابلِ دنیای صنعتی و غرب منحط جنبه آرمانی میبخشد. او بهویژه زندگی در روستا را «رابطهای بیواسطه با خدا و طبیعت» توصیف می کند. همچنین فقرِ شدیدِ جمعیت را برایِ خود به نوعی توجیه میکند («من نمیترسم که مردمِ روسیه از گرسنگی بمیرند، زیرا خدا خودش با عشقِ ابدیاش آنها را غذا میدهد»)، و سرکوبِ استبداد برایش موضوعی نیست (او برایِ انقلابِ اکتبرِ ۱۹۱۷ درکِ چندانی نخواهد داشت). او تأثیرها و احساساتِ دینیاش را در «کتابِ ساعات» (Stunden-Buch)، که اثری افسانهای است، توصیف میکند.
جدایی با نامه
شاید او نیز گاهی رابطه با معشوقهاش را برایِ خود زیباتر از آنچه بود جلوه میداد. لو متوجه میشود که ریلکه بهطور فزایندهای از نظرِ عاطفی به او وابسته است، و همچنین از نظرِ روانی شکننده؛ گاهی به «هقهقهایِ گریه» و «حالتهایِ اضطرابی» تمایل دارد. این برایِ او بیش از حد میشود: لو در دفترِ خاطراتش مینویسد: «آنچه من نیاز دارم، تقریباً فقط سکوت است – تنهاییِ بیشتر، همانگونه که تا چهار سال پیش بود. این باید، این حتماً باید بازگردد.» در طولِ دومین سفر به روسیه، لو تصمیم میگیرد از او جدا شود و این را در نامهٔ خداحافظی در ۲۶ فوریهٔ۱۹۰۱ به ریلکه اطلاع میدهد. با این حال، آن دو همچنان دوستانِ نزدیک باقی میمانند.

طنزِ خودی: عکسِ مشهورِ ژول بونه (۱۸۸۲) لو آندریاس- سالومه، همراهِ بعدیِ ریلکه، را نشان میدهد که دوستان و فیلسوفانش پل ره و فریدریش نیچه را «به ارابه میبندد». او خواستگاریِ هر دو مرد را رد میکند.
در سالهایِ بعد، زندگیِ ریلکه چند بار تغییر خواهد کرد – با ازدواج با کلارا وستهوف (Clara Westhoff) در آوریلِ۱۹۰۱، با تولدِ فرزندش، و با زندگیاش در پاریس. از سالِ ۱۹۰۶، او مدتی بهعنوان منشیِ خصوصیِ رودن کار خواهد کرد؛ رودن نیز به پدری جانشین و تحسینبرانگیز برایش تبدیل میشود، بهویژه پس از آنکه پدرِ خودش در همان سال میمیرد. ریلکه سفرهایِ متعددی نیز انجام میدهد، از جمله به ایتالیا، بلژیک و شمالِ آفریقا. در سالِ ۱۹۱۰، رمانِ او «یادداشتهایِ مالته لائوریدس بریگه» (Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge) در انتشاراتِ اینزلِ (Inselverlag) لایپزیگ منتشر میشود. او در این رمان، تجربههایِ یک اشرافزادهٔ دانمارکی را روایت میکند که بیمالکیت و بیوطن است و میکوشد در پاریس بهعنوان شاعر زندگی کند.
نوعی تصویرِ کلانشهر، اما در قالبِ صحنههایِ پراکنده، تأملها و تکههایِ خاطره: «پس مردم به اینجا میآیند تا زندگی کنند، من بیشتر فکر میکنم اینجا آدم میمیرد. [...] تا آنجا که میشد تشخیص داد، بویِ یدوفورم میداد، بویِ چربیِ سیبزمینیِ سرخکرده، بویِ ترس.» موضوع بیماری، مرگ، بدبختی و تنهایی است، اما همچنین زندگی، هویت و جامعه.
ریلکه پس از اتمامِ این رمان، بحرانِ سختی را تجربه میکند، خلئی در خود احساس میکند و هفتهها فقط در تخت میماند. باز هم زنی است که به او انگیزهٔ تازه میبخشد: ماری فون تورن و تاکسیس (Marie von Thurn und Taxis). این زنِ اشرافزاده شعرهایِ او را دوست دارد و در سالِ ۱۹۱۱ او را دعوت میکند تا در قلعهٔ دوینو (Schloss Duino) در نزدیکیِ تریست (Triest)، در ساحلِ آدریاتیک، بنویسد. او «مرثیههایِ دوینو» (Duineser Elegien) را که در اینجا آغاز میکند، به نامِ همین مکان نامگذاری میکند و به حامیِ خود تقدیم میکند.
جنگ بهعنوانِ نقطهٔ گسست
در اوتِ ۱۹۱۴، با آغازِ جنگِ جهانیِ اول، تمامِ اروپا از هم میپاشد. ریلکه در این زمان در مونیخ به سر میبرد. او دیگر نمیتواند به پاریس برود، جایی که آپارتمان، کتابها، نامهها و بسیاری از وسایلِ شخصیِ دیگرش قرار دارند – فرانسه اکنون دشمنِ جنگی است. آنها ضبط و حراج میشوند. او تقریباً همهچیز را از دست میدهد. سپس، در ژانویهٔ ۱۹۱۶، او به خدمتِ نظامی فراخوانده میشود. با وجودِ اینکه او ۴۰ ساله و از نظرِ جسمی ضعیف است، باید آموزشِ پایه را در پادگانی در وین بگذراند.
خاطراتِ قدیمیِ مدرسهٔ نظامی در او زنده میشوند. با میانجیگریِ دوستانِ بانفوذ، او از خدمتِ جنگی معاف میشود و به آرشیوِ جنگ منتقل میگردد. در اینجا او باید گزارشهایِ جبهه را جمعآوری، تنظیم و ویرایش کند. در ژوئنِ ۱۹۱۶، او سرانجام از خدمت مرخص میشود. چیزی در ریلکه شکسته است؛ ایمانِ او به بشریت، که بههرحال هرگز قوی نبود، اکنون متزلزل شده است. او مدتی بهعنوان شاعر سکوت میکند و چیزی نمینویسد.
طنزِ خودی: عکسِ مشهورِ ژول بونه (۱۸۸۲) لو آندریاس- سالومه، همراهِ بعدیِ ریلکه، را نشان میدهد که دوستان و فیلسوفانش پل ره و فریدریش نیچه را «به ارابه میبندد». او خواستگاریِ هر دو مرد را رد میکند.

تجمل: قلعهٔ دوینو در ساحلِ آدریاتیک نزدیکیِ تریسته. در اینجا «مرثیههایِ دوینو» ریلکه شکل میگیرند – در حالی که شاعر مهمانِ ستایشگرش، شاهزاده ماری فون تورن و تاکسیس است. امروزه «راهِ ریلکه» این ملک را به شهرِ سیستیانا متصل میکند.
در سالِ ۱۹۱۹، او در زوریخ با یک حامیِ مالی، یعنی نانی ووندرلی- فولکارت (Nanny Wunderly-Volkart) آشنا میشود که از او حمایتِ مالی میکند (و همچنین از معشوقهاش بالادین کلوسوفسکا (Baladine Klossowska)). او در تابستانِ ۱۹۲۱ به قلعهٔ موزو (Muzot) در واله (سوئیس) نقل مکان میکند. در اینجا او یک بارِ دیگر دورانِ خلاقیتِ پرباری را تجربه میکند، «مرثیههایِ دوینو» (Duineser Elegien) را به پایان میرساند و «سوناتهایی برایِ اورفئوس» (Sonette an Orpheus) را مینویسد. اما سلامتیاش بهطورِ فزاینده بدتر میشود. او آبسه های متعدد در نقاط مختلف بدن دارد و ضعیف است. چندین بار اقامت در آسایشگاه بهبودی به همراه نمیآورد. در ۲۹ دسامبرِ ۱۹۲۶، راینر ماریا ریلکه درمیگذرد [در منابع معتبر علت مرگ ریلکه لویکمی یا نوعی سرطان خون آمده و آبسه ها از جمله عوارض سرطان خون بوده. م].
کلارا وستهوف تا پایان زندگی ریلکه همسر او باقی می ماند. او از روابطِ ریلکه آگاه است، اما با احترام به او وفادار میماند. زندگیِ مشترکِ آنها تنها ۱۶ ماه طول میکشد.

پایان: سنگِ قبرِ ریلکه در گورستانِ کوهستانیِ رارون در والهٔ سوئیس. او تنها ۵۱ سال عمر کرد.
روی سنگِ قبرِ ریلکه، جملهای که خودش انتخاب کرده بود، نوشته شده است: «ای گل سرخ، ای تناقضِ ناب، چه لذتی است که خواب هیچ کس نباشی، زیر این همه پلک.»
* ایوانه کوشتر در هامبورگ زندگی میکند، تاریخ خوانده و بهعنوان روزنامهنگارِ علمی کار میکند.

مهمترین آثارِ ریلکه
۱۸۹۴ – «زندگی و ترانهها» (نخستین مجموعهٔ شعرِ ریلکه)
۱۹۰۲ – «کتابِ تصاویر» (مجموعهٔ شعرِ مهمِ دورانِ جوانی)
۱۹۰۳ – «آگوست رودن» (تکنگاری دربارهٔ مجسمهسازِ فرانسوی)
۱۹۰۵ – «کتابِ ساعات» (چرخهٔ شعرِ دینی-فلسفی)
۱۹۰۶ – «سرگذشتِ عشق و مرگِ کورنت کریستوف ریلکه» (شعرِ منثور دربارهٔ سربازی جوان)
۱۹۰۷ – «شعرهایِ تازه» (آغازِ «شعرهایِ شیء» مشهور، از جمله «پلنگ» و «چرخفلک»)
۱۹۰۸ – «بخشِ دیگرِ شعرهایِ تازه» (ادامه و اوجِ مرحلهٔ شعرِ شیء، از جمله «تنهٔ باستانیِ آپولون»)
۱۹۱۰ – «یادداشتهایِ مالته لائوریدس بریگه» (تنها رمانِ ریلکه)
۱۹۲۲ – «مرثیههایِ دوینو» (شاهکارِ غناییِ او، آغاز در ۱۹۱۲ و پایان در ۱۹۲۲)
۱۹۲۳ – «سوناتهایی برایِ اورفئوس» (۵۵ سونات، در سالِ ۱۹۲۲ در یک تبوتابِ خلاقانه پدید آمدند)
پی.ام. هیستوری – نوامبر ۲۰۲۶
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
سازمان حقوق بشر ایران / ۲۵ آبان ۱۴۰۵
دستکم ۱۲۱ نفر از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ به اعدام محکوم شدهاند و همچنان در خطر اجرای حکم اعدام قرار دارند. در میان این افراد دستکم پنج نفر هنگام وقوع جرم ادعایی کمتر از ۱۸ سال داشتند و شش زن نیز حضور دارند. پروندههای ثبتشده در ۱۵ استان، تنها بخشی از معترضانی را شامل میشود که جانشان در خطر است.
از ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ تاکنون، جمهوری اسلامی ۴۱ معترض (۳۹ نفر از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه و دو نفر از معترضان جنبش «زن، زندگی، آزادی»)، ۱۶ زندانی سیاسی به اتهام ارتباط با گروههای مخالف ممنوعشده و ۱۷ نفر به اتهام جاسوسی یا همکاری با دولتهای خارجی اعدام کرده است. این بالاترین شمار اعدام زندانیان سیاسی است که از دهه ۱۳۶۰ تاکنون سابقه نداشته است در چنین مدت کوتاهی این تعداد اعدام شوند.
درحالیکه کمتر از دو ماه تا نخستین سالگرد اعتراضات دیماه باقی مانده است، سازمان حقوق بشر ایران درباره افزایش اعدام معترضان هشدار میدهد و از جامعه جهانی میخواهد با اقدامهای عملی، هزینه سیاسی این اعدامها را برای جمهوری اسلامی افزایش دهد.
محمود امیریمقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران، درباره فهرست ۱۲۱ معترض محکوم به اعدام گفت: «پشت این احکام اعدام، روایتهای هولناکی از شکنجه وجود دارد که در تصور نمیگنجد. معترضان جوان براساس اعترافاتی که زیر شکنجه از آنان گرفته شده و پس از محاکمههای بهشدت ناعادلانه در دادگاههای انقلاب، به اعدام محکوم شدهاند. حتی معدود وکلایی که جرئت میکنند بهطور واقعی از موکلان خود دفاع کنند، با تهدید، آزار و خطرات جدی برای امنیت شخصی خود روبهرو میشوند.»
او افزود: «از ماه مارس تاکنون، بهطور میانگین هر هفته بیش از یک معترض اعدام شده است، اما واکنش جامعه جهانی آنقدر قاطع نبوده که هزینه سیاسی این اعدامها را افزایش دهد و جمهوری اسلامی را از ادامه آنها بازدارد. با نزدیکشدن به سالگرد اعتراضات دیماه، بیم آن میرود که شمار بیشتری از معترضان اعدام شوند. دولتهای اروپایی باید پیامی قاطع، متحد و بدون ابهام ارسال کنند که ادامه اعدام معترضان، پیامدهای جدی سیاسی و دیپلماتیک خواهد داشت. توقف فوری تمامی اعدامها باید یکی از خواستههای اصلی در هرگونه گفتوگو با جمهوری اسلامی باشد.»
براساس اطلاعاتی که سازمان حقوق بشر ایران جمعآوری کرده است، دستکم ۱۲۱ معترض در ارتباط با اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ به اعدام محکوم شدهاند. پنج نفر از آنان هنگام وقوع جرائم انتسابی کمتر از ۱۸ سال داشتند و شش زن در میان این افراد وجود دارند. باید توجه داشت که اگرچه اعتراضات هر ۳۱ استان کشور را دربرگرفت، پروندههای ثبتشده در این گزارش تنها به ۱۵ استان مربوط میشوند.
از میان ۱۲۱ پرونده ثبتشده در این گزارش، تنها هفت مورد را منابع رسمی اعلام کردهاند. جزئیات دو پرونده دیگر نیز در گفتوگوی وکلای مدافع با پایگاه خبری «امتداد» منتشر شده است. سازمان حقوق بشر ایران ۶۷ پرونده را راستیآزمایی کرده و ۴۵ مورد دیگر را سازمانهای حقوق بشری دیگر گزارش دادهاند. با توجه به نبود شفافیت در جمهوری اسلامی، باید تأکید کرد که آمارهای این گزارش حداقل مطلق موارد موجود را نشان میدهند. سازمان حقوق بشر ایران همچنان در تلاش است تا گزارشهای متعدد دیگری درباره صدور حکم اعدام برای معترضان را راستیآزمایی کند.
از آنجا که تمامی پروندههای مربوط به اعتراضات، پروندههای امنیتی محسوب میشوند، متهمان بهطور سیستماتیک از دسترسی به وکیل انتخابی محروم میمانند. براساس تبصره ماده ۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری، آنان ناچارند وکیل خود را از میان فهرست وکلای مورد تأیید حکومت انتخاب کنند. سازمان حقوق بشر ایران روز ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ هشدار داد که دستگاه قضایی جمهوری اسلامی از این وکلای مورد تأیید حکومت بهعنوان ابزاری برای تسهیل و تسریع اعدام معترضان بازداشتشده استفاده میکند.
این سازمان همچنین استفاده بهطور سیستماتیک از شکنجه و نقض جدی حقوق متهمان در روند دادرسی و تضمینهای محاکمه عادلانه را مستند کرده است. رسانههای حکومتی اعترافات اجباری صدها معترض را پخش کردهاند؛ در بیشتر موارد، حتی پیش از آغاز رسیدگی قضایی به پروندههای آنان. افزون بر این، خانوادههای زندانیان محکوم به اعدام بهطور مرتب با تهدید و فشار وادار به سکوت میشوند تا درباره عزیزانشان اطلاعرسانی نکنند. در بسیاری از موارد، مأموران اعضای خانواده را نیز بازداشت میکنند تا با اعمال فشار بر معترضان، از آنان اعترافات دروغین بگیرند.
از ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ تاکنون، دستکم ۳۹ مرد در ارتباط با اعتراضات اعدام شدهاند. صدها معترض دیگر نیز در زندانهای ایران با اتهامهایی که میتواند به صدور حکم اعدام منجر شود، مواجهاند یا پیشتر به اعدام محکوم شدهاند.
از زمان انتشار فهرست قبلی سازمان حقوق بشر ایران در ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، ده معترض اعدام شدهاند و نام چهار نفر دیگر نیز به دلایل مختلف، ازجمله تبدیل حکم اعدام به حبس، از فهرست حذف شده است.
فهرست زیر شامل افرادی است که دستکم در دادگاه بدوی به اعدام محکوم شدهاند. حکم اعدام دستکم ۳۰ نفر از این معترضان در دیوان عالی کشور تأیید شده است. حکم برخی دیگر نیز پس از صدور نقض شده و پرونده آنان برای رسیدگی مجدد به شعبههای همعرض ارجاع شده است. بهدلیل نبود شفافیت و تهدید و فشار بر خانوادهها و وکلا که دسترسی به اطلاعات معتبر را بهشدت محدود میکند، راستیآزمایی پروندهها و وضعیت فعلی آنها همچنان بسیار دشوار است. وضعیت هر پرونده براساس تازهترین اطلاعات موجود بهروزرسانی شده است.
برای دسترسی به اسامی و اطلاعات پروندهها به این لینک مراجعه کنید.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
درسهای آفریقای جنوبی برای ایران:
گشودن راهی به سوی آشتی ملی و صفآرایی سیاسی نوین
مقدمه
تصمیم نلسون ماندلا برای پیگیری مذاکرات و آشتی ملی با رژیم آپارتاید، بهجای پافشاری بر خواستهها و راهبردهای رادیکالتر کنگره ملی آفریقا (ANC)، یکی از آموزندهترین نمونههای رهبری سیاسی در دوران گذار از حکومت اقتدارگرا به شمار میرود.
نکته اساسی این است که ماندلا از هدف کنگره ملی آفریقا، یعنی پایان دادن به نظام آپارتاید و استقرار حاکمیت اکثریت، دست نکشید؛ بلکه ارزیابی خود را درباره چگونگی دستیابی به این هدف تغییر داد.
او به این نتیجه رسیده بود که نه ادامه مبارزه مسلحانه و نه توان سرکوب رژیم آپارتاید، هیچیک نمیتوانند راهحلی پایدار برای بحران آفریقای جنوبی فراهم کنند. از این رو، گذار از طریق مذاکره، مشروط بر آنکه به تغییر واقعی ساختار سیاسی منجر شود، میتوانست مسیر دیگری را برای پیشبرد این هدف بگشاید.
رویکرد او به معنای آشتی بیقیدوشرط با رژیم حاکم نبود، بلکه تلاشی برای مذاکره بر سر برچیدن آن نظام، همراه با پرهیز از خشونت و ناامنی داخلی و یا گرفتار شدن کشور در یک جنگ داخلی طولانیمدت بود.
آغاز روند: ابتکار ماندلا در زندان
ماندلا از أواسط دهه ۸۰ میلادی، هنگامی که هنوز در جزیره روبن زندانی بود، بررسی امکان مذاکره با دولت وقت آفریقای جنوبی (پیتر ویلم بوتا) را آغاز کرد؛ اقدامی که در ابتدا بدون برخورداری از مأموریت رسمی از سوی رهبری کنگره ملی آفریقا صورت گرفت. او با درک این واقعیت که نظام آپارتاید نمیتواند تا ابد دوام بیاورد، به این باور رسیده بود که انتقال قدرت از طریق مذاکره، سرانجام اجتنابناپذیر خواهد شد. با این حال، بر این نکته تأکید داشت که مذاکرات هرگز نباید به معنای مشروعیت بخشیدن به آپارتاید یا عدول از اصل بنیادین حق رأی همگانی باشد.
چرا ماندلا مسیر خود را تغییر داد؟
ماندلا به این نتیجه رسیده بود که هیچیک از دو طرف قادر به کسب پیروزی قاطع نیستند: مقاومت کنگره ملی آفریقا و فشارهای بینالمللی، حفظ نظام آپارتاید را روزبهروز دشوارتر کرده بود، اما دولت با اتکا به نیروهای امنیتی همچنان از برتری چشمگیری برخوردار بود. ادامه درگیریها میتوانست به خشونتی طولانیمدت و رنج و تلفات گسترده منجر شود.
او همچنین دریافته بود که دستیابی به یک توافق دموکراتیک مستلزم توجه به نگرانیهای هر دو جامعه است. در حالی که بر ضرورت استقرار حاکمیت اکثریت در آفریقای جنوبی متحد تأکید داشت، اهمیت ارائه تضمینهای قانون اساسی برای جلوگیری از سلطه و محرومیت اقلیت سفیدپوست را نیز درک میکرد؛ اقلیتی که همچنان کنترل بخش عمده اقتصاد، نیروهای مسلح و نهادهای کشور را در اختیار داشت. ایجاد توازن میان این دو ملاحظه، از محورهای اصلی یادداشت سال ۱۹۸۹ او خطاب به رئیسجمهور بوتا بود - سندی که در آنزمان حاکی از مهمترین نشانههای تغییر رویکرد سیاسی ماندلا و حرکت او به سوی مذاکره برای پایان دادن به آپارتاید بهشمار میرود.
تغییر در محیط بینالمللی
پایان جنگ سرد، شرایط بینالمللی را دگرگون کرد. تضعیف بلوک شوروی، ادعای رژیم آپارتاید مبنی بر اینکه کنگره ملی آفریقا ابزاری در خدمت گسترش نفوذ شوروی است، را تضعیف کرد. همزمان، تحریمهای بینالمللی، فشارهای اقتصادی و انزوای دیپلماتیک، ادامه نظام آپارتاید را پرهزینهتر از همیشه ساخت و زمینه ساز تحولی شد که توجه دیگری برای دستیابی به یک توافق سیاسی از طریق مذاکره در اذهان همه بازیکنان سیاسی به وجود آید.
مقوله «آشتی ملی» از مسیر تحول سیاسی
ماندلا آشتی ملی را به معنای بخشش در برابر اصلاحات ظاهری نمیدانست. اهداف او همچنان برچیدن آپارتاید، تضمین حق رأی همگانی، استقرار حاکمیت اکثریت و تدوین قانون اساسی دموکراتیک بود. مذاکره وسیلهای برای تحقق این اهداف بود، نه جایگزینی برای آنها.
اطمینانبخشی به جامعه سفیدپوست، بدون عدول از اصول دموکراتیک
ماندلا بهخوبی میدانست که گذار مسالمتآمیز مستلزم توجه به نگرانیهای سفیدپوستان آفریقای جنوبی نسبت به آیندهشان است. او تلاش میکرد میان پایان دادن به سلطه سیاسی سفیدپوستان و کنار گذاشتن آنان از آینده کشور تمایز قائل شود و بدین ترتیب، زمینه شکلگیری هویتی مشترک و ملی را فراهم آورد.
ماندلا چگونه کنگره ملی آفریقا را به پذیرش مذاکره متقاعد کرد؟
ابتکار ماندلا در ابتدا با حمایت همگانی در درون کنگره ملی آفریقا روبهرو نبود. او پس از آغاز تماسهای محرمانه و مقدماتی با کوبی کوتسی، وزیر دادگستری دولت بوتا، در سال ۱۹۸۵، به این نتیجه رسید که هیچ توافقی بدون جلب حمایت کل جنبش، بهویژه الیور تامبو و رهبری مستقر در تبعید، امکانپذیر نخواهد بود.
کنگره ملی آفریقا بهتدریج موضع مستقل خود را در قبال مذاکرات تدوین کرد؛ موضعی که در اعلامیه «هراره» در سال ۱۹۸۹ بازتاب یافت و بر ضرورت مذاکراتی تأکید داشت که به استقرار واقعی یک حکومت دموکراتیک منجر شود.
ماندلا نخست در تاریخ ۵ ژوئیه ۱۹۸۹، حدود شش هفته پیش از استعفای بوتا و بیش از دو ماه پیش از آغاز دوران ریاستجمهوری «اف دبلیو دکلرک»، موفق صحبت باو ی شده بودو به این ترتیب، ابتکار مذاکره مستقیم ماندلا با مسئولین همده آفریقای جنوبی در اصل پیش از روی کار آمدن دکلرک آغاز شده بود.که متعاقبا به دستور دکلرک در فوریه ۱۹۹۰، ممنوعیت فعالیت کنگره ملی آفریقا را لغو و شخص ماندلا نیز از زندان آزاد شد، روند مذاکرات شتاب گرفت و سپس در ماه مه ۱۹۹۰، با توجه به چارچوب و پیشرفت مذاکرات، کنگره ملی آفریقا نهایتا با تعلیق مبارزه مسلحانه موافقت خود را بیآنکه از اهداف بنیادین سیاسی خود دست بکشد، اعلام نمود.
استراتژی ماندلا برای پیشبرد مذاکرات
ماندلا اساسا میان مصالحههایی که برای تحقق یک گذار مسالمتآمیز ضروری بودند و امتیازاتی که میتوانست اصول مبارزه را زیر پا بگذارد، تفاوت قائل بود.
روند مذاکرات نیز خالی از بحران و عقبگرد نبود. بویژه پس از حادٍثه «کشتار بوئپاتونگ» که به دست گروهی از هواداران سازمان «اینکاتا» (و بهویژه رهبر آن، مانگوسوتو بوتلزی ، از مخالفان سیاسی و رقبای جدی ماندلا و کنگره ملی آفریقا) بودند) و با تبانی و همکاری نیروهای پلیس رژیم آپارتاید صورت گرفت، نشان داد که روند آشتی ملی نمیتواند بدون تضمین توقف خشونتهای سازمان یافته و پاسخگویی نهادهای مسئول پیش برود. این باعث شد که در ژوئن ۱۹۹۲، به علت طرح اتهاماتی درباره همدستی دولت در خشونتهای سیاسی، ماندلا مذاکرات رسمی را به حالت تعلیق درآورد. به این ترتیب، آمادگی او برای مذاکره به معنای پذیرش خشونت یا اجازه دادن به حفظ نظام پیشین در پوشش مذاکرات نبود.
آشتی ملی در نهایت چه معنایی داشت؟
مذاکرات میان نلسون ماندلا و اف. دبلیو. دکلرک پس از کشتار بوئپاتونگ (۱۷ ژوئن ۱۹۹۲)، حدود سه ماه متوقف ماند. پس از توافق ماندلا و دکلرک در ۲۶ سپتامبر ۱۹۹۲ برای ازسرگیری روند سیاسی، مذاکرات ابتدا در قالب گفتوگوهای دوجانبه میان کنگره ملی آفریقا و حکومت حزب ملی ادامه یافت و سپس، با برگزاری کنفرانس مذاکرات چندجانبه در اول آوریل ۱۹۹۳، به فرایندی فراگیر با مشارکت ۲۶ حزب و گروه سیاسی گسترش پیدا کرد. این مذاکرات سرانجام در اول ژوئن ۱۹۹۳ به توافق بر سر برگزاری نخستین انتخابات آزاد و غیرنژادی آفریقای جنوبی در تاریخ ۲۷ آوریل ۱۹۹۴ انجامید؛ انتخاباتی که نقطه پایانی بر نظام آپارتاید و آغازگر انتقال قدرت سیاسی در این کشور شد.
پس از انتخابات آوریل ۱۹۹۴، ماندلا روند آشتی ملی را از طریق تشکیل دولت وحدت ملی، با مشارکت مخالفان سیاسی پیشین، دنبال کرد. او همچنین از تشکیل کمیسیون حقیقت و آشتی به ریاست اسقف اعظم «دزموند توتو» حمایت کرد.
هدف این کمیسیون روشن کردن حقیقت درباره نقض حقوق بشر در دوران آپارتاید بود. این کمیسیون در موارد واجد شرایط، در برابر افشای کامل حقیقت، عفو مشروط اعطا میکرد.
این روند همچنان بحثبرانگیز باقی ماند؛ بهویژه در میان قربانیانی که معتقد بودند عدالت در برابر ثبات سیاسی قربانی شده است. اگر چه آشتی ملی نتوانست نابرابریهای عمیق اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی آفریقای جنوبی را برطرف کند. اما تجربه این کشور، هم امکانات و هم محدودیتهای یک گذار سیاسی مبتنی بر مذاکره را نشان داد که علیرغم همه کمبودها، امنیت اجتماعی و همزیستی مسالمت آمیز میان سفید پوستان و سیاهپوستان در آنکشور برخلاف خیلی از پیش بینی هائی که میشد، در ۳۲ سال گذشته رعایت گردیده است.
چه درسهایی میتوان از این تجربه برای ایران گرفت؟
تجربه آفریقای جنوبی میتواند درسهای مهمی برای مباحث مربوط به شکلگیری یک صفآرایی سیاسی نوین و آشتی ملی در ایران داشته باشد. البته باید تفاوتهای دو کشور را نیز در نظر گرفت. تجربه آفریقای جنوبی باید بهعنوان منبعی برای مقایسه و بهرهگیری از درسهای تاریخی مورد توجه قرار گیرد، نه الگویی آماده که بتوان آن را عیناً در ایران به اجرا گذاشت.
در واقع، آشتی ملی نباید به معنای توافقی برای حفظ نظم سیاسی موجود تلقی شود، بلکه باید آن را توافقی بر سر اصول، تضمینها و سازوکارهایی دانست که از طریق آنها بتوان، در یک روند تدریجی و گامبهگام، نظمی سیاسی اساساً متفاوت را به شکلی مسالمتآمیز برقرار کرد.
در مورد ایران، این رویکرد سه پرسش اساسی را مطرح میکند:
۱. آیا میتوان عناصر واقعبین و عملگرای درون ساختار حاکم را متقاعد کرد که منافع بلندمدت آنان، بیش از دفاع از وضع موجودی که روزبهروز ناپایدارتر میشود، در مشارکت در یک روند منظم و مسالمتآمیز انتقال قدرت تأمین خواهد شد؟
۲. آیا نیروهای مخالف دموکراسیخواه میتوانند بدون آنکه ناگزیر به چشمپوشی از هویتهای سیاسی متفاوت و چشماندازهای نهایی خود برای آینده ایران شوند، بر سر چارچوبی مشترک، فراگیر و مورد توافق به تفاهم برسند؟
۳. آیا جامعه مدنی و نیروهای مستقل در داخل کشور میتوانند به مشارکتکنندگانی واقعی در شکل دادن به روند گذار تبدیل شوند، بهجای آنکه صرفاً توافقی را که نخبگان سیاسی به آن دست یافتهاند، تأیید کنند؟
۴. و نکته پایانی: دستاورد ماندلا صرفاً این نبود که توانست مخالفان خود را به مذاکره متقاعد کند؛ بلکه او توانست نیروهای حامی خود را نیز قانع سازد که مذاکره با مخالفان پیشین به معنای دست کشیدن از مبارزهای نیست که بسیاری در راه آن فداکاری کردهاند.
بیشک، این دشوارترین چالش سیاسی پیش روی هر نیرویی است که در اندیشه پیگیری روندی مشابه در ایران باشد. با این همه، برای تحقق تحولات بنیادینی که کشور به آن نیاز دارد، راهی کمهزینهتر، واقعبینانهتر و پایدارتر از یک گذار مسالمتآمیز وجود ندارد.
بازسازی اقتصاد کشور، تأمین رفاه عمومی، پایان دادن به انزوای بینالمللی و صیانت از منافع ملی و آینده نسلهای بعدی ایرانیان، همگی مستلزم فراهم آوردن فضایی عاری از خشونت، ناامنی و بیثباتی است. از این رو، انتخاب مسیر گفتوگو، تفاهم و توافق سیاسی نه نشانه سازش بر سر آینده کشور، بلکه ضرورتی برای نجات آن و تضمین آیندهای بهتر برای نسلهای بعدی است.
☑️ جناب آقای خوانساری
مطالب شما را با دقت میخوانم و با جهتگیری سیاسیتان تا حدودی همدلی دارم. پیشنهاد گفتوگو میان نیروهای واقعبین حکومت، اصلاحطلبان و اپوزیسیون خشونت پرهیز مخالف جمهوری اسامی قابل تأمل است؛ اما مقایسه ایران با آفریقای جنوبی بدون توجه به تفاوتهای اساسی، گمراهکننده خواهد بود.
آپارتاید نظامی نژادی بود، اما جمهوری اسلامی ساختاری دینی، نظامی و ایدئولوژیک دارد.
اکثر حامیان بینالمللی آپارتاید در اروپا و آمریکا، حتی دولت راستگرای افراطی ریگان، حمایت خود را از رژیم آپارتاید قطع کردند؛ در حالی که دولت ترامپ، با تأیید ضمنی بخش مهمی از اروپا، به ایران حمله نظامی کرده است. حکومت آپارتاید بر اثر تحریم، خروج سرمایه، فشار بینالمللی، پایان جنگ سرد و از دست دادن حمایت غرب، توان ادامه سرکوب را از دست داد. همزمان، ANC نیز با از دست دادن پشتیبانی شوروی، به پیروزی نظامی کامل دست نیافت. این بنبست سیاسی و اقتصادی، طرفین را به سازش واداشت؛ سازشی که در آن ANC قدرت سیاسی و انتخابات آزاد را به دست آورد و در مقابل، مالکیت، منافع اقتصادی و امنیت نخبگان سفیدپوست تا حد زیادی تضمین شد.v در ایران، جمهوری اسلامی هنوز توان سرکوب دارد و از حمایت روسیه و چین برخوردار است. اپوزیسیون نیز برخلاف ANC، تشکیلاتی منسجم، سراسری و مورد اعتماد عمومی ندارد و بخشی از براندازان جنگطلب از حمله نظامی خارجی حمایت میکند؛ هرچند نیروهای واقعبین چنین حملهای را محکوم کردهاند.
از سوی دیگر، نیروهای واقعبین حکومت هنوز برای آشتی با مخالفان خشونتپرهیز اقدامی جدی نکردهاند. دعوت از چندصد چهره سیاسی و هنری خارج از کشور میتواند گامی محتاطانه باشد، اما همزمانی آن با اعدامها، زندان، حبس سیاسی، مصادره اموال و بازداشت روزنامهنگاران نشان میدهد تندروهای جنگ طلب داخل با چنین نزدیکیای مخالفاند. تنها تجربه آفریقای جنوبی برای ما آشتی است.
برای دستیابی به آرامش در ایران و رهایی از بنبستهای داخلی و بینالمللی، دستیابی به توافقی میان نیروهای واقعگرای حکومت، مردم و اپوزیسیون واقعگراست؛ توافقی برای مقابله با تندروها و جنگطلبان رانتخوار در داخل حکومت و نیز جنگطلبان راست افراطی در اپوزیسیون، بهویژه در خارج از کشور. این مذاکره زمانی ممکنمیشود که طرفین به ناتوانی از پیروزی کامل و ضرورت جلوگیری از خشونت گسترده پی ببرند. چنین توافقی باید بر دموکراسی، حقوق شهروندان، مشارکت جامعه مدنی و گذار سیاسی روشن استوار باشد، نه حفظ نظم موجود.
ولی توافقی مشابه الگوی آفریقای جنوبی، به این معنا خواهد بود که ۶۰ درصد اقتصاد کشور همچنان در اختیار سپاه باقی بماند. بنابراین، گفتوگو و توافق سیاسی میتواند راهی برای جلوگیری از خشونت، بازسازی اقتصاد و پایان انزوای ایران باشد؛ اما در شرایط کنونی، هنوز بیشتر آرزویی ضروری است تا واقعیتی در حال شکلگیری.
با ارادات بابک تبریزی
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
مایکل کان / رویترز / ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶
روز یکشنبه، صدها هزار نفر از مردم چک در پراگ علیه طرح دولت برای حذف «حق اشتراک رسانههای عمومی» و انتقال بودجه آنها به بودجه دولتی، دست به راهپیمایی زدند. منتقدان میگویند این سیاست، استقلال و بقای این رسانهها را به خطر میاندازد.
به گفته برگزارکنندگان، شمار شرکتکنندگان در تظاهرات روز یکشنبه از تعداد معترضان در راهپیمایی ضد دولتی ماه مارس (که بیش از ۲۰۰ هزار نفر در آن حضور داشتند) فراتر رفته است. آنها پیشبینی میکنند که این رویداد ممکن است به بزرگترین تظاهرات از زمان «انقلاب مخملی» در سال ۱۹۸۹ تبدیل شود؛ انقلابی که به حکومت کمونیستی پایان داد و واتسلاو هاول، نمایشنامهنویس و چهره مخالف حکومت را به قدرت رساند.
منتقدان، لایحه رسانهای دولت را با تغییراتی که در دوران نخستوزیری ویکتور اوربان در مجارستان رخ داد مقایسه میکنند؛ دورانی که در آن شبکهای از رسانههای حامی دولت ایجاد شد.
احزاب مخالف و گروههای مدنی نیز دولت را به دلیل تصویب شتابزده و شبانه پیشنویس این لایحه در ماه اکتبر به شدت مورد انتقاد قرار دادند و از ائتلاف حاکم خواستند تا این قانون را لغو کند.
میکولاش مینار، رئیس گروه مدنی «میلیون خویلک» (به معنای «یک میلیون لحظه») که سازماندهنده تظاهرات روز یکشنبه بود، گفت: «یک دولت منتخب حق حکمرانی دارد، اما حق ندارد هر کاری که میخواهد انجام دهد و نهادهای دموکراتیک را از بین ببرد.» طبق برآورد این گروه، حدود ۴۰۰ هزار نفر در تظاهرات شرکت کردند.
او افزود: «ثابت کنید که هدف شما به دست گرفتن کنترل این رسانهها نیست و اجازه دهید کارشناسان، تضمینهای واقعی برای حفظ استقلال آنها از قدرت سیاسی پیشنهاد دهند.»
دولت، رسانهها را به جانبداری متهم میکند
دولت پوپولیست به رهبری آندری بابیش (نخستوزیر میلیاردر) — که از حمایت حزب راست افراطی «اسپیدی» (SPD) و حزب «موتوریستها» (که مخالف اتحادیه اروپا هستند) برخوردار است — رسانههای خصوصی و عمومی چک را به جانبداری متهم میکند.
بر اساس پیشنویس این لایحه، دریافت مبلغ ۲۰۵ کرون (معادل ۹.۲۶ دلار) به عنوان حق اشتراک ماهانه رسانهها از خانوارها — که در حال حاضر صرف تأمین مالی این رسانهها میشود — لغو خواهد شد. این لایحه از مرحله رأیگیری اولیه عبور کرده و اکنون در انتظار بررسیهای بیشتر است.
معترضان با در دست داشتن پلاکاردهایی که روی آنها نوشته شده بود «دست از سر رسانهها بردارید» و «بگذارید رسانهها با سیاستمداران سروکله بزنند»، ایستگاههای متروی اطراف را مسدود کردند و پارک «لتنا» را که بر پایتخت جمهوری چک مشرف است، پر کردند. در میان سخنرانان، دانشجویان، سربازان و مخالفان سیاسی سابق که «منشور ۷۷» (Charter 77) را امضا کرده بودند، حضور داشتند.
بسیاری از شرکتکنندگان در این تجمع — که چند روز پیش از تعطیلات رسمی ۱۷ نوامبر (روز آغاز «انقلاب مخملی») برگزار شد — کلاههای نوکتیزی بر سر داشتند که از روزنامه درست شده بود. این کار ادای احترامی بود به یک شخصیت کارتونی که دهههاست قصههای شبانه تلویزیون چک برای کودکان را معرفی میکند.
میلانا رودولفووا، بازنشسته ۷۲ ساله، به خبرگزاری رویترز گفت: «من میدانم که کلِ مجموعه تلویزیون چک، تضمینکننده حقیقت و بیطرفی است. اگر تلویزیون و رادیوی عمومی نداشته باشیم، متأسفانه دیگر نمیتوانیم به هیچچیز اعتماد کنیم.»
اوایل ماه جاری، کارکنان تلویزیون و رادیوی عمومی چک با برگزاری یک اعتصاب یکروزه، دامنه اعتراضات خود را گسترش دادند؛ اقدامی که منجر به محدودیت در پخش برنامهها و شکلگیری اعتراضاتی با حمایت هنرمندان و دانشجویان شد.
منتقدان میگویند انتقال تأمین مالی رسانهها به بودجه دولتی، رابطه میان رسانهها و مخاطبانی را که هزینه آن را میپردازند تضعیف میکند و این بخش را در برابر فشارهای سیاسی آسیبپذیر میسازد.
کاهش ۱۵ درصدی بودجه که به عنوان بخشی از این تغییرات پیشنهاد شده، بودجه اسمی تلویزیون را به سطح سال ۲۰۰۸ و بودجه رادیو را به سطح سال ۲۰۰۵ بازمیگرداند. مسئولان رسانهها میگویند چنین چیزی عملاً غیرممکن است.
بابیش (نخستوزیر) میگوید دولت صرفاً در حال عمل به وعده خود برای کاهش بار مالی بر دوش مردم است.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
علیرضا کاظمیمقدم / دنیای اقتصاد
در سالهای اخیر، ساختار اقتصادی زندگی روزمره در ایران تحت تاثیر جهش هزینههای کالا و خدمات، دستخوش تغییری اساسی شده و الگوی مصرف خانوارها از «خرید نقدی» به سمت «تامین اعتباری» تغییر مسیر داده است. این پدیده که پیشتر تنها در بازار کالاهای سرمایهای مشاهده میشد، اکنون با ظهور پلتفرمهای دیجیتال و مدل BNPL، به کوچکترین اجزای سبد مصرفی نفوذ کرده است؛ بهطوریکه گزارشهای عملکرد فعالان این حوزه، از جهشهای آماری بیسابقهای حکایت دارد. برای نمونه، استفاده از خدمات اعتباری در برخی شرکتهای پیشرو در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال قبل بیش از ۲۹۰درصد افزایش یافته و تنها در پاییز همان سال، حدود ۱۱هزارمیلیارد تومان اعتبار به کاربران تخصیص یافته است.
بنا به روایت «ایسنا»، روند صعودی این بازار در سال۱۴۰۴ نیز با رشد ۱۰۳درصدی ارزش سفارشهای اقساطی و رسیدن تعداد کاربران دارای اعتبار به بیش از ۱۰.۵میلیون نفر ادامه یافته است. این ارقام یعنی خرید اقساطی دیگر یک انتخاب جانبی نیست، بلکه به یکی از ارکان اصلی پایداری معیشت در مواجهه با تورم تبدیل شده است. این روند که میتوان آن را نوعی «مصرف آینده در زمان حال» نامید، اگرچه در کوتاهمدت فشار ناشی از تامین هزینههای فوری را کاهش میدهد، اما در لایههای عمیقتر خود حامل چالشهای پنهانی برای اقتصاد خانوار است.
انتقال هزینهها به آینده بدون افزایش واقعی درآمد، خطر انباشت بدهی را به همراه دارد؛ بهویژه زمانی که ۴۸درصد رشد در تعداد سفارشها نشاندهنده تکرار خریدهای خرد اعتباری توسط آحاد مردم است. از سوی دیگر، حضور بیش از ۲۲هزار فروشگاه در این شبکه اعتباری، به معنای وابستگی متقابل فروشندگان و مصرفکنندگان به این مدل مالی است. با این حال، در اقتصادی که قیمتها مدام در حال تغییر است، این حجم از تخصیص اعتبار بدون اعتبارسنجی دقیق و در نظر گرفتن مجموع تعهدات مالی کاربران، میتواند به فشار مضاعف بر خانوارها در ماههای آتی منجر شود.
سیطره بیلبوردها بر ذائقه مصرفی
امروزه هجوم تبلیغات گسترده خرید اقساطی، چهره بصری شهر را نیز تغییر داده است و بیلبوردهای عظیم در بزرگراهها و معابر اصلی، مدام شهروندان را به استفاده از طرحهای اعتباری فرا میخوانند. این موج تبلیغاتی که حتی فضای نمایش خانگی را نیز تسخیر کرده، فراتر از کالاهای لوکس، اکنون بر «خرید سوپرمارکتی» و نیازهای اولیه متمرکز شده است؛ بهطوریکه تسویه حسابهای یکماهه برای اقلام مصرفی روزانه، به یک الگوی متعارف تبدیل شده است.
این حضور پررنگ در فضای شهری، به بیان دیگر گذار از اقتصاد نقدی به اقتصادی است که در آن «قسطیخواری» نه یک انتخاب، بلکه بهعنوان تنها راهکار پیشنهادی برای حفظ ظاهر زندگی و تامین نیازهای ضروری در ویترینهای شهری خودنمایی میکند. در شرایطی که تورم مطابق اعلام بانک مرکزی ۸۳.۵ درصدعنوان شده است و باعث شده خرید اکثر کالا و خدمات مورد نیاز قسطی شود حالا با پدیدههای عجیب دیگری هم مواجه شدهایم. به طور مثال هزینه دریافت گواهینامه رانندگی خودرو در سال ۱۴۰۵ به حدود ۱۹میلیون تومان رسیده است و همین عامل باعث شده است که بسیاری از آموزشگاههای رانندگی سراغ قسطی کردن هزینه دریافت گواهینامه رانندگی بروند. در همین راستا، گفتوگویی با محمد امیرپناهی (جامعهشناس و عضو هیاتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی) و سمانه گلاب (پژوهشگر اقتصادی)، داشتهایم تا به واکاوی ابعاد زندگی قسطی، مرزهای تابآوری واقعی و پتانسیل بروز شوکها و التهابهای اجتماعی پنهان بپردازیم.
تغییر در ساختار اقتصادی زندگی افراد
امیر پناهی، استاد جامعهشناسی و عضو هیاتعلمی دانشگاه علامه طباطبایی، در گفتوگو با روزنامه«دنیای اقتصاد» درباره زندگی قسطی؛ فرسایش زیرپوستی جامعه و چالشهای پنهان تابآوری گفت: آنچه بهنظرم باید به آن توجه کرد، این است که در شرایط بد اقتصادی ـ که اکنون نمود آن در قالب افزایش خریدهای قسطی و امثالهم اتفاق میافتد ـ نکته مهم این است که خود همین گسترش رفتارهای مصرفی، یعنی خرید قسطی و مانند آن، فقط یک تغییر در شیوه خرید و مصرف نیست، بلکه بهنوعی نشانهای از یک تغییر مهم در ساختار اقتصادی زندگی روزمره خانوادهها در ایران و نسبت آنها با آینده است. یعنی بهنظرم از این موارد باید به مساله مهمتری رسید و به آن اشاره کرد و آن این است که این نشانهها و رفتارهای مصرفی، چگونه از یک تغییر مهمتر صحبت میکنند و آن تغییر، همانا تغییر در ساختار اقتصادی زندگی افراد در جریان زندگی روزمره است.
وی ادامه داد: وقتی ما شاهد این هستیم که خانوارهای ایرانی، برای کالاهای روزانهشان ـ نه کالاهای سرمایهای یا بادوام، بلکه برای مواد غذایی، لوازم بهداشتی و کالاهای ضروری ـ از خرید اعتباری و اقساط استفاده میکنند، با پدیدهای فراتر از یک انتخاب اقتصادی مواجه هستیم. این امر نشان میدهد که وضعیت اقتصادی در ایران، تغییرات مهمی را تجربه میکند و خانوار ایرانی ناچار است بخشی از درآمدهای ماههای آینده خود را از قبل مصرف کند، یعنی پیشاپیش به مصرف برساند. یعنی این خرید قسطی کردن و این قبیل امور، بهنوعی «مصرف آینده» و مصرف آن منابعی است که افراد ممکن است در آینده آنها را به دست آورند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه در اقتصادهای توسعهیافته نیز خرید قسطی نمود برجستهای دارد، توضیح داد: در اقتصادهای باثبات، خرید قسطی کردن اتفاقا ابزاری برای مدیریت نقدینگی، خرید کالاهای بادوام و توزیع هزینهها در طول زمان است؛ مثلا فرض کنید شما خودرو میخرید، مسکن میخرید یا چیزهایی نظیر این. اما وقتی خرید قسطی از کالاهای بادوام به سمت مواد غذایی و کالاهای اساسی و ضروری گسترش پیدا میکند، کاملا معنای اجتماعی و اقتصادی متفاوتی به خود میگیرد. در اینجا ما با یک شکاف میان درآمد و هزینههای ضروری زندگی مواجه هستیم که وضعیت ما را کاملا از اقتصادهای باثبات متفاوت میکند و این همان چیزی است که میتواند نگرانکننده باشد و فرسایش اجتماعی، فرسایش روانی، درگیریهای ذهنی و ترس و نگرانی از آینده را در میان خانوارهای ایرانی افزایش دهد.
معنای تابآوری اجتماعی چیست؟
امیرپناهی در پاسخ به این سوال که آیا تابآوری اجتماعی که مسوولان از آن صحبت میکنند، همین نوع زندگی است؟ یعنی میتوان این شرایط را مثبت دانست، تشریح کرد: واقعیتش این است که تابآوری اجتماعی به این معنا نیست که مردم تحت هر شرایطی بتوانند زندگی خود را ادامه دهند. جامعه ایرانی، بهاعتقاد من، جامعه بسیار محکمی است؛ از این نظر که قدرت سازگاری و قدرت ایجاد تغییرات برای برونرفت از مشکلات را دارد. جامعه خاص و منحصربهفردی است و شکی در این اصل وجود ندارد.
وی تصریح کرد: جامعهای که به تدریج از مصرف ضروری خود میکاهد، کیفیت خوراک و تغذیهاش در حال کاهش است، از اوقات فراغتش میزند، و از درمان، آموزش و چیزهایی که به هر حال از ضروریات و اساس زندگی امروز است صرفنظر میکند و به کارهای متعددی روی میآورد ـ از راننده تاکسیهای اینترنتی شدن تا بسیاری کارهای دیگر در کنار شغل اصلیاش ـ و همواره نیز احساس بدهکاری میکند و نمیتواند خود را با وضعیت تورمی موجود در جامعه برساند، لزوما نمیتوان گفت که این معنای تابآوری دارد.
در لایههای زیرین جامعه ایرانی چه میگذرد؟
این استاد دانشگاه افزود: ممکن است جامعه در ظاهر همچنان بتواند کار کند، فرزند بیاورد، خرید کند، به دانشگاه برود، سر کار برود و زندگی روزمره ادامه پیدا کند؛ بهنظرم این یک وجه ماجرا است. اما در لایههای زیرین، در ظرفیتهای اقتصادی و بهنوعی آن ظرفیتهای روانی و اجتماعیاش، احتمال زیادی دارد که با چالشهای فراوانی مواجه باشد و کاملا میتوان در گفتوگوهای روزمرهای که با افراد دارید، به آنها دسترسی پیدا کرد. یعنی ممکن است یک نگاه این باشد که جامعه زندگیاش را میکند، کار میکند و زندگی روزمره در حال چرخش است؛ اما لایه زیرینی وجود دارد که باید بیشتر به آن توجه کرد، این است که این جامعه در پس این ظاهر چه تنشهایی را تجربه میکند و چه فرسایش روانی یا اجتماعی را احتمالا با آن مواجه میشود؟ اینها مسائل مهمی است که باید به آنها پرداخت. تحت هر شرایطی زندگی کردن، لزوما به معنای تابآوری نیست و حتما باید به پس این ظاهر و این روحیه ماجرا بیشتر توجه کرد و تنشهایی را که این جامعه تجربه میکند، بیشتر مدنظر قرار داد و دربارهشان تامل کرد.
زندگی قسطی الگوی متعارف معیشتی میشود؟!
این استاد جامعهشناسی در پاسخ به این سوال که آیا اصرار بر ادامه این مدل از زندگی اقتصادی را در دورانی که حتی خریدهای قسطی نیز به تبلیغ اصلی بیلوردهای شهری و نمایش خانگی تبدیل شده است، میتوان نوعی عادیسازی فقر تلقی کرد که به تعمیق شکافهای اجتماعی منجر میشود، بیان کرد: واقعیت این است که اگر این وضعیت ادامه پیدا کند ـــ یعنی این تورم مزمن و کاهش قدرت خرید استمرار داشته باشد ـــ ممکن است همین قسطی زندگی کردن یا زندگی قسطی، از یک مساله استثنایی به یک الگوی متعارف در تامین معیشت تبدیل شود؛ یعنی جایی که امر استثنایی تبدیل به قاعده شود برای جامعه طبقه متوسط و حتی پایینتر از طبقه متوسط که به شدت درگیر این موضوع هستند.
وی با توضیح این موضوع که در این شرایط، این بدهیها ممکن است بهعنوان یک روش یا شیوهای از سازماندهی زندگی روزمره تبدیل شوند و افراد عملا زندگی و شیوه زندگی خود را به این صورت سازماندهی کنند و این استثنا، تبدیل به یک الگوی متعارف شود، گفت: احتمال این هم وجود دارد که مردم با کاهش انتظارات معیشتی نیز مواجه شوند. مثلا فرض کنید فردی در گذشته یک زندگی معمولی و قابل قبولی داشته، اما به تدریج احساس کند که دیگر نمیتواند این زندگی را ادامه دهد، این سطح برخورداری دیگر برای او قابل دستیابی نیست و نمیتواند آن را تامین کند و به همین دلیل به تدریج از این انتظارات صرفنظر کند؛ انتظار اینکه مثلا فرض کنید به سفر برود، پسانداز کند، آموزش باکیفیتی برای فرزندانش فراهم کند یا از تغذیه مناسبی برخوردار باشد.
عادیسازی فقر
امیرپناهی درخصوص معنا و مفهوم کاهش انتظارات معیشتی جامعه ایرانی تصریح کرد: این امکان وجود دارد که عادیسازی فقر و کاهش انتظارات معیشتی، در صورتی که این تورم افزایش پیدا کند، به تدریج شکل بگیرد. اما یک نکته مهم وجود دارد که کاهش انتظارات، لزوما به معنای سازگاری یا رضایت از شرایط نیست. ممکن است این نوع زندگی کردن برای مردم عادی شود؛ اما واقعیت این است که با شناختی که از پویاییهای اجتماعی وجود دارد، مخصوصا در جامعه ایرانی، به هیچ عنوان این عادی شدن به معنای رضایتبخش بودن و پذیرفتن شرایط به هر قیمتی توسط جامعه ایرانی نیست.
وی با تاکید بر اینکه فقر و محرومیت فقط وابسته به درآمد افراد نیست، بلکه با مقایسه وضعیت خودمان با دیگران و احساس عدالت نیز ارتباط خیلی تنگاتنگی دارد، اذعان کرد: آدمها خودشان را با دیگران مقایسه میکنند؛ مساله فقر و محرومیت فقط این نیست که درآمد من چقدر است، بلکه مساله این است که من در این وضعیت در مقایسه با دیگران به چه ذهنیتی دست پیدا میکنم. در اینجا مساله «احساس عدالت» و امثالهم اهمیت پیدا میکند. بنابراین، مردم ممکن است به سطح پایینتری از مصرف عادت کنند؛ اما ممکن است همچنان احساس کنند که فرصتها و منابع به صورت ناعادلانه توزیع شده است و یک اکثریت نابرخوردار و یک اقلیت ممکن است از این وضعیت منتفع و برخوردار شوند.
این عضو هیات علمی دانشگاه علامه با توضیح این موضوع که فشارهای اقتصادی و تورم به هر حال به اشکال مختلفی میتواند خود را نشان دهد؛ از سازگاری و عادی شدن گرفته تا بهنوعی مقایسه خود با دیگران، احساس محرومیت اجتماعی و اقتصادی گفت: اینکه در این وضعیت، جامعه به سمت چه رفتاری متمایل میشود، به پارامترهای مختلفی بستگی دارد. یعنی مثلا در این شرایط ممکن است جامعه اصلا اعتراض اجتماعی نکند، ولی واکنشهای متفاوتی را میتوان از آن انتظار داشت؛ از کاهش مشارکت اجتماعی و سیاسی گرفته تا مهاجرت، ناامیدی نسبت به آینده و شکلی از آن نیز شکلگیری نارضایتیها و اعتراضهای عمومی است.
جامعه دچار التهاب است
سمانه گلاب، پژوهشگر اقتصادی، در گفتوگو با روزنامه «دنیایاقتصاد» درباره اقتصاد قسطی و تابآوری جامعه ایرانی در شرایط موجود با بیان اینکه مسائل اجتماعی را نمیتوان صرفا با اتکا به یک عامل منفرد ـــ هرچند بسیار حائز اهمیت مانند اقتصاد ـــ پیشبینی قطعی کرد، توضیح داد: از منظر وضعیت آینده، ما دورهها و شرایط متفاوتی را تجربه کردهایم که طی آنها آسیبهای اقتصادی شدیدی به خانوادهها وارد شده است. بهعنوان مثال، شرایط و اعتراضاتی را که در دیماه شاهد بودهایم. از سوی دیگر، هماکنون به لحاظ اقتصادی ملاحظه میکنیم که وضعیت بهمراتب از آن دوران دشوارتر است و حتی چشمانداز پیشرو نیز روشن بهنظر نمیرسد، با وجود این، رویداد اجتماعی خاصی رقم نخورده است که این امر میتواند حاکی از شرایط متفاوتی نظیر شرایط جنگی باشد. مقایسه این دو مقطع زمانی از این منظر برای من حائز اهمیت است که بگویم، با یک معیار تکبعدی اقتصادی نمیتوان برآورد قطعی از وضعیت اجتماعی ارائه داد.
وی ادامه داد: در کنار این مساله، این واقعیت نیز وجود دارد که طی سالهای اخیر و بهطور مشخص در یک دهه گذشته، ما شاهد اعتراضات متنوع و متعددی بودهایم. این روند گویای آن است که اگر تمامی این مولفهها را در کنار یکدیگر مورد بررسی قرار دهیم، هرچند امکان پیشبینی قطعی وجود ندارد، لکن با احتمال بسیار بالایی میتوان گفت که جامعه دچار التهاب است؛ التهابی که نهتنها درمان نشده، بلکه پیوسته تشدید شده است. ما در هیچیک از دورهها شاهد درمان ریشهای نبودهایم و هیچگاه با حل مساله به شکل بنیادین مواجه نشدهایم، بلکه همواره سرپوشی بر روی آتش نهاده شده است، درحالیکه این آتش در زیر خاکستر همواره زنده مانده و با وزش هر باد و وقوع هر رویدادی مجددا شعلهور شده است. بنابراین، میتوان با قطعیت اذعان کرد که چنین وضعیتی همواره وجود داشته است؛ هرچند به این نکته نیز واقف هستیم که پیشبینی قطعی بهدلیل مداخله عوامل بسیار متفرقه، دشوار است.
خرید اقساطی تلاشی در جهت بقاست
این پژوهشگر اقتصادی با تاکید بر این موضوع که تابآوری و تطبیقپذیری، از ویژگیهای ذاتی انسان محسوب میشود؛ در حوزه تکامل نیز لزوما قویترینها باقی نماندند، بلکه کسانی ماندگار شدند که توانستند خود را با شرایط سازگار سازند، توضیح داد: انطباق یافتن به این معنا نیست که انسان یا جامعه پس از انطباق با شرایط، دیگر هیچگونه کنش یا فعالیتی از خود بروز نخواهد داد. در دورههای گوناگون، ما این شکل از تطبیق را به شیوههای مختلف مشاهده کردهایم؛ برای نمونه، پدیدهای که طی این مدت بارها مورد تکرار قرار گرفته است، مواردی همچون افزایش سن ازدواج، کاهش میزان ازدواج و افت نرخ فرزندآوری است.
گلاب افزود: این دست مسائل نیز مانند سایر پدیدههای اجتماعی دلایل متعددی دارد و صرفا به اقتصاد محدود نمیشود، اما بخشی از آن قطعا ماهیت اقتصادی دارد. این انطباق به چه معناست؟ به این معنا که اگر در گذشته تنها یک نفر در درون خانواده به فعالیت اقتصادی مشغول بود و چهار الی پنج نفر از آن طریق امرار معاش میکردند، اکنون وضعیت به جایی رسیده است که در یک خانوار چهار یا پنجنفره، بهعنوان مثال سه نفر ممکن است شاغل باشند و از این رهگذر، هزینهها و روند فزاینده هزینههای زندگی را پوشش دهند. این همان تطبیقی است که جامعه به ناچار به انجام آن دست زده است.
وی افزود: این حوزههای انطباق، کوچک و کوچکتر نیز میشوند؛ بهگونهایکه جامعه تا یک مقطع زمانی با تغییر سبک زندگی خویش، خود را با شرایط وفق داده، از مقطعی دیگر با کاهش سطح مصرف، از زمانی دیگر با سرمایهگذاریهای بلندمدت نظیر مسکن و امثالهم و هماکنون نیز با خرید اقساطی خود را سازگار کرده است. لکن این تطبیقپذیری به این مفهوم نیست که جامعه از این پس دیگر هیچگونه حرکتی انجام نخواهد داد؛ تطبیق، در واقع نوعی دوام آوردن و زیستن است؛ درحالیکه برای بهبود شرایط نیز بدون تردید اقدام خواهد شد. بنده خرید اقساطی و پدیدههای مشابه را در واقع تلاشی در جهت بقا میدانم، اما تلاش برای بقا هرگز ب هاین معنا نخواهد بود که تلاشی جهت بهبود وضعیت جامعه صورت نمیپذیرد.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
تأملی درباره روششناسی مهدی خلجی در گفتوگو درباره داریوش آشوری، شهلا شفیق و رضا پهلوی
درآمد
گفتوگوی مهدی خلجی درباره مصاحبه داریوش آشوری و شهلا شفیق، از بحثی درباره ترجمه و تفسیر نیچه آغاز میشود و بهتدریج به داوریهایی درباره نمایندگی سیاسی، دموکراسی، وفاق، میراث پهلوی و نسبت رضا پهلوی با مخالفان جمهوری اسلامی میرسد. این جابهجایی از بحث فلسفی به نقد سیاسی فینفسه ناموجه نیست؛ مفاهیم فلسفی میتوانند برای روشنکردن مسائل سیاسی به کار آیند. مسئله آن است که در هر دو حوزه باید میان مفهوم و مصداق، استدلال و داوری، و شواهد و نتیجهگیری تناسب برقرار باشد.
در این نوشته مقصود دفاع بیقیدوشرط از رضا پهلوی یا رد کلی نقدهای خلجی نیست. بخشی از پرسشهای او درباره مشروعیت نمایندگی، حقوق اقلیتها و ضرورت قواعد دموکراتیک موجه است. در عین حال، برخی صورتبندیهای فلسفی و بعضی نتیجهگیریهای سیاسی او از دقت کافی برخوردار نیست و نیاز به مستندات بیشتری دارد. معیار اصلی این بررسی، سنجش استدلالها با همان معیارهایی است که خود خلجی بر آنها تأکید میکند: تمایزگذاری مفهومی، پرهیز از تعمیم شتابزده و استقلال داوری از موضع سیاسی.
در این نوشته من برعکس خلجی، ابتدا از نقد سیاسی او آغاز میکنم و دست آخر به سر وقت نقد فلسفی او خواهم رفت.
۱. نمایندگی سیاسی و مصادره اعتراضات
پرسش خلجی درباره مبنای ادعای نمایندگی رضا پهلوی، قابل تامل است. اما خود او ناتوان از ارائه پاسخی قانعکننده به پرسش خودش است. اگر سازوکارهای قانونی همچون انتخابات یا رفراندوم برای گذار از یک نظام غیردموکراتیک به یک نظام دموکراتیک در دسترس نباشند، جنبشهای اعتراضی به کف خیابان میآیند. در چنین شرایطی چه کسی نماینده یا رهبر مشروع معترضان است؟ و مشروعیت خود را چگونه اثبات میکند؟
در غیاب سازوکارهای قانونی همچون انتخابات یا رفراندوم، رهبران دوران گذار از طریق جنبشهای اعتراضی انتخاب میشوند. درست به همین دلیل بود که پیش از دیماه ۱۴۰۴، بسیاری از چهرههای سیاسی نظیر تاجزاده برای رقبای سیاسی خودشان (از جمله رضا پهلوی) شرط میگذاشتند که فراخوان عمومی بدهند تا پایگاه اجتماعیشان معلوم بشود.
آنچه پس از دیماه ۱۴۰۴ رخ داد در واقع تحقق همان شرط بود. از یک سو میلیونها ایرانی معترض در ایران و خارج از ایران به فراخوان رضا پهلوی پاسخ مثبت داده بودند و از سوی دیگر، برخی مجامع بینالمللی نیز او را به عنوان یکی از رهبران اصلی اپوزیسیون یا برجستهترین چهره اپوزیسیون پذیرفته بودند و به او توجه نشان میدادند. این شرایط نهتنها رقبای سیاسی او در تهران (و از جمله اصلاحطلبان و روزنهگشایان) را برآشفته بود، بلکه تحلیلگران خارج از ایران (نظیر خلجی) را خشمگین کرده و واداشته بود تا با استفاده از عباراتی نظیر «رهبر خودخوانده»، پایگاه اجتماعی رضا پهلوی را زیر سوال ببرند.
البته میتوان با خلجی همنظر بود که اگر یک چهره سیاسی خود را با تمام ملت یکی بگیرد یا مدعی نمایندگی انحصاری کل جامعه باشد، نمودهای اقتدارگرایی را نمایان ساخته است. اما رضا پهلوی تاکنون چنین ادعایی نداشته است.
۲. وفاق، تکثر و محوریت یک شخصیت
تعریف وفاق بهعنوان توافق نیروهای سیاسی بر قواعد مشترک رقابت و انتقال قدرت است. وفاق دموکراتیک لزوما به معنای توافق بر سر همه هدفها و برنامهها نیست؛ بلکه پذیرش قواعدی است که امکان رقابت، مخالفت، تغییر دولت و انتقال مسالمتآمیز قدرت را فراهم میکند.
اما به شرحی که پیشتر گفته شد، نه تنها از این تعریف نمیتوان نتیجه گرفت که محوریت یک شخصیت سیاسی در فرایند گذار با دموکراسی ناسازگار است، بلکه گذار به دموکراسی در غیاب سازوکارهای قانونی (انتخابات، رفراندوم و ..) نیازمند رهبریت گذار است. همفکران خلجی با اصل این مسئله مشکلی ندارند، اما از منتخب بخش بزرگی از مردم خوششان نمیآید و ناچارند تا به جای مخالفت با رهبر گذار منتخب، روی موضوع وفاق مناقشه کنند.
بنابراین مسئله این نیست که وفاق وجود ندارد. پرسش تعیینکننده این است که حدود اختیارات رهبر گذار چیست، چگونه پاسخگو میماند، مخالفان چه حقوقی دارند، تصمیمها از چه سازوکاری میگذرند، و آیا امکان عزل، نقد و انتقال قدرت وجود دارد یا نه. محوریت سیاسی میتواند در یک مرحله گذار نقش هماهنگکننده داشته باشد؛ اما اگر به حق انحصاری تصمیمگیری یا مصونیت از نقد تبدیل شود، با وفاق دموکراتیک ناسازگار خواهد شد.
تکثر جامعه ایران و تفاوت دیدگاههای مخالفان جمهوری اسلامی نیز واقعیتی است که باید جدی گرفته شود. ولی تکثر به معنای ناممکنبودن همکاری یا شکلگیری وفاق و ائتلاف در دوره گذار حول یک چهره کاریزما یا نمادین نیست. مسئله، موقتبودن و پاسخگویی چنین ائتلافی و پذیرش حق دیگران برای مخالفت است.
۳. میراث پهلوی و مسئولیت سیاسی
خلجی میراث پادشاهی را عمدتا از منظر نسبت رضا پهلوی با خاندان، القاب، نمادها و کارنامه دو پادشاه پیشین بررسی میکند؛ اما کمتر به این پرسش میپردازد که نهاد پادشاهی در تاریخ و فرهنگ سیاسی ایران چه جایگاهی داشته و چگونه تحول یافته است.
خلجی در اینجا مرتکب دو خطای سهوی یا عمدی میشود. اولا گویی با مفهوم نهاد (institution) بیگانه است و درکی از این مفهوم ندارد. برای روشنکردن این نکته باید میان نهاد و شخصی که در یک دوره معین آن نهاد را نمایندگی میکند، فرق گذاشت. نهاد صرفا یک فرد، منصب اداری یا تشکیلات حکومتی نیست؛ مجموعهای تاریخی و اجتماعی از قواعد رسمی و غیررسمی، نقشها، مناسبات قدرت، آیینها، نمادها، حافظه تاریخی و انتظارات فرهنگی است. چنین مجموعهای میتواند با تغییر اشخاص و حتی با دگرگونی صورت حقوقی و سیاسی خود به حیاتش ادامه دهد. نهاد سازمان رسمی پادشاهی یا شخص پادشاه نیست. عبارت مشهور «پادشاه مرد؛ زنده باد پادشاه!» بیان فشردهای از همین تمایز است: مرگ شخص پادشاه به معنای نابودی نهاد پادشاهی نیست. شخص میرود، اما منصب، سنت و ساختار نمادین پادشاهی میتواند باقی بماند و البته تحول پیدا کند.
این مسئله درباره نهاد روحانیت نیز صدق میکند. اعتراض به یک روحانی یا مخالفت با عملکرد روحانیان حاکم، لزوما به معنای نفی نهاد روحانیت بهعنوان یک ساختار و سازوکار تاریخی و اجتماعی در جامعه ایران نیست؛ همانگونه که نقد یک نهاد را نباید با محکومکردن افراد وابسته به آن یکی گرفت. از این منظر، بررسی فرهنگ سیاسی ایران مستلزم مطالعه دو نهاد دیرینه شامل نهاد پادشاهی و نهاد روحانیت است. باید پرسید این نهادها چگونه در طول تاریخ منابع اقتدار و مشروعیت تولید کردهاند، چه نمادها و انتظاراتی در جامعه پدید آوردهاند و آثار آنها چگونه در حافظه جمعی و تخیل سیاسی نسلهای بعد باقی مانده است.
بنابراین خطای اول خلجی این است که به هنگام سخن گفتن از پهلوی، «نهاد پادشاهی» را به اعضای یک خانوادهی سه نفره (پدربزرگ: رضاشاه، پدر: محمدرضاشاه، و نوه: رضاپهلوی) فرومیکاهد.
خطای دوم خلجی که در ادامه خطای اول است، مجزا نمودن پهلوی از سلسله پادشاهیهای ایران است. در واقع هرگونه اظهار نظر درباره نهاد پادشاهی در ایران نمیتواند محدود به یک دودمان شده و آن زنجیره تاریخی فراموش شود. ادعای خلجی درباره ضرورت اظهارنظر رضا پهلوی در مورد سایر نمایندگان دودمان پهلوی ریشه در همین کجفهمی از نهاد پادشاهی دارد. ما شیخ فضلالله نوری، میرزای نائینی، نواب صفوی یا طباطبایی بروجردی را نمایندگان نهاد روحانیت میدانیم. اما آنها هیچگاه برای اثبات نمایندگی خود مکلف به اظهارنظر درباره کل اعضای نهاد روحانیت نبودهاند.
بنابراین خطای دوم خلجی این است که دودمان پهلوی را بخشی از نهاد دیرینه پادشاهی تلقی نمیکند.
از این رو، اگر بخواهیم گرایشهای سیاسی امروز ایران را توضیح دهیم، باید به این پرسش پاسخ بدهیم که جامعه با دو سنت نهادی دیرپای پادشاهی و روحانیت چه نسبتی برقرار کرده است و این دو سنت، حتی پس از تحولات سیاسی و دگرگونی ساختار قدرت، چه ردپایی در آگاهی تاریخی و فرهنگ سیاسی جامعه باقی گذاشتهاند.
۴. منش شخصی و صلاحیت سیاسی
خلجی میگوید شهادت شخصی داریوش آشوری درباره فروتنی، روشناندیشی یا راستگویی رضا پهلوی، بهتنهایی صلاحیت سیاسی او را اثبات نمیکند. منش شخصی و توانایی اداره امور عمومی دو موضوع متفاوتاند. سیاستورزی به برنامه، شناخت نهادی، توان ائتلافسازی، پاسخگویی و پذیرش محدودیت قدرت نیاز دارد.
اما این اصل باید متقارن به کار رود. اشاره خلجی به شهادت دوستان، نزدیکان یا مخالفان یک شخصیت، بدون بررسی زمینه، اعتبار گوینده و تعارض منافع احتمالی، برای رد صلاحیت سیاسی او نیز کافی نیست. شهادتهای شخصی میتوانند دادههایی درباره منش باشند، اما جای ارزیابی برنامه و عملکرد سیاسی را نمیگیرند.
۵. قیاس رضا پهلوی و خمینی
خلجی با اشاره به وعدههای آزادیخواهانه پیش از انقلاب، میان رضا پهلوی و خمینی قیاس برقرار میکند و هشدار میدهد که وعده دموکراسی تضمینکننده دموکراتبودن نیست. اصل این هشدار درست است: هیچ سیاستمداری را نباید صرفا بر اساس وعدههایش ارزیابی کرد و دموکراسی نیز به معنای حکومت بیقیدوشرط اکثریت نیست.
بااینحال، شباهت کلی در استفاده از زبان آزادی یا وعده آینده برای همارزی دو شخصیت کافی نیست. باید اندیشه و برنامه سیاسی، سازمان و نیروهای پیرامون، نسبت با مخالفان، تلقی از مشروعیت و محدودیت قدرت و مواضع پیشین هر یک بررسی شود. خمینی پیش از انقلاب مواضع و نظریههای سیاسی مشخصی، از جمله نظریه ولایت فقیه، مخالفت با حق رای زنان و اصلاحات ارضی داشت؛ بنابراین این ادعا که پیش از بهدستگرفتن قدرت هیچ مبنایی برای داوری درباره او وجود نداشت، درست و دقیق نیست. همین معیارِ بررسی پیشینی باید درباره رضا پهلوی نیز به کار رود.
۶. دموکراسی: حاکمیت مردم و حقوق بنیادین
خلجی تأکید میکند که دموکراسی به حکومت اکثریت فروکاستنی نیست. دموکراسی پایدار به حقوق اقلیت، آزادیهای بنیادین، برابری شهروندان، نهادهای مستقل، تفکیک و مهار قدرت و امکان رقابت واقعی نیاز دارد. اکثریت نمیتواند با رأی خود حقوق بنیادین اقلیت را لغو کند. این بیانات کاملا درست است.
اما اگر از این نکته نتیجه گرفته شود که دموکراسی هیچ نسبتی با «حاکمیت مردم» ندارد یا سخن گفتن از حکومت مردم ذاتا ضددموکراتیک است، صورتبندی درستی نیست. باید میان معنای حداقلی حاکمیت مردم ــ اینکه قدرت سیاسی باید از اراده شهروندان سرچشمه بگیرد ــ و نظریه نهادیِ دموکراسی لیبرال تمایز گذاشت. معنای نخست بهتنهایی کافی نیست، اما بیارتباط هم نیست؛ معنای دوم توضیح میدهد که اراده عمومی چگونه باید در چارچوب حقوق، نهادها و محدودیت قدرت اعمال شود.
نمونههای تاریخی نیز نیازمند دقتاند. هیتلر مستقیما با رأی عمومی به مقام صدراعظمی نرسید؛ حزب نازی به بزرگترین حزب پارلمان تبدیل شد و رئیسجمهور هیندنبورگ او را به صدراعظمی منصوب کرد. استالین نیز از مسیر ساختار حزب کمونیست و رقابتهای درونحزبی به قدرت رسید، نه از راه انتخابات عمومی آزاد و رقابتی. این نمونهها برای نشاندادن خطر تمرکز قدرت مهماند، اما نباید جزئیات تاریخی مسیر به قدرت رسیدن آنها را سادهسازی کرد. کاری که خلجی میکند.
۷. گذشته، نهادها و کیفیت نخبگان
این نکته درست است که گذشته عینا تکرار نمیشود و نمیتوان شرایط امروز را با دوران پهلوی یا انقلاب بهمن یکسان گرفت. بااینحال، از تکرارناپذیری گذشته نمیتوان نتیجه گرفت که تجربههای تاریخی هیچ ارزشی برای امروز ندارند. نهادها، تجربه اداره کشور، سیاستگذاری و دانش کارشناسی میتوانند آموخته شوند و با شرایط تازه سازگار شوند.
مقایسه مشاوران یا نیروهای پیرامون رضا پهلوی با چهرههایی چون فروغی، داور یا عالیخانی، بدون توجه به تفاوت موقعیت تاریخی، ساختار دولت، نظام اداری و شرایط بینالمللی، مقایسهای ناقص است. پرسش درباره کیفیت تیم سیاسی و توان کارشناسی آن مشروع است؛ اما پاسخ باید بر معیارهای روشن و شواهد مشخص استوار باشد، نه صرفا بر قیاسهای تاریخی یا داوریهای کلی.
۸. نیچه: تمایز میان Gut/Schlecht و Gut/Böse
یکی از محورهای بحث، تفاوت میان دو دستگاه ارزشگذاری در تبارشناسی نیچه است. در اخلاق والاتبارانه، تقابل اصلی Gut/Schlecht است. ارزشگذاری از خودتأییدی آغاز میشود: انسان والاتبار نخست خود را Gut، یعنی نیک یا خوب، مینامد و سپس آنچه را فرودست، دونپایه یا غیرنجیب میبیند Schlecht میخواند. در این کاربرد، Schlecht الزاما به معنای شرور، گناهکار یا مرتکب بدی اخلاقی نیست؛ بیشتر به معنای فرومایه یا غیرنجیب است.
در اخلاق بردگان، تقابل Gut/ Böse اصلی است. در اینجا نقطه آغاز، تایید خود نیست؛ تیپ انسانی قدرتمند، مستقل و اشرافی ابتدا بهعنوان Böse، یعنی شر، تعریف میشود و سپس خودِ فرودست در تقابل با او Gut نام میگیرد. بنابراین معنای Gut در این دو نظام یکسان نیست: در اخلاق والاتبارانه از خودتاییدی میآید، اما در اخلاق بردگان در تقابل با تصویری از دیگری که شر تعریف شده است شکل میگیرد.
این تمایز در رساله نخست تبارشناسی اخلاق، بهویژه بندهای ۱۰ و ۱۱، اهمیت بنیادی دارد. نیچه در بند ۱۱ توضیح میدهد که مفهوم Gut در دو شیوه ارزشگذاری از دو خاستگاه متفاوت پدید میآید. همچنین در بند ۱۷، با ارجاع به عنوان کتاب خود، Jenseits von Gut und Böse، آن را از صورتبندی Jenseits von Gut und Schlecht متمایز میکند. این قرینه نشان میدهد که عنوان کتاب به تقابل Gut/Böse مربوط است، نه Gut/Schlecht.
از این منظر، عنوان رایج «فراسوی نیک و بد» ممکن است تمایز اصطلاحی نیچه را بهقدر کافی منتقل نکند و «فراسوی خیر و شر» از حیث بازنمایی تقابل Gut/Böse به مقصود عنوان نزدیکتر باشد. بااینحال، از نادقیقبودن یا محل بحث بودن یک عنوان نمیتوان نتیجه گرفت که کل ترجمه آشوری «غلط» است و باید «کنارش گذاشت». چنین حکمی مستلزم مقابله نظاممند متن ترجمه با اصل آلمانی و بررسی نمونههای متعدد است.
پیشنهاد معادلگذاری «نیک» برای Gut، «بد/فرومایه» برای Schlecht و «شر» برای Böse میتواند به حفظ تمایزها کمک کند؛ در این صورت با دو تقابل «نیک و بد» و «نیک و شر» روبهرو میشویم. اما این پیشنهاد نیز باید در متن و با توجه به کاربردهای هر واژه آزموده شود. اینکه فارسی برای یک واژه آلمانی چند معادل ممکن دارد، بهتنهایی تعیین نمیکند که در همه ترکیبها باید یک معادل ثابت یا متفاوت به کار برد.
همچنین نباید تقابل خیر و شر در سنت ایرانی، از جمله در سنت زرتشتی و مفاهیمی چون اشه و دروج، را بیواسطه با Gut/Böse در نیچه یکی گرفت. این سنتها تاریخ و زمینه مفهومی مستقل خود را دارند. شباهت ظاهری واژگان یا تقابلها مجوز همسانسازی دستگاههای فکری متفاوت نیست.
۹. Ressentiment: فراتر از خشم و رنجش
خلجی یادآوری میکند که Ressentiment را نباید با هر نوع خشم، نفرت، کینه، میل به انتقام یا اعتراض یکی گرفت. در تبارشناسی نیچه، این مفهوم به ساختاری روانی و ارزشی اشاره دارد: وضعیتی که در آن ناتوانی از واکنش مستقیم و کنشمند، به ارزشگذاری واکنشی میانجامد؛ فرد یا گروه بهجای آنکه ارزشها را از موضع تایید زندگی و توانایی خود بیافریند، دیگری را نفی میکند و هویت اخلاقی خویش را در تقابل با او میسازد.
در بند ۱۰ رساله نخست تبارشناسی اخلاق، نیچه میگوید شورش بردگان در اخلاق هنگامی آغاز میشود که خود Ressentiment خلاق و ارزشآفرین شود. در روایت او، این وارونگی نخست در اخلاق کاهنانه یهودی صورتبندی میشود و مسیحیت آن را گسترش میدهد؛ بنابراین دقیق نیست که خلجی پیدایش اخلاق بردگان را صرفا به ظهور مسیحیت نسبت میدهد. زمینه آن در یهودیت پدیدار شده است.
در این چارچوب، صرف مخالفت با یک سیاستمدار، اعتراض به وضع موجود، احساس بیعدالتی یا حتی میل به انتقام، برای نسبتدادن Ressentiment کافی نیست. باید نشان داد که ساختار ارزشگذاری فرد یا گروه بهطور پایدار از نفی واکنشی دیگری تغذیه میکند و ارزش مثبت خود را عمدتا از بدنامکردن یا محکومکردن آن دیگری میگیرد. حتی در روایت نیچه، انسان والاتبار نیز رنجش یا خشم را تجربه میکند؛ تفاوت در آن است که این عاطفه در او معمولا به واکنش مستقیم و گذرا میانجامد، نه به نظامی پایدار از ارزشآفرینی واکنشی.
یک نکته در توضیح خلجی حتما نیازمند اصلاح است. او در بخشی از گفتوگو Ressentiment را در برابر Resentment میگذارد و تفاوت را به یک حرف s نسبت میدهد، چنانکه گویی نیچه دو اصطلاح مستقل را بهصورت فنی در برابر هم نهاده است. صورتبندی دقیقتر آن است که Ressentiment واژهای فرانسویتبار است که در آلمانی نیچه به کار میرود، در حالی که resentment در انگلیسی غالباً معادل یا ترجمه آن است. البته میتوان مفهوم فنی نیچه را از رنجش روزمره متمایز کرد؛ اما این تمایز مفهومی را نباید به ادعای وجود دو واژه مستقل در دستگاه اصطلاحی نیچه تبدیل کرد.
نکته مهمتر آن است که خلجی خود آشوری را به شتابزدگی در کاربرد مفهوم کینتوزی متهم میکند و میگوید این مفهوم به برچسبی جدلی علیه منتقدان تبدیل شده است. این نقد فقط هنگامی قانعکننده خواهد بود که خلجی نیز در کاربرد مفهوم، همان سختگیری را رعایت کند و از نسبتدادن انگیزهها یا ساختارهای روانی بدون شواهد کافی بپرهیزد.
۱۰. کانت و مثال برداشتن روسری
خلجی در بحثی درباره کانت میگوید آزادی هنگامی تحقق مییابد که کنش خودانگیخته باشد و از عوامل بیرونی فرمان نگیرد. بر این اساس، اگر زنی در واکنش به حجاب اجباری روسری را از سر بردارد، این عمل از نظر فلسفی کنشی آزادانه نیست، زیرا واکنشی به یک عامل بیرونی است. این استدلال به تمایزی نیاز دارد که در صورتبندی خلجی غایب است: ممکن است فردی در واکنش به ظلمی دست به عمل بزند، اما معیار اخلاقی عملش را از خود ظالم نگیرد. برای مثال، کسی ممکن است به دلیل مشاهده شکنجه به مخالفت با شکنجه برخیزد. مشاهده شکنجه علت یا زمینه اعتراض اوست؛ اما مبنای اخلاقی اعتراضش میتواند این اصل باشد که شکنجه نقض کرامت انسانی است. در اینجا فرد از دیگری تاثیر پذیرفته، اما لزوما ارزش خود را از دیگری استخراج نکرده است.
این تمایز در مثال حجاب اجباری اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر زنی با اصل حجاب اجباری مسئلهای نداشت و فقط در واکنش به رفتار زورگویانه یک مأمور، روسریاش را برمیداشت، میشد درباره واکنشیبودن آن کنش به معنای مورد نظر خلجی بحث کرد. اما تجربه زنان در ایران را نمیتوان به چنین موقعیت فرضیای فروکاست. زنان بسیاری در طول نزدیک به پنج دهه، به شیوههای گوناگون حجاب اجباری را نقد و در برابر آن مقاومت کردهاند. ازاینرو، برداشتن روسری در خیابان میتواند ادامه موضعی آگاهانه و کنشی دیرپا علیه اجبار باشد، نه صرفا واکنشی لحظهای به رفتار یک مامور. پس باید میان زمینه یا محرک بیرونی یک کنش و مبنای تعیینکننده اراده فرق گذاشت.
در فلسفه کانت، خودآیینی به این معنا نیست که کنشگر هیچگاه تحت تأثیر موقعیت یا رویداد بیرونی قرار نگیرد. پرسش اصلی این است که اراده بر اساس چه اصلی تصمیم میگیرد و آیا آن اصل را عقلِ خودآیین تعیین میکند یا اراده صرفا تابع میل، فشار یا فرمانی بیرونی است.
به نظر میرسد در این مثال خلجی، تمایز نیچهای میان کنش فعال و واکنشمند با مفهوم کانتی خودآیینی درهم آمیخته است. ممکن است این دو پرسش مرتبط باشند، اما یکی نیستند: ممکن است کنشی در واکنش به یک وضعیت آغاز شود و در عین حال بر اصلی سنجیده و خودآیین استوار باشد.
۱۱. جمعبندی: معیارهای نقد باید متقارن باشند
سه تنش روششناختی در گفتار خلجی قابل طرح است: نخست، او در آغاز بر پرهیز از داوری درباره نیت اشخاص تأکید میکند، اما در ادامه درباره سطح فکری مخالفان احکام کلی صادر میکند. دوم، از کاربرد متقارن معیارها و ضرورت شواهد دفاع میکند، اما برخی ادعاهای سیاسی خودش، بهویژه درباره پیامدهای مصادره اعتراضات، به شواهدی نیاز دارد تا با بزرگی ادعای او متناسب باشد. سوم، هشدار میدهد که مفاهیم فلسفی نباید ابزار بیاعتبارسازی مخالفان شوند، اما در اکثر مواقع لحن تحقیرآمیز یا تعمیم درباره یک طیف سیاسی، همان کارکرد را پیدا میکند.
این تنشها بهخودیخود ثابت نمیکنند که خلجی آیا از سر کینتوزی سخن میگوید یا آگاهانه مفاهیم را تحریف میکند. چنین داوریای بدون شواهد کافی، خود نمونهای از همان شتابزدگی خواهد بود که این نقد میخواهد از آن پرهیز کند. نقد دقیق باید به استدلالها، شواهد، شیوه کاربرد مفاهیم و سازگاری معیارها بپردازد، نه اینکه انگیزه درونی گوینده را حدس بزند.
میتوان اصول دموکراتیک مورد تاکید خلجی ــ حقوق اقلیت، پاسخگویی، وفاق، نفی نمایندگی انحصاری و محدودیت قدرت ــ را پذیرفت، اما نتیجه سیاسی او درباره رضا پهلوی را نپذیرفت. این اصول بهتنهایی صلاحیت سیاسی شخصیتی را نه اثبات میکنند و نه آن را رد. برای داوری باید برنامه، رفتار سیاسی، تعهد به قواعد دموکراتیک، کیفیت ائتلافها، نسبت با مخالفان و پذیرش سازوکارهای پاسخگویی و انتقال قدرت را بررسی کرد.
معیار نهایی، بنابراین، نه موافقت یا مخالفت با یک چهره، بلکه وفاداری به روش نقد است. اگر از دیگران میخواهیم مفاهیم را دقیق به کار ببرند، باید خود نیز چنین کنیم؛ اگر از تعمیم شتابزده انتقاد میکنیم، نباید مخالفان را یکدست کنیم؛ و اگر برای ادعاهای سیاسی شاهد میطلبیم، باید همان میزان از شواهد را برای ادعاهای خود فراهم آوریم. ارزش نقد خلجی نیز در نهایت با همین معیار سنجیده میشود.
☑️ مهری عزیز،
مقالهات را با دقت خواندم. به نظرم نوشتهات، با وجود طرح مباحث قابل تأمل درباره نیچه، کانت و روش نقد، در بخش سیاسی بیش از آنکه نقدی بر استدلالهای مهدی خلجی باشد، تلاشی برای دفاع از رضا پهلوی است؛ دفاعی که البته ترجیح دادهای آن را در پوشش نقد روششناختی و فلسفی مطرح کنی.
به نظرم مهمترین مسئله مقاله در بحث نمایندگی سیاسی رضا پهلوی آشکار میشود. تو استقبال از فراخوانهای او و حضور بخشی از مردم در خیابان را بهنوعی انتخاب سیاسی و نشانه نمایندگی او تعبیر میکنی. اما آیا شرکت در یک اعتراض یا پاسخ به یک فراخوان، الزاماً به معنای انتخاب فراخواندهنده بهعنوان رهبر سیاسی و نماینده مردم است؟ مردم ممکن است با انگیزهها و خواستههای متفاوتی در یک اعتراض شرکت کنند. میان محبوبیت، حمایت مقطعی، نمایندگی سیاسی و مشروعیت دموکراتیک تفاوت اساسی وجود دارد و نمیتوان این مفاهیم را به جای یکدیگر به کار برد.
پرسش اصلی نیز این نیست که آیا باید رضا پهلوی را با خمینی مقایسه کرد یا خیر؛ بلکه این است که او بر اساس چه سازوکار دموکراتیکی حق نمایندگی مردم یا رهبری دوران گذار را به دست آورده است؟ چه نهادی حدود اختیارات او را تعیین میکند؟ چه تضمینی برای پاسخگویی، پذیرش تکثر سیاسی و انتقال مسالمتآمیز قدرت وجود دارد؟ صرف اعلام پایبندی به دموکراسی و انتخابات آزاد، پاسخ این پرسشها نیست.
همچنین باید میان سابقه تاریخی نهاد پادشاهی در ایران و مشروعیت سیاسی آن در شرایط امروز تفاوت گذاشت. تعلق خانوادگی به یک سلسله تاریخی، بهخودیخود برای هیچکس حق نمایندگی سیاسی ایجاد نمیکند. شکل نظام آینده ایران باید حاصل انتخاب آزادانه مردم باشد، نه نتیجه پیشفرض گرفتن جایگاه سیاسی یک فرد.
نکتهای که برای من از همه مهمتر است، تناقضی است که میان معیار روششناختی اعلامشده در مقاله و نحوه استدلال سیاسی آن دیده میشود. تو در پایان بر وفاداری به روش نقد، پرهیز از پیشداوری و ضرورت استدلال تأکید میکنی؛ اما در دفاع از جایگاه سیاسی رضا پهلوی، خودت از پیش فرض میگیری که او از سوی بخش بزرگی از مردم انتخاب شده است، بیآنکه شواهد و سازوکار چنین انتخابی را نشان دهی.
به گمانم نقد اندیشه و مواضع سیاسی خلجی کاملاً حق توست، اما نقد یک منتقد نباید به راهی برای عبور از پرسشهای اساسی درباره شخصیت سیاسی مورد بحث تبدیل شود. اتفاقاً اگر قرار است معیار ما دموکراسی، تکثرگرایی و پاسخگویی باشد، این معیارها باید درباره همه شخصیتها و جریانهای سیاسی، از جمله رضا پهلوی، به یکسان اعمال شوند.
مهری عزیز، به نظرم مقالهات بیش از آنکه نقدی مستقل بر نظرات خلجی باشد، دفاعی غیرمستقیم از رضا پهلوی است. شاید اگر به جای تمرکز بر نقد منتقدان او، همین پرسشهای اساسی درباره مبانی نمایندگی، مشروعیت و تضمینهای دموکراتیک جایگاه سیاسیاش را مطرح میکردی، بحث بسیار روشنگرانهتری شکل میگرفت.
اختلافنظر سیاسی میان دوستان طبیعی است؛ اما آنچه اهمیت دارد، پایبندی یکسان به معیارهایی است که خودمان برای نقد دیگران به کار میبریم.
با سپاس ملیحه شریفزاده
☑️ با درود به خانم کیا و موضوع منتخب مقاله.
خلجی برای مطرح و بزرگ شدن لازم نیست با حمله به روشنفکران و بزرگان شناخته شده و معروف فلسفه و ادبیات ایران بدنبال نام و فضایی برای خود باشند. تلاشی بیهوده است و اثر معکوس دارد. آشوری، شفیق و میلانی نه تنها کارنامهای درخشان از کارهای تحقیقی و نویسندگی خود، که هم در داخل و هم خارج از نقد و بررسی بسیاری از نهادهای تحقیقی و آزمونی معتبر بینالمللی موفق بیرون آمدهاند، باقی گذاشتهاند، بلکه هرکدام در رشته خودشان مولد علمی جدید بودهاند.
سه کتاب آقای میلانی در باره هویدا و شاه و رضاشاه بر پایه اسناد و مدارک تحقیقی نگاشته شده که قطعا کاری است برجسته که یا سابقه نداشته و یا حداقل به این دقت انجام نشده بود. این اشخاص سالها رنج کشیدند و مطالعه کردند تا مثل روشنفکران غربی به حد و مرز تولید علم بر سند. از راه درست نه یک شبه میشود ثروتمند شد و نه دانشمند و محقق. باید بسی رنج برد و بیادعا کار کرد و نتایج کارهای تحقیق را به قضاوت مردم گذاشت. اکثر روشنفکران معاصر و مشهور ایران کارشان را با ترجمه کردن آثار بزرگان دنیا شروع کردهاند. آقای خلجی هم بد نیست ابتدا با ترجمه شروع کند و به تولید بیاندیشد و بپردازد و اینچنین اعتبار علمی خود را ثابت کند. اگر چنین کند حتما موفق خواهد بود.
با تقدیم احترام آرمان امیدوار
☑️ با سلام. درباره مطلب بالا چیزی ندارم بگویم جز آن که انتقادات فشرده و روشن خانم شریفزاده را تائید کنم. کامنت آقای امیدوار را بغضآلود میدانم و متاسفانه حاوی حمله شخصی. نویسنده برای ما مراجع و اتوریتههای علمی میتراشد که گویا حق نداریم آنها را به نقد بکشیم! سوءتفاهم نشود این بنده برای آقایان آشوری و میلانی احترام قائلم و از آنها بسیار آموختهام، هم از کتابهاشان و هم از کلاسهای درس آنها در دانشکده علوم سیاسی دانشگاه تهران. حرف بر سر آنست که افراد دانا و دانشور هم میتوانند در مقاطعی مرتکب خطا شوند و اتفاقا گناه آنها سنگینتر است زیرا به اعتبار شأن و مقام و نفوذ علمی موجب آشفتگی و انحراف فکری بزرگتری میشوند. معروفترین نمونهاش هایدگر است که سر بر آستان هیتلر سایید. در مثل مناقشه نیست: نه آشوری در حد و مقام هایدگر است و نه رضا پهلوی به پلیدی هیتلر! صادقانه بگویم که مقاله مورد بحث خلجی را نخواندهام، اما از مطالب دیگری که از او خوانده یا شنیدهام میدانم که برخلاف گفته شما، یکشبه در دانش نظری نامبردار نشده و در کسب علم، زحمت فراوان کشیده و دستکم از نظر شیوه و اخلاق گفتگو از این آقا بسی برتر است.
امینی
☑️ خانم ملیحه شریفزاده عزیز، به نظرم نقد شما از استدلالهای من خیلی فاصله گرفته است. مایلم به جای تمرکز بر پیشداوری شما، درباره موضوع، دامنه و استدلال مقاله توضیح بدهم.
۱- موضوع مقاله چه است و چه نیست؟ مقاله من اساسا با این پرسش نوشته نشده بود که آیا رضا پهلوی شایستگی رهبری دوران گذار را دارد یا خیر؛ همچنین قرار نبود برنامه سیاسی او را ارزیابی کند یا برای جایگاه سیاسیاش مشروعیتسازی کند. موضوع مقاله، بررسی استدلالهای مهدی خلجی در گفتوگوی مورد بحث و سنجش آنها با معیارهایی بود که خود او بر آنها تأکید میکرد: دقت مفهومی، تناسب ادعا و شواهد، پرهیز از تعمیم، استقلال داوری از موضع سیاسی و تقارن در بهکارگیری معیارهای نقد.
۲- اینکه شما انتظار دارید مقاله به پرسش دیگری، یعنی مبنای دموکراتیک جایگاه سیاسی رضا پهلوی پاسخ بدهد، ایرادی به مقاله من وارد نمیکند. میتوان پرسید چرا مقاله درباره رضا پهلوی به ارزیابی برنامه و صلاحیت سیاسی او نپرداخته است؛ اما نمیتوان صرفا به دلیل نپرداختن به موضوعی که خارج از هدف من بوده، نتیجه گرفت که نویسنده در حال دفاع پنهانی از رضا پهلوی است. وقتی یک استدلال را که از طرف خلجی در باره یک شخصیت سیاسی مطرح شده، نقد میکنم الزاما به معنای دفاع از آن شخصیت نیست. همانطور که نقد استدلالهای مخالفان یک سیاستمدار، بهخودیخود تأیید مواضع او محسوب نمیشود. شما این تمایز را نادیده گرفتهاید.
۳- شما میپرسید رضا پهلوی بر اساس چه سازوکار دموکراتیکی حق نمایندگی مردم یا رهبری دوران گذار را به دست آورده است. پاسخ من نیز روشن است: رضا پهلوی شخصا چنین ادعایی نکرده است. من هم چنین ادعایی در مقاله نکردهام. بحث من این بوده که اگر کسی درباره نقش سیاسی او ادعاهایی مطرح میکند، باید میان انواع نقشها و سطوح مشروعیت تمایز بگذارد و برای هر ادعا شواهد متناسب ارائه کند. من اشاره کردم سازوکار رفراندم و سایر ابزار دموکراتیک برای انتخاب نمایندگی دوران گذار فعلا تا اطلاع ثانوی تعطیل است.
۴- لطفا تجربه ۱۳۸۸ را به خاطر بیاوریم. در سرشماری انتخابات قانونی در ایران، احمدینژاد را پیروز انتخابات ۱۳۸۸ اعلام کردند. اما بخشی از مردم کشور در اعتراض به نحوه شمارش آرا انتخابات و با ادعای تقلب به خیابان آمدند و میر حسین موسوی و مهدی کروبی آنان را تشویق به تداوم حضور در خیابان کردند. ندا آقاسلطان و سهراب اعرابی از جمله جانباختگان آن روزها بودند. حالا این پرسش مطرح است که نیروهای سیاسی خارج از کشور بر چه اساسی میرحسین موسوی را نماینده و رهبر جنبش اجتماعی ۸۸ (جنبش سبز) تلقی کردند؟ آیا مشروعیت موسوی طی یک فرایند دموکراتیک احراز شده بود؟ آیا در سال ۸۸ میتوانستیم از جایگاه دموکراتیک موسوی سخن بگوییم؟ هرگز.
بنابراین طرح این مسئله از اساس اشتباه است. در غیاب سازوکاهای قانونی (انتخابات، رفراندوم و ...)، تنها راه تشخیص یک رهبر اجتماعی، گمانهزنی درباره پایگاه اجتماعی اوست و معترضان کف خیابان نیز یکی از نشانههای پایگاه اجتماعی رهبران هستند. بنابراین گمان میکنم که شما نیز همچون مهدی خلجی، پاسخی برای این پرسش مهم ندارید: در غیاب سازوکاهای قانونی (انتخابات، رفراندوم و ...)، چطور فردی به عنوان رهبر یک جنبش اجتماعی مشروعیت پیدا میکند؟ و چطور جایگاه دموکراتیک او قابل تشخیص است؟
۵- اگر کسی رضا پهلوی را با خمینی مقایسه میکند، باید توضیح دهد این مقایسه دقیقا بر چه مبنایی صورت گرفته است: شباهت در شعارها؟ وعدههای سیاسی؟ ساختار قدرت مورد نظر؟ نسبت با مخالفان؟ تلقی از مشروعیت؟ یا شیوه سازماندهی نیروهای سیاسی؟ برای چنین مقایسهای ما باید بتوانیم بر مبنای اصول سیاسی معتبر و برنامه این دو شخصیت تمرکز کنیم.
۶- چرا به جای ارائه برنامه سیاسی رضا پهلوی، منتقدان او را نقد میکنم؟ پاسخ ساده است: چون موضوع این مقاله بررسی گفتار مهدی خلجی است، نه ارزیابی برنامه سیاسی رضا پهلوی. در واقع بهتر است چنین پرسیده شود که آیا بهتر نیست مخالفین «منتقدین» نقدی بر برنامه او منتشر کنند تا مبنای قیاس قرار بگیرد؟
ممنون از نقد و توجه شما / مهری کیا
☑️ دوست داشتم خانم ملیحه شریفزاده بجای بیان کلی: «مهری عزیز، به نظرم مقالهات بیش از آنکه نقدی مستقل بر نظرات خلجی باشد، دفاعی غیرمستقیم از رضا پهلوی است»، نشان میداد در کجای مقاله از رضا پهلوی دفاعی غیر مستقیم شده و چگونه به این نتیجهگیری رسیده است. من دوباره مقاله را خواندم و در پی دفاع نوبیسنده از رضا پهلوی گشتم در هیچ کجای مقاله خانم مهری کیا دفاع غیر مستقیمی ندیدم و با بسیاری از انتقادات نویسنده به شیوه استدلال اقای خلجی همراه هستم. سالهاست درمواردی به صحبت های اقای خلجی گوش می کنم و بعضا نیز استفاده می برم اما به باور من و بر اساس ویدیو های دیگری که از اقای خلجی دیده ام، بعضی از انتقادات نویسنده مقاله به اقای خلجی در گفتارهای سیاسی دیگر ایشان نیز قابل مشاهده است. ایشان در زمینه شناخت روحانیت، نقد و معرفی کتاب و... صحبتهای مفیدی ارائه میکند اما در بحثهای سیاسی فردی است مانند همه آنها که پا را از تخصص خود بیرون میگذارند.
سعید آقایی
☑️ با سلام و احترام. کاشکی نویسنده محترم به جای نقد مطالب منقد (آقای خلجی) دیگری خود موضوع اصلی را نقد میکردند وراه درست را همراه با ذکر گفته های ایشان نشان میدادند، بدین گونه از سردرگمی و آشفتگی خوانندگان پرهیز میکردند.
شاد و سلامت باشید! / رودین
☑️ مهری عزیز،
به نظرم پاسخ تو بیش از آنکه روشنگر باشد، تلاشی برای طفره رفتن از اصل نقد من است. کافی است به متن خود مقالهات رجوع کنیم. آنجا صریحاً مینویسی: «در غیاب سازوکارهای قانونی همچون انتخابات یا رفراندوم، رهبران دوران گذار از طریق جنبشهای اعتراضی انتخاب میشوند» و سپس با اشاره به فراخوان رضا پهلوی و پاسخ مردم، نتیجه میگیری که آنچه پس از دیماه رخ داد، تحقق همان شرط بود.
این دیگر صرفاً نقد استدلالهای خلجی نیست؛ بلکه استدلال مستقیم خودت برای توجیه جایگاه رضا پهلوی بهعنوان رهبر دوران گذار است. بنابراین وقتی در پاسخ به نقد من میگویی موضوع مقالهات اساساً بررسی شایستگی یا مشروعیت رهبری رضا پهلوی نبوده، نمیتوانم این توضیح را بپذیرم. محتوای مقاله با این ادعا سازگار نیست. من قصد ادامه این بحث را ندارم، اما یک نکته را نمیتوانم ناگفته بگذارم.
استدلال تو درباره تبدیل حضور مردم در خیابان و استقبال از فراخوان یک شخصیت سیاسی به نشانه انتخاب او برای رهبری دوران گذار، مرا به یاد استدلالهایی میاندازد که بخشی از نیروهای چپ، بهویژه فداییان اکثریت، در سال ۵۷ برای توجیه رهبری خمینی و همراهی با او مطرح میکردند. آن روز هم حضور میلیونی مردم در خیابان و محبوبیت خمینی، برای بسیاری به معیاری جهت تشخیص رهبری و مشروعیت سیاسی تبدیل شده بود. نتیجه آن تجربه را میدانیم.
تاریخ قرار نیست عیناً تکرار شود، اما تکرار خطاهای تاریخی چرا. خطر از جایی آغاز میشود که محبوبیت یک رهبر در یک جنبش اعتراضی، جایگزین پرسش درباره ماهیت قدرت، برنامه سیاسی، تکثرگرایی و تضمینهای دموکراتیک میشود.
درس ۵۷ این نبود که مردم نباید رهبری داشته باشند؛ درس آن این بود که هیچ محبوبیتی، حتی میلیونی، جایگزین دموکراسی و تضمینهای نهادی آن نمیشود.
امیدوارم این بار پیش از آنکه دیر شود، از تاریخ درس بگیریم.
ملیحه شریف زاده
☑️ خانم شریف زاده گرامی. به موضوع بسیار مهمی اشاره کردید که حیفم آمد از آن بگذرم: محبوبیت وسیع خمینی در سال ۵۷ و “درس آن این بود که هیچ محبوبیتی، حتی میلیونی، جایگزین دموکراسی و تضمینهای نهادی آن نمیشود”.
مشکل را من اینطور میبینم که برای “دموکراسی و تضمینهای نهادی” به رأی مردم احتیاج داریم. چه میکردیم وقتی حمایت از خمینی در اول انقلاب تا آن حد وسیع بود؟ مشکل اساسیتر موقعی است که موضوع را برعکس کنیم: چه کنیم اگر مردم از روی ترس یا نداشتن سازماندهی و امید، به دمکراسی روی خوش نشان ندهند و در مقابل یک دیکتاتور تسلیم شوند؟ به نظر من اگر همین حالا مجتبی خامنهای دو کلمه حرف مثبت در جهت خواستهای «اکثریت مردم فلکزده» بگوید، مردم استقبال میکنند.
با احترام. رضا قنبری. آلمان
☑️ «کاشکی نویسنده محترم به جای نقد مطالب منقد (آقای خلجی) دیگری خود موضوع اصلی را نقد میکردند...»
دوست گرامی، نقدِ نقد به همان اندازه معتبر هست که خود نقد. نقدِ نقد بحث و گفتگو را گسترش میدهد. این صحبت بارها در این سایت مطرح شده که هم افراد حق نقد دارند و هم دیگران حق ابراز عقیده در مورد نقد. سرکار خانم کیا تلاش شما برای گسترش گفتگو شایسته ارجگذاری هست.
با احترام، یوسف جاویدان
☑️ ملیحه گرامی،
گمان میکنم که شما دو موضوع متفاوت را تفکیک نمیکنید.
۱) اینکه رضا پهلوی برای ادعای رهبری جنبش اعتراضی پایگاه اجتماعی دارد یا خیر؟ (رهبر خودخوانده است یا خیر؟)
۲) اینکه رضا پهلوی برای تصدی چنین موقعیتی شایستگی دارد یا خیر؟
مطالبی که من نوشتهام، درباره بند اول است. در ۱۹۱۷ لنین پایگاه اجتماعی کافی برای انقلاب سوسیالیستی داشت. در ۵۷ خمینی پایگاه اجتماعی کافی برای رهبری جنبش داشت. میرحسین موسوی نیز در سال ۱۳۸۸ رهبر جنبش سبز بود. اما این ربطی به شایستگی یا عدم شایستگی لنین ۱۹۱۷، خمینی ۱۳۵۷ یا موسوی ۱۳۸۸ ندارد.
واژه “انتخاب” کاملا درست است. در یک انتخابات مسالمتآمیز و قانونی، مردم در پای صندوق رای حاضر میشوند و نماینده خودشان را “انتخاب” میکنند. اما در غیاب سازوکار قانونی، جنبش کف خیابان با پاسخ دادن به فراخوان، با شعارهایشان، با پوسترهای در دستشان و با خونشان، نماینده برگزیدهی خودشان را معرفی میکنند.
ما ممکن است که با انتخاب مردم موافق نباشیم و آن را شایسته ندانیم (موضوعی که خارج از بحث من است). اما نمیتوانیم منکر اصل انتخاب بشویم (موضعی که خلجی دارد).
مهری کیا
☑️ جناب آقای قنبری عزیز،
از پاسخ شما چنین برمیآید که چون مردم ممکن است در شرایط دشوار، از روی ناامیدی یا فقدان سازمانیافتگی به یک شخصیت مقتدر روی بیاورند، باید این واقعیت را مبنای تعیین رهبری دوران گذار قرار داد. اما آیا این همان منطقی نیست که سالها با این استدلال مطرح میشد که جامعه ایران هنوز آمادگی دموکراسی را ندارد و ابتدا باید توسعه و نظم برقرار شود و بعد نوبت دموکراسی برسد؟
به گمانم وقت آن رسیده است که به بحث فرسوده و پرهزینه «دموکراسی یا توسعه آمرانه» پایان دهیم. تجربه تاریخی ایران نشان داده است که توسعه بدون آزادی، مشارکت مردم و نهادهای دموکراتیک، نمیتواند پایدار باشد. مسئله امروز ما انتخاب میان توسعه و دموکراسی نیست؛ ساختن کشوری است که توسعه، آزادی و عدالت را در کنار یکدیگر دنبال کند. ما دیگر به منجی نیاز نداریم؛ به نهادهای دموکراتیک و اعتماد به توان جامعه خودمان نیاز داریم.
آیا پس از این همه مبارزه و هزینه، هنوز باید در شایستگی و توانایی جامعه ایران برای دستیابی به دموکراسی تردید کنیم؟ دههها مبارزه، زندان، شکنجه، اعدام، کشته و مجروح و کور شدن معترضان، گواه زنده بودن اراده آزادیخواهانه در جامعه ماست. آیا هنوز باید جامعه ایران را فاقد ظرفیت دموکراسی و محتاج یک رهبر نجاتبخش بدانیم؟
ایران قحطالرجال نیست. ما جامعه مدنی زندهای داریم و شخصیتهای فرهیخته و صاحبنظر کم نداریم. برای نمونه: داخل کشور: حاتم قادری، ابوالفضل قدیانی، نرگس محمدی، نسرین ستوده، صدیقه وسمقی، سعید مدنی، عبدالفتاح سلطانی، عبدالله مؤمنی، مهدی محمودیان، میرحسین موسوی، زهرا رهنورد، مصطفی تاجزاده، عبدالله نوری، محمدرضا فقیهی، محمد مالجو، منظر ضرابی، محمد طبیبیان، محسن رنانی، فرشاد مؤمنی، حسین راغفر، محمد فاضلی، رحمان قهرمانپور و دیگر شخصیتهای علمی، سیاسی و مدنی.
خارج از کشور: کاظم علمداری، نیره توحیدی، حسین لاجوردی، عطا هودشتیان، یرواند آبراهامیان، عباس میلانی، همایون کاتوزیان، تورج اتابکی، ماشاالله آجودانی، محمدرضا نیکفر، مهرانگیز کار، شیرین عبادی، منصور فرهنگ، حسین رزاق، پرستو فروهر، فریبا هشترود، حامد اسماعیلیون و....
اینها تنها نمونههایی از سرمایه انسانی ایران هستند. قرار نیست همه این افراد همنظر باشند یا زیر پرچم یک جریان سیاسی جمع شوند. اتفاقاً ارزش این سرمایه در تنوع اندیشه و تجربه آنهاست. مسئله این است که ما باید این چهرهها را پیوسته به جامعه معرفی کنیم و امکان حضور و مشارکتشان را فراهم آوریم. این افراد معمولاً از امکانات مالی، رسانهای و تشکیلاتی گستردهای که برخی شخصیتهای سیاسی در اختیار دارند، برخوردار نیستند. بنابراین، این وظیفه ما و رسانههای مستقل است که صدای آنها را بازتاب دهیم و اجازه ندهیم میدان سیاست به انحصار یک فرد و هوادارانش درآید.
چه خوب بود رضا پهلوی، اگر واقعاً از مقبولیت اجتماعی برخوردار است، به جای قرار گرفتن در محور انحصاری قدرت و با پشتیانی اسراییل، با همکاری همین سرمایه انسانی، سازوکاری دموکراتیک و جمعی برپا میکرد. خیلی بعید به نظر میرسد، اما در دنیای پیچیده امروز، شاید هم بشود!
اما پرسش من این است: چرا این شخصیتها و بسیاری دیگر از صاحبنظران مستقل باید همواره در حاشیه بمانند و فضای سیاسی فقط حول یک نام بچرخد؟
نگرانکننده تر اینکه بخشی از هواداران رضا پهلوی، با حمله به شخصیتهای مستقل داخل و خارج کشور و متهم کردن آنان با برچسبهای مختلف، عملاً فضای گفتوگو و تکثر را محدود میکنند. متأسفانه سکوت دیگران در برابر این رفتارها نیز به عادی شدن آن کمک میکند.
در چنین فضایی، شکلگیری ابتکارهایی مانند کنگره آزادی، اگر بتواند بر پایه مشارکت برابر، تکثر و پذیرش اختلافنظر پیش برود، میتواند فرصتی برای همکاری نیروهای مختلف باشد.
و در مورد مثال مجتبی خامنهای: هم لازم به ذکر است، اگر چنانچه شما متذکر شدید، او امروز چند جمله در جهت خواست مردم بگوید و با استقبال مواجه شود، آیا این استقبال به معنای انتخاب او برای رهبری دوران گذار است؟ چرا باید درباره یک شخصیت سیاسی چنین نتیجهای بگیریم و درباره دیگری نه؟ مسئله ما صرفاً تغییر حاکمان نیست؛ مسئله این است که آیا میخواهیم از چرخه استبداد خارج شویم یا بار دیگر به بهانه شرایط اضطراری، توسعه و نجات کشور، قدرت را در اختیار یک فرد متمرکز کنیم؟
این بحثها و موضعگیریها باید در تاریخ ثبت شوند. آیندگان باید بدانند چه کسانی برای تکثر و دموکراسی تلاش کردند، چه کسانی در برابر حذف دیگران سکوت کردند و چه کسانی تمرکز دوباره قدرت را توجیه کردند. دیگر نباید پس از تکرار یک فاجعه تاریخی، همه مدعی شوند که مخالف آن بودهاند و مسئولیتی نداشتهاند.
تجربه ۱۳۵۷ باید برای همه ما درس عبرت باشد؛ نه فقط برای کسانی که آن زمان در قدرت بودند، بلکه برای کسانی که با نیتهای متفاوت، آگاهانه یا ناآگاهانه، زمینه تمرکز دوباره قدرت را فراهم کردند.
با مهر ملیحه شریف زاده
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
پرتاب پهپادهای ایران به سمت بحرین، به حدود دو ماه خویشتنداری پایان میدهد؛ این در حالی است که تهران تهدید به تلافیهای بیشتر کرده و مذاکرات میان ایران و آمریکا نیز متوقف شده است.
بر اساس گزارش نیویورکتایمز، انتظار میرود ناو هواپیمابر آمریکایی «یواساس تئودور روزولت» روز دوشنبه، ۱۶ نوامبر، وارد خاورمیانه شود. این ناو به دو ناو هواپیمابر دیگری که هماکنون در منطقه حضور دارند، خواهد پیوست.
ناو هواپیمابر تئودور روزولت ۲۷ سپتامبر پایگاه دریایی خود را در سندیگو، ایالت کالیفرنیا، ترک کرد و پس از حرکت در اقیانوس آرام، به بخش غربی این اقیانوس رفت و در رزمایش «کین سورد ۲۷» همراه با نیروهای ژاپنی شرکت کرد. این رزمایش ۲۹ اکتبر پایان یافت.
این اعزام در شرایطی صورت میگیرد که ایران پس از حدود دو ماه خودداری از حمله مستقیم به بحرین، حملات پهپادی به این کشور حاشیه خلیج فارس را از سر گرفته است.
روز یکشنبه، ایران برای دومین بار طی چند روز گذشته، پهپادهایی را به سمت بحرین پرتاب کرد. وزارت دفاع بحرین اعلام کرد که سامانههای پدافند هوایی این کشور، تهدیدهای هوایی را پیش از رسیدن به اهدافشان رهگیری و منهدم کردهاند. وزارت کشور نیز با صدور دو هشدار، از ساکنان خواست تا به پناهگاهها یا فضاهای امن بروند. در این حادثه هیچگونه تلفات جانی یا خسارت مالی گزارش نشده است.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مدعی شد که این حمله، یک سامانه راداری در یک پایگاه هوایی در بحرین را هدف قرار داده است. بحرین همچنین میزبان یک پایگاه بزرگ نیروی دریایی ایالات متحده است. ارتش آمریکا هنوز واکنش رسمی به حادثه روز یکشنبه نشان نداده است.
این حمله در پی حادثه دیگری در روز جمعه رخ داد؛ زمانی که ارتش آمریکا اعلام کرد دو پهپاد پرتابشده از ایران به سمت بحرین را سرنگون کرده است. در آن حادثه نیز هیچگونه تلفات یا خسارتی گزارش نشد. سپاه پاسداران این حمله را تلافیجویانه و در پاسخ به حمله پیشین ایالات متحده به یک دکل مخابراتی در ایران توصیف کرد.
از سرگیری این حملات، تغییری قابلتوجه پس از یک دوره نسبتاً طولانی آرامش محسوب میشود. از زمان آغاز کارزار ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه، تهران هزاران موشک و پهپاد به سمت کشورهای حاشیه خلیج فارس که میزبان تأسیسات نظامی آمریکا هستند، شلیک کرده است. با ایجاد بنبست نظامی و آغاز تلاشها برای دستیابی به توافق، شدت حملات ایران بهتدریج کاهش یافت، اما طی چند روز اخیر دوباره افزایش یافته است.
تهران پنهان نکرده است که قصد دارد به اقدامات نظامی علیه خود پاسخ دهد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز یکشنبه اظهار داشت که کشورش منتظر تصمیمات دیگران نمیماند و بر دفاع از امنیت خود متمرکز است. او تأکید کرد که ایران به هرگونه تجاوز نظامی از سوی ایالات متحده یا سایر کشورها پاسخ خواهد داد.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز هشدار تندی خطاب به واشنگتن صادر کرد. او گفت: «اگر اینبار آمریکاییها خطایی کنند، جغرافیای نبرد را توان و ارادهی نیروهای مسلح ایران تعیین خواهد کرد، نه خواست و ارادهی آنها و دود جنگ جدید به چشم خیلیها خواهد رفت.»
تهران هنوز ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ موشک در اختیار دارد
بر اساس گزارش «وال استریت ژورنال»، ارزیابیهای اطلاعاتی ایالات متحده نشان میدهد که توانایی ایران برای هدف قرار دادن مواضع آمریکا و متحدانش همچنان قابلتوجه است. مقامات واشنگتن برآورد میکنند که تهران هنوز حدود ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ موشک در اختیار دارد؛ زرادخانهای که به این کشور اجازه میدهد همچنان ضربات سنگینی وارد کند. ارزیابیهای ارتش اسرائیل نیز تصویری مشابه ارائه میدهند و شمار موشکهای بالستیک باقیمانده در اختیار ایران را بیش از ۱۵۰۰ فروند برآورد میکنند.
تلاشهای دیپلماتیک تاکنون نتیجهای ملموس در پی نداشته است. در هفتههای اخیر، قطر و پاکستان با هدف جلوگیری از لغزش دوباره به سوی یک جنگ تمامعیار، میانجیهایی را به تهران اعزام کردهاند. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اعلام کرد که انتظار میرود عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در روزهای آینده به پاکستان و عمان سفر کند.
در طرف آمریکایی، تلاشهای میانجیگرانه با مانع دیگری روبرو شده است. دونالد ترامپ، رئیسجمهور منتخب، روز پنجشنبه اعلام کرد که جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، دیگر در مذاکرات با ایران مشارکت نخواهد کرد. ونس پیشتر از تلاشها برای دستیابی به یک راه حل دیپلماتیک حمایت کرده و بهطور علنی جنگ جاری را با شکستهای حزب جمهوریخواه در انتخابات میاندورهای اخیر مرتبط دانسته بود. ترامپ نیز به نوبه خود نوشت که ایالات متحده دیگر نیازی به توافق با تهران ندارد و «آن دوران دیگر به سر آمده است.»
به گفته مقامات آمریکایی و افراد مطلع از گفتگوها، ارتشهای آمریکا و اسرائیل طرحهایی را برای انجام حملات بیشتر تدوین کردهاند. این حملات ممکن است - در کنار سایر اهداف - بر زیرساختهای انرژی و تأسیسات حیاتی برای اقتصاد ایران متمرکز باشند. پرسش کلیدی این است که آیا هر دو کشور آمادگی دارند تا با موج جدیدی از حملات موشکی و پهپادی ایران در سراسر خاورمیانه - و چه بسا فراتر از آن، در قلب اروپا - روبرو شوند یا خیر.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
کانون نویسندگان ایران:
گزارش سرکوب نویسندگان در ایران؛ بیم اعدام، مرگ و بلاتکلیفی در زندان
یکشنبه ۲۴ آبان برابر ۱۵ نوامبر از سوی کمیتهی روزنامهنگاران زندانی انجمن جهانی قلم (Pen) به عنوان روز جهانی نویسندگان زندانی اعلام شده است.
این روز که از سال ۱۹۸۱ هر ساله برگزار شده، نوعی یادآوری است تا علاقهمندان ادبیات را به حمایت از نویسندگان زندانی و حق آزادی بیان برانگیزاند. همچنین در این روز به نویسندگانی که در بازداشت یا زندان جان خود را از دست دادهاند ادای احترام میشود.
در ایران، پس از کشتار دیماه ۱۴۰۴ و حملهی تجاوزگرانهی آمریکا و اسرائیل، فضایی سنگین از ارعاب و سانسور اخبار و اطلاعات از سوی حاکمیت حکمفرما شده است و وضع قوانینی چون «قانون تشدید مجازات جاسوسی و همکاری با رژیم صهیونیستی و کشورهای متخاصم علیه امنیت و منافع ملی» بر شدت سرکوبها افزوده است. از اینرو در فاصلهی آبانماه سال گذشته تا امروز دسترسی به اطلاعات مربوط به بازداشتشدگان با دشواریهای زیادی روبهرو بوده است.
تاکنون دستکم اطلاعات ۲۰ نویسنده در دست است که یا در ادامهی احکام پیشین در حال گذراندن دوران حبس خود هستند یا به مدت طولانی در بازداشت نیروهای امنیتی ماندهاند و تحت آزار و فشار قرار دارند. از این میان یک مورد حکم قطعی اعدام برای پیمان فرحآور، ترانهسرای اهل گیلان، صادر شده و بیم اجرای آن میرود. فرحآور به «بغی» و «محاربه» متهم شده است.
همچنین علیرضا بیرانوند، شاعر و فعال محیطزیستی اهل ایذهی خوزستان، تیرماه سال جاری در بازداشت نیروهای امنیتی جان باخت. او اردیبهشتماه در تهران بازداشت شده بود و منابع رسمی حکومت دلیل مرگاش را «مسمومیت در زندان» اعلام کردهاند. احسان رستمی، مترجم و ناشر، نیز در مردادماه ۱۴۰۴ بازداشت شده و همچنان در بند است. او با اتهام «بغی» روبهروست و همین موضوع بر نگرانیها در خصوص وضعیت و سرنوشت او افزوده است.

فهرست دیگر نویسندگان زندانی به شرح زیر است:
🔹گلرخ ایرایی، نویسنده و فعال مدنی، با حکم ۵ سال حبس در زندان اوین محبوس است. این حکم به اتهامهای «اجتماع و تبانی» و «تبلیغ علیه نظام» صادر شده است.
🔹علی دورقی، شاعر و فعال فرهنگی، ۱۲ آبان به دست نیروهای امنیتی بازداشت شده است.
🔹یوسف رحیمی، شاعر و فعال فرهنگی، مهرماه امسال در بانه بازداشت شده است.
🔹کیوان رحیمیان، مترجم، حکم ۹ سال حبس خود را در زندان میگذراند. این حکم به اتهامهای «فعالیت آموزشی و یا تبلیغی انحرافی مغایر و یا مخل به شرع مقدس اسلام» و «اجتماع و تبانی برای ارتکاب جرم بر ضد امنیت کشور» صادر شده است.
🔹حسین شنبهزاده، نویسنده، ویراستار و طنزپرداز، که پیش از این به اتهام «توهین به رهبری» به پنج سال زندان محکوم شده بود در پروندهای جدید «به جرم انتشار یک شعر از درون زندان» به یک سال دیگر حبس محکوم شده است.
🔹وحید علیزاده رزازی، شاعر و مترجم، در حال گذراندن حکم ۷۵ روز زندان است. این حکم به اتهام «تشویش اذهان عمومی» صادر شده است.
🔹حامد قصری، نویسنده و عکاس که از ۱۵ اردیبهشت در بازداشت نیروهای امنیتی در زندان اصفهان به سر میبرد؛ شهریور امسال در دادگاه انقلاب به اتهامهای «تبلیغ علیه نظام» و «تشکیل دسته و گروه به قصد بر هم زدن امنیت ملی» به ۶ سال و یک ماه زندان محکوم شد در زندان مرکزی اصفهان محبوس است.
🔹الیاس قنواتیلاری، شاعر و مترجم، از ۲۹ با یورش نیروهای امنیتی بازداشت شده است.
🔹جواد کنانی معروف، شاعر اهل شهرستان کرخه، از ۸ آبان در بازداشت نیروهای امنیتی است.
🔹امین ماسوری، نویسنده و پژوهشگر اهل خرم آباد، حکم یک سال حبس خود را در زندان این شهر سپری می کند. این حکم به اتهام « فعالیت تبلیغی به نفع گروهها و سازمانهای مخالف نظام» صادر شده است.
🔹عمر محمدی نویسنده و شاعر اهل اشنویه در حال گذراندن حکم پنج سال زندان در زندان همین شهر است. به گفتهی خبرگزاریها این حکم با اتهامهایی در «ارتباط با فعالیتهای فرهنگی، آموزشی و برگزاری دورههای زبان کردی» صادر شده است.
🔹داوود محمدینیا، شاعر، شهریورماه ۱۴۰۵ در خانهاش بازداشت شد و به گفتهی خبرگزاریها در زندان اصفهان محبوس است.
🔹مصطفی مهرآیین، نویسنده و جامعهشناس، به ۸ سال زندان محکوم شده است و در زندان اوین به سر میبرد. این حکم به اتهامهای «اجتماع و تبانی به قصد ارتکاب جرم علیه امنیت کشور»، «فعالیت تبلیغی علیه نظام جمهوری اسلامی ایران» و«اهانت به مقام رهبری» صادر شده است.
🔹مهدی ناصری و عارف ناصری، شهریور ۱۴۰۵ پس انتشار یک قطعهی موسیقی با «مجوز رسمی» به دست نیروهای امنیتی بازداشت شدهاند. در همین پرونده، محمد کعبی، شاعر و فعال فرهنگی اهل شوش، نیز به دست نیروهای امنیتی بازداشت شد.
🔹مهرگان نامآور شاعر اهل دهدشت از تیرماه ۱۴۰۵ در حال گذراندن دوران حبس خود در زندان این شهر است. او به «انتشار اکاذیب رایانهای در فضای مجازی به قصد تشویش اذهان عمومی» و «تلاش برای برهم زدن امنیت و تشویق به کشتار از طریق تشویش اذهان عمومی» متهم شده است.
🔹امین عسکراوی، شاعر اهل شادگان خوزستان، از بهمن ماه سال گذشته در بازداشت نیروهای امنیتی بود و تیرماه سال جاری به پنج سال زندان محکوم شده است. این حکم به اتهامهای «تبلیغ علیه نظام» و «اقدام علیه امنیت ملی» صادر شده است.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
برگردان: علیمحمد طباطبایی
مقدمه مترجم: در ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴، در گوشهٔ خیابانی در سارایوو، نوجوانی ۱۹ ساله به نام گاوریلو پرینسیپ دو گلوله شلیک کرد که نهتنها جانِ آرشیدوک فرانتس فردیناند و همسرش سوفی را گرفت، بلکه اروپا را به سویِ جنگی سوق داد که میلیونها انسان را بلعید. از آن لحظه، این دو مرد – یکی وارثِ تاجوتختِ امپراتوریِ اتریش-مجارستان و دیگری عضوِ گروهی انقلابی به نامِ «بوسنیِ جوان» – چنان به هم گره خوردند که تفکیکِ سرنوشتشان از یکدیگر ناممکن شد. اما بیش از یک قرن بحث، موشکافی و تجدیدنظر، این پرسش را پیش کشیده است: آیا ما آن دو مردِ واقعی را از دست دادهایم؟
آنیکا مومبائر، استادِ تاریخِ مدرنِ اروپا، در این مقاله پرده از افسانههایی برمیدارد که پیرامونِ این دو چهره تنیده شدهاند. او نشان میدهد که فرانتس فردیناند، برخلافِ تصویرِ رایجِ «شاهزادهٔ صلح»، نه یک کبوتر در آشیانهٔ شاهینها، بلکه خود نیز به جنگ بهعنوان ابزاری مشروع برای رسیدن به اهدافِ سیاسی مینگریست. شکارِ بیرحمانهٔ او – نزدیک به ۲۷۵٬۰۰۰ جانور – و بیزاریاش از اقلیتها، تصویرِیک «صلحجویِ تراژیک» را به چالش میکشد. و پرینسیپ، برخلافِ توصیفِ سادهٔ «تروریست»، در یوگسلاویِ سوسیالیستی بهعنوان قهرمانِ ملی جشن گرفته میشد، در حالی که پس از فروپاشیِیوگسلاوی، بوسنیاییهایِ مسلمان او را عاملِ فاجعه میدانستند.
مقاله همچنین به پرسشِ بنیادینِ مسئولیت میپردازد: آیا واقعاً مرگِ آرشیدوک و شلیکِ پرینسیپ باعثِ جنگ شد؟ مومبائر استدلال میکند که عاملانِ واقعیِ جنگ، نه این دو مرد، بلکه اعضایِ دولتِ اتریش- مجارستان در وین بودند که از فرصتِ ترور برای تحریکِ درگیری استفاده کردند – کسانی که نامهایشان بسیار کمتر بهیادماندنی است. این مقاله، دعوتی است به بازاندیشی در تاریخِ جنگِ جهانیِ اول، و به پرسش از ماهیتِ قهرمانی، تروریسم و مسئولیت در رویدادهایی که سرنوشتِ میلیونها انسان را رقم میزنند.

سمت چپ: آرشیدوک فرانتس فردیناند در یک مانورِ نظامی در سالِ ۱۹۱۰، چهار سال پیش از تروری که اروپا را به سویِ جنگ سوق داد. سمت راست: گاوریلو پرینسیپ از زمانِ کشتنِ فرانتس فردیناند در ۲۸ ژوئنِ ۱۹۱۴، هم بهعنوان قهرمانِ انقلابی و هم بهعنوان تروریست توصیف شده است.
آیا شاهزاده اتریشی (Archduke) فرانتس فردیناند (Franz Ferdinand) واقعاً یک «شاهزادهٔ صلح» تراژیک بود؟ آیا گاوریلو پرینسیپ (Gavrilo Princip) را بایدیک قاتل بیپروا به یاد آورد؟ بیش از یک قرن پس از آنکه این دو مرد با یک رویدادِ زمینلرزهوار در خیابانهای سارایوو به هم پیوند خوردند، آنیکا مومبائر (Annika Mombauer) میپرسد آیاوقت آن نرسیده که شهرتشان را دوباره ارزیابی کنیم.
در۲۸ ژوئن ۱۹۱۴، مردی ۱۹ ساله در گوشهٔ خیابانی در شهری پرجنبوجوش در اروپا ایستاد و منتظر فرصتِ خود برای ارتکابِ قتل شد. این یک قتلِ معمولی نبود، زیرا آن نوجوان گاوریلو پرینسیپ، عضو گروهی از تروریستهای بالقوه به نام «بوسنیِ جوان» (Young Bosnia’) بود. هدفِ او آرشیدوک فرانتس فردیناند، وارثِ ۵۰ سالهٔ تاجوتختِ امپراتوریِ اتریش- مجارستان، بود. و آنچه در آن صبح در سارایوو رخ داد، اروپا را به سویِ فاجعه سوق داد.

خشونت در خیابانها: تصویری منتشرشده در یک روزنامهٔ ایتالیایی، پرینسیپ را در حالِ کشتنِ فرانتس فردیناند و همسرش سوفی نشان میدهد. ترورهایِ سیاسی در اوایلِ قرنِ بیستم غیرمعمول نبودند؛ آنچه این یکی را چنین فوقالعاده کرد، آن چیزی بود که پس از آن رخ داد.
پرینسیپ تنها چند ثانیه وقت صرف شلیکِ گلولههایش کرد، اما در یک چشمبههمزدن، هم نامِ خود و هم نامِ قربانیاش را جاودانه نمود. پیامدهایِ این قتل باعث شد که گاوریلو پرینسیپ و فرانتس فردیناند هر دو بهطورِ پاکنشدنی با یکی از بزرگترین فجایعِ قرن بیستم – یعنی جنگ جهانی اول – پیوند بخورند. شخصیتها، انگیزهها و شهرتشان از تابستانِ ۱۹۱۴ تاکنون به طور بیپایان مورد بحث بوده است. نامهایشان به تعداد باورنکردنی از نبردهایِ سیاسیِ کشیدهشده تا قرن بیستویکم ادامه داشته است. اما آیا آن بحث – یعنی ۱۱۲ سال همچنان بحث و استدلال، موشکافی، ارزیابیِ مجدد و تجدیدنظر – به این معناست که ما آن دو مردِ واقعی را از دست دادهایم؟
واقعیت این است که اگر رویدادها در ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴ به شکلِ متفاوتی پیش میرفت، یکی از آن دو مرد – پرینسیپ – بهسختی در تاریخ شناخته میشد. دلیلش این است که پیشتر در همان روز، یکی دیگر از اعضای گروه «بوسنیِ جوان» تلاش کرده و در ترور آرشیدوک ناکام مانده بود. نامِ او بهراحتی به ذهن نمیآید: ندلیکو چابرینوویچ (Nedeljko Čabrinović) بمبی دستی به خودرویِ روبازِ آرشیدوک پرتاب کرده بود که به خودرویِ بعدی برخورد کرد و چند نفر را مجروح ساخت. فرانتس فردیناند و همسرش شوکه شدند، اما آسیبی ندیدند.
چند ساعت پس از این تلاش برای جانِ آنها، این زوج بار دیگر از خیابانهایِ سارایوو گذشتند. هنگامی که خودرویِ آنها درست روبهرویِ پرینسیپ توقف کرد، قاتل این فرصت را غنیمت شمرد و هر دو، آرشیدوک و همسرش را با دو گلوله کشت.
پرینسیپ همراه باتوطئهگران همدستش توسطِ جمعیتِ خشمگین دستگیر شد، بازداشت گردید و به دادگاه سپرده شد. او فقط بهخاطرِ سنش از مجازاتِ اعدام فرار کرد و به ۲۰ سال حبسِ با اعمالِ شاقه محکوم و در شرایطِ هولناکی نگهداری شد.

متهمان: اعضای گروهِ انقلابیِ «بوسنیِ جوان»، از جمله گاوریلو پرینسیپ (ردیفِ جلو، سوم از چپ)، محاکمه میشوند. پرینسیپ به ۲۰ سال زندان محکوم شد، زیرا برایِ حکمِ اعدام بسیار جوان بود.
پرینسیپ – که در این زمان از سلِ استخوان در حالِ مرگ بود – در گفتوگو با روانپزشکی که در زندان به دیدارش رفته بود، در مورد انگیزههایِ خود و دوستانش اندیشید. او برای اقدامِ خود از نفرتِ نسبت به اتریش- مجارستان الهام گرفته بود، کشوری که در سالِ ۱۹۰۸بوسنی- هرزگوین را ضمیمه کرده بود و مانعِ خواستهٔ برخی صربهای بوسنی برای پیوستن به صربستانِ بزرگ میشد. آرمانِ او «اتحادِ مردمانِ اسلاوِ جنوبی، صربها، کرواتها و اسلوونیاییها، اما نه تحتِ حاکمیتِ اتریش» بود. او کسانی را که پیشتر اقدام به ترور کرده بودند، «قهرمانانِ نزدِ جوانانِ ما» توصیف کرد. خودِ پرینسیپ «به فکرِ قهرمانشدن نبود. او فقط میخواست برای ایدهاش بمیرد.» او در سالِ ۱۹۱۸ در شرایطی که فقط 23 سال داشت، در زندان بر اثرِ سل درگذشت.
اثرِ دومینو
ترورهایِ سیاسی در اواخرِ قرنِ نوزدهم و اوایلِ قرنِ بیستم غیرمعمول نبودند. و مرگِ فرانتس فردیناند لازم نبود بیش از دیگر جنایتهایی شبیه به این در یادها بماند، اگر رویدادهایِ فاجعهباری که به راه انداخت، در واقع هرگز روی نداده بودند. اتریش- مجارستانیها بهشدت گمان میبردند که دولتِ صربستان از توطئهٔ قتلِ آرشیدوک حمایت کرده است: سلاحهایی که قاتلانِ جوان با آن از صربستان به سارایوو سفر کرده بودند، توسطِ اعضای ارتشِ صربستان تأمین شده بود. اما فراتر از این، هیچ مدرکِ محکمی برای پیوند دادنِ دولتِ صربستان به قاتلانِ نوجوان یافت نشد.
با این حال، دولتِ وین قتلِ وارثِ تاجوتخت را عمل تحریک آمیزی دانست که نمیتوانست بیمجازات بماند. این دولت گامهایی برای طلبِ انتقام از دولتِ صربستان برداشت، از جمله اولتیماتومی که عامدانه غیرقابلقبول بود. حتی اگرچه دولتِ صربستان همهٔ خواستههایِ اتریش- مجارستان بهجز یکی را پذیرفت، پاسخِ آنها از سویِ وین رد شد و اتریش- مجارستان به صربستان اعلامِ جنگ کرد.
این امر بسیجها و اعلامِ جنگها را در سراسرِ اروپا به راه انداخت، زیرا سایر قدرتهایِ بزرگ به یاریِ متحدانِ مربوطهٔ خود شتافتند. در عرضِ چند روز، یک درگیریِ بالکانی به یک جنگِ اروپایی تبدیل شد.

مسیرِ جنگ: ذخیرهچیها و داوطلبان در ژوئیهٔ۱۹۱۴ در خیابانی در بلگراد، صربستان، پشتِ یک پرچم راهپیمایی میکنند؛ بسیجِ عمومی در عرضِ چند روز انجام شد.
در جهانِ انگلیسیزبان و فراتر از آن، پرینسیپ بهطورِ گستردهای مسئولِ انداختنِ اولین مهره دومینو دانسته شده که به یک درگیریِ قارهای منجر گردید. اگرچه او به رهگذران شلیک نکرد – و از اینکه بهطورِ ناخواسته همسرِ آرشیدوک را کشته بود، بهشدت آزرده بود – برخی از منتقدانش تا آنجا پیش رفتهاند که او و همقطارانش در «بوسنیِ جوان» را با تروریستهایِ قرن بیستویکم مقایسه کنند.
اما همه با این دیدگاه موافق نیستند. در یوگسلاویِ پس از ۱۹۱۸، اعضای «بوسنیِ جوان» آزادیخواه تلقی شده و بهعنوان قهرمانانِ ملی مورد ستایش قرار می گرفتند. اقدامِ خشونتآمیزِ آنها به لحظهٔ بنیانگذاری برای جنبشِ اسلاوهایِ جنوبی تبدیل شد. پیکرِ قاتلان (برخی در اسارت مرده بودند و سه نفر اعدام شده بودند) نبشِ قبر شد و به سارایوو منتقل گردید، جایی که قبرهایِ جدیدشان در «نمازخانهٔ قهرمانانِ ویدوودان» (Chapel of the Vidovdan Heroes) به محلِ زیارت تبدیل شد. در سالِ ۱۹۳۰، از یک پلاک یادبود از جنس مرمرِ سیاه در بالایِ نقطهای که پرینسیپ گلولههایِ سرنوشتسازش را شلیک کرده بود، رونمایی شد. این پلاک به جنگِ جهانی و قربانیانِ بیشمارش اشارهای نکرد. در عوض، کتیبهٔ آن چنین بود: «در این مکانِ تاریخی، گاوریلو پرینسیپ آزادی را به ارمغان آورد.»
دریوگسلاویِ سوسیالیستیِ که پس از ۱۹۴۵ پدید آمد، پرستش از پرینسیپ به جایگاه حتی بالاتری رسید. خیابانها و مدارس به نامِ او نامگذاری شدند. ردپاهایی به نقطهای که پرینسیپ گلولههایِ سرنوشتسازش را شلیک کرده بود، اضافه شد. اکنون قاتلِ فرانتس فردیناند بهعنوان قهرمانِ انقلابی جشن گرفته میشد.
اقداماتِ تروریستی
همهٔ اینها پس از فروپاشیِ یوگسلاوی در اوایلِ دههٔ ۱۹۹۰ تغییر کرد. بوسنیاییهایِ مسلمان بزرگترین گروهِ هویتیِ بوسنی- هرزگوینِ تازهاستقلالیافته را تشکیل میدادند و بسیار کمتر تمایل داشتند به پرستشِ قهرمانانهٔ پرینسیپ بپردازند. در واقع، آنها تمایل داشتند او را یک تروریستِ صرب بدانند که اقدامِ فتنه جویانه او فاجعه به بار آورده بود.

آرامگاه گاوریلو پرینسیپ. او در سالِ ۱۹۱۸ در شرایطی که فقط ۲۳ سال داشت، در زندان بر اثرِ سل درگذشت.
برای بوسنیاییهایِ مسلمان، دورهٔ حاکمیتِ اتریش- مجارستان پیش از جنگِ جهانیِ اول عمدتاً مثبت بود. هر گروه قومیِ بزرگ توسطِ یک حزبِ سیاسی نمایندگی میشد و درجهای از خودمختاری به آن اعطا شده بود. دورهٔ پس از ۱۹۱۸ با آزادیهایِ بسیار کمتری مشخص میشد: بوسنیاییها این امتیازات را از دست دادند و در یوگسلاویِ کمونیستی بسیاری از نهادهایِ مسلمانان لغو شد. پس از ۱۹۹۰، رها از دیدگاهِ رسمیِ یوگسلاوی، پلاکهایِ یادبودِ پرینسیپ برداشته شد و نام پرینسیپ بر روی یک پل (با نامِ غیررسمی) در سارایوو بار دیگر به «پلِ لاتین» تبدیل گردید.
یک مدال برای شجاعت
در طولِ جنگِ بوسنی (۱۹۹۲–۹۵)، شجاعتِ ادعاییِ پرینسیپ برای برانگیختنِ سربازانی که در سمتِ ارتشِ جمهوریِ صربستان (بخشِ صربِ بوسنی- هرزگوین) میجنگیدند، به کار گرفته شد. مدالِ جدیدی برای شجاعت ضرب شد و به نامِ پرینسیپ نامگذاری گردید. سربازانی که سارایوو را ۱٬۴۲۵ روز محاصره کردند، جنایاتِ جنگی مرتکب شدند و بخشِ بزرگی از شهر را ویران کردند، به پرینسیپ و دیگر «بوسنیاییهایِ جوان» توسل جستند. تعجبی نداشت که پیوندِ پرینسیپ با دشمن، تنها مخالفتِ بوسنیاییها با قهرمانپرستیِ او را تقویت کرد.
از آنجا که دو طرف بر سرِ تفسیرِ گذشته اختلاف داشتند، نتوانستند بر سرِ چگونگیِ گرامیداشتِ صدمین سالگردِ جنگِ جهانیِ اول نیز توافق کنند. و بدینترتیب، در تابستانِ ۲۰۱۴ – هنگامی که چشمانِ جهان یک بارِ دیگر به سارایوو دوخته شد – آنها مراسمِ جداگانهای برگزار کردند. در خودِ سارایوو، مراسمِ یادبودی با حضورِ نمایندگانی از سراسرِ اتحادیهٔ اروپا و جمعیتهایِ بینالمللی، ماهیتِ تراژیکِ رویدادهایِ۱۹۱۴ را برجسته کرد. میلوراد دودیک (Milorad Dodik)، رئیسجمهورِ «جمهوریِ صربستان»، و الکساندر ووچیچ (Aleksandar Vučić)، نخستوزیرِ صربستان، دعوتنامههایِ خود برای پیوستن به مراسمِ سارایوو را رد کردند. در عوض، آنها در جشنی که با حمایتِ مالیِ صربستان در آندریچگراد (Andrićgrad)، شهری پارکگونه به فاصله دو ساعت از شرقِ سارایوو، برگزار شد، شرکت کردند. در اینجا، جمعیتها از بازسازیِ نمایشیِ ترورِ فرانتس فردیناند لذت بردند و شاهدِ رونمایی از موزائیکِ بزرگی از پرینسیپ و همقطاران توطهگرش بودند. یک قرن پس از آنکه پرینسیپ گلولههایِ سرنوشتسازش را شلیک کرد، او هم بهعنوان قهرمان و هم بهعنوان تبهکار گرامی داشته شد.

صدمین سالگردِ ترور در بوسنی- هرزگوین به روشهایِ مختلفی گرامی داشته شد. در اینجا، تاجِ گلی در محلِ قتلِ آرشیدوک و همسرش در سارایوو گذاشته میشود.
صلح و جنگ
و فرانتس فردیناند چه؟ آیا شهرتِ او نیز در طولِ قرنِ گذشته نظرات را به همین شکل تقسیم کرده است؟ در بیشترِ روایتها، او بهعنوان مردی صلحجو تصویر میشود که اگر زنده میماند، از جنگ جلوگیری میکرد. این واقعیت که قتلِ او جرقهٔ یک درگیریِ هولناک را زد، تنها به دردناکیِ مرگِ تراژیکِ او میافزاید.
اندکی پس از جنگ، مدیرِ آرشیوِ جنگِ اتریش لحن را تعیین کرد و این ترور را «تراژدیِ تقدیر» خواند و ادعا کرد که فرانتس فردیناند نخستین کسی بود که در «میدانِ نبردِ جنگِ جهانی» جان باخت. در واقع، نامِ او در فهرستِ قربانیانِ جنگ در سردابی که در سالهایِ۱۹۳۳–۳۴ در وین ساخته شد گنجانده شد، حتی اگر مرگش چهار هفته پیش از آغازِ جنگ رخ داده بود.
شرایطِ مرگِ فرانتس فردیناند واقعاً تراژیک بود. او با وجودِ هشدارهایی مبنی بر اینکه ممکن است در خطر باشد، برای بازرسی از مانورهایِ نظامی به سارایوو سفر کرده بود، و قصد داشت سالگردِ ازدواجش را با همسرش سوفی، دور از پروتکلِ خفهکنندهٔ دربارِ وین بگذراند. به همین دلیل، حتی بعضی چنین اظهار نظر کرده اند که او «برایِ عشق مرد».
اما آیا او واقعاً مردی صلحجو بود؟ آلکس هوویوس (Alex Hoyos)، دیپلماتِ اتریش-مجارستانی که نقشِ رهبری در بحرانِ پس از ترور را به عهده داشت، قطعاً چنین فکر میکرد و گفت: «جهان نمیداند که آرشیدوک همیشه مخالفِ جنگ بود. بنابراین او با مرگش به ما کمک کرد تا انرژیای را به دست آوریم که تا زمانی که زنده بود، هرگز نمیخواست آن را صرف کند!»
این دیدگاهی است که توسطِ مورخانِ مدرن نیز اغلب مطرح میشود. مارگارت مکمیلان (Margaret MacMillan) استدلال کرده است که مرگِ فرانتس فردیناند «بهطرزِ طعنهآمیزی، تنها مردی را حذف کرد که ممکن بود بتواند کشورش را از اعلامِ جنگ به صربستان بازدارد». کریستوفر کلارک نیز در همین حال استدلال کرده است که فرانتس فردیناند «اگر از حادثهٔ بوسنی جان سالم بهدر میبرد، به هشدار دادن دربارهٔ خطراتِ یک ماجراجوییِ نظامی ادامه میداد».

در آندریچگراد، جمهوریِ صربستان، بازیگری نقشِ گاوریلو پرینسیپ را با صلیبی سوزان در دست دارد و او را بهعنوان قهرمانِ ملی گرامی میدارد.
فرانتس فردیناند قطعاً بهنظر میرسد که مانعی برایِ فرانتس کنراد فون هتسندورف (Franz Conrad von Hötzendor)، رئیسِ ستادِ اتریش، بوده است – کسی که جنگطلبیاش، بهویژه نسبت به صربستان، افراطی بود. و با این حال، فرانتس فردیناند در انتصابِ کنراد نقشِ کلیدی داشت، حتی با وجودِ اینکه میدانست او یک جنگافروز است. این نشان میدهد که آرشیدوک کمتر از آنچه اغلب ادعا میشود به صلح تمایل داشت – بهویژه که او را «شاهینهایی» احاطه کرده بودند که حذفِ «ضمیمهٔ اروپایی»، یعنی صربستان را توصیه میکردند. اگر فرانتس فردیناند از تلاشِ پرینسیپ برایِ به قتل رساندن او جان سالم بهدر میبرد، این سوءظن که دولتِ صربستان «بوسنیاییهایِ جوان» را به انجامِ یک تلاشِ جسورانه برایِ کشتنِ او تشویق کرده بود، ممکن بود آرشیدوک را متقاعد کند که وقتِ آن رسیده است که به درخواستهایِ مکررِ کنراد برایِ جنگ تن دهد.

پیوندِ عاشقانه: فرانتس فردیناند در حالی با سوفی خوتک ازدواج کرد که سوفی از نظرِ رتبهٔ دودمانی همتراز نبود. قیصر فرانتس یوزف اول بهاکراه با این ازدواج موافقت کرد، اما فرزندانِ آیندهٔ این زوج را از ارثبریِ تاجوتخت یا عناوینِ هابسبورگ محروم کرد.
روایتهایِ متناقض
معاصران قطعاً از پتانسیلِ فرانتس فردیناند برای به خطر انداختنِ صلح آگاه بودند. دیدگاه او نسبت به اقلیتهایِ مختلف در امپراتوریِ اتریش- مجارستان نگرانیِ خاصی ایجاد میکرد. فرانتس فردیناند آشکارا از لهستانیها، فرانسویها، ایتالیاییها و صربها بیزار بود. او ادعا میکرد که «هیچ مجارِ شایستهای وجود ندارد». او به سوسیالیستها، یهودیان، فراماسونها و گاهی به پروتستانها اعتراض داشت. کنت آنتون مونتس (Count Anton Monts)، دیپلماتِ آلمانی، تنها چند روز پیش از ماجرای ترور چنین اظهار نظر کرده بود: «نمیدانم زنده این مرد خطرناکتر است یا مرده اش.» مونتس معتقد بود که آرشیدوک قادر است «تمامِ اروپا را به آتش بکشد».

حرکاتِ استراتژیک: فرانتس کنراد فون هتسندورف در سالِ ۱۹۱۵. رئیسِ ستادِ جنگطلبِ ارتش و نیرویِ دریاییِ اتریش-مجارستان به توصیهٔ فرانتس فردیناند منصوب شد.
آلما هانیگ (Alma Hannig)، زندگینامهنویسِ فرانتس فردیناند، در سالِ ۲۰۱۳ استدلال کرد که آرشیدوک نمیخواست صلح را به هر قیمتی حفظ کند. او استدلال کرده است که فرانتس فردیناند بهدلیل متحدانِ غیرقابلاعتماد و ضعفِ ارتشِ اتریش- مجارستان، نه بهخاطر بیزاری از درگیری بهخودیخود، به مخالفت با جنگ توصیه میکرد. او در آشیانهٔ «شاهینها» یک «کبوتر» نبود. جنگ برایِ او وسیلهای مشروع برای رسیدن به هدفی سیاسی بود.
با این حال، هانیگ یک افسانهٔ دیگر دربارهٔ «شاهزادهٔ صلحِ تراژیک» را نیز از بین میبرد: اینکه مرگِ فرانتس فردیناند در سراسرِ امپراتوریِ اتریش- مجارستان با شانهای بیتفاوت بالا انداختن دریافت شد. اشتفان تسوایگ (Stephan Zweig)، رماننویسِ اتریشی، دههها بعد مشاهده کرد که وقتی مردم از درگذشتِ آرشیدوک باخبر شدند، «هیچ شوک یا خشمِ قابلتوجهی در چهرههایشان دیده نمیشد». و تنها دو ساعت بعد، «مردم در حالِ گپزدن و خندیدن بودند».

آزادیهایِ کمتر: زنانِ مسلمان در یک بازارِ خیابانی در بوسنی- هرزگوین،۱۹۳۰. بسیاری از بوسنیاییهایِ مسلمان از آزادیهایی که پس از جنگِ جهانیِ اول از دست دادند، افسوس میخوردند.
تسوایگ ممکن بود تصویری نامطلوب از مردی غیرمحبوب ترسیم کرده باشد. با این حال، استدلال میشود که احساساتِ گستردهای از اندوه وجود داشت. با وجودِ بیزاریاش از بسیاری از اقلیتهایِ امپراتوری، او برایِ برخی افراد، وعدهٔ اصلاحاتِ چندملیتی را در خود داشت و اندوهی واقعی در مرگش وجود داشت.

رژهٔ تشییع: تابوتهایِ فرانتس فردیناند و سوفی در ۲ ژوئیهٔ۱۹۱۴ از تریسته در مسیرِ وین میگذرند. چهرههایِ کلیدیِ سلسلهمراتبِ اتریش-مجارستان تا این زمان تصمیم گرفته بودند که صربستان باید بهایِ مرگِ آنها را بپردازد.
چه صلحجو و چه نه، فرانتس فردیناند ویژگیهایِ عمیقاً ناخوشایندی داشت. او به زودخشمی معروف بود. تمایلش به شکار هم افسانهای و هم نگرانکننده بود. هنگامی که درگذشت، نزدیک به ۲۷۵٬۰۰۰ جانور را در خانه و در سفرهایش به دور جهان شکار کرده بود، از جمله چند صد جانور در یک باغ وحش. ملکِ او در کونوپیشت (Konopischt)، خانهٔ حدودِ ۱۰۰٬۰۰۰ جامِ شکار بود و او سوابقِ دقیقی از شکارهایش نگه میداشت؛ واقعیتی که تا حدی با تصویرِ صلحجویانهای که از او داریم، سازگار نیست.

جامهایِ شکارِ هولناک: فرانتس فردیناند با دو ببری که در سالِ ۱۸۹۳ در ساریسکا، هند، شکار کرد. آرشیدوک شکارچیِ سیریناپذیرِ حیوانات بود و سوابقِ دقیقی از تعدادِ کشتههایش نگه میداشت.
از جمله دوستانی که داشت، قیصرِ آلمان، ویلهلم دومِ (Wilhelm II) نیز بههمان اندازه فردی ناخوشایند بود که در عشق به شکار حیوانات با او شریک بود. او در میان اعضای دولت دوستانِ زیادی پیدا نکرد و موردِ بیزاریِ عمویش، قیصر فرانتس یوزف (Kaiser Franz Joseph)، بود – آن هم تا حدی بهخاطر ازدواجش با زنی از طبقهٔ پایینتر.

گردشِ خانوادگی: فرانتس فردیناند و سوفی با یکی از فرزندانشان در سالِ ۱۹۱۲. آرشیدوکِ اتریشی شوهری دوستدار و پدری مهربان بود.
عاملانِ واقعی
پس از جنگ، بسیاری از معاصران با نگاهی نقادانه به فرانتس فردیناند اندیشیدند. آدولف هیتلر حتی تأیید کرد که آرشیدوک – که او با تحقیر (و بهنادرستی) «بزرگترین دوستِ اسلاوها» توصیفش میکرد – توسط یک «متعصبِ اسلاو» کشته شد. اما در خلوت – و در این نکته معاصران و مورخان همنظرند – فرانتس فردیناند شوهری دوستدار و پدری مهربان بود که با عکسهایِ رسمیِ اغلب عبوسش تفاوت داشت. در صدمین سالگردِ ترور، نیویورک تایمز چنین اظهار نظر کرد: «و باز مانندِ هر وارثی که زنده نمیماند تا به ارث برسد، آسان است که برای فرانتس فردیناند… هر تعداد از فضایل و رذایل را به او نسبت دهیم و سناریوهایِ مفصلِ “چه میشد اگر” را تا حدِ اشباع تولید کنیم.»
سالها گمانهزنی و بحث، درستیِ این کلمات را اثبات کرده است. قطعاً این نکته نیز درست است که با بهیادآوردنِ وارثِ تاجوتختِ اتریش- مجارستان تنها بهعنوان قربانیِ بدشانسِ یک قاتلِ نوجوانِ که به اندیشه های افراطی کشیدهشده بود، به درکِ این موضوع توجه نمی کنیم که چرا او در داخلِ کشور شخصیتی بحث برانگیز بود و در خارج از کشور به هدفِ گروهی از قاتلانِ بالقوه تبدیل شد.
تعجبی ندارد که هیچیک از این دو مردِ اکنون مشهور – فرانتس فردیناند و گاوریلو پرینسیپ – آنقدر که افکارِ عمومی ممکن است تصور کند، یکبعدی نبودند. و میتوان استدلال کرد که آنها آنقدر هم که دههها بحث نشان میدهد، تأثیرگذار نبودند. زیرا در نهایت، نه مرگِ اتریشی و نه انتخابِ صربِ بوسنیایی برای شلیکِ گلولهاش، عاملِ جنگِ جهانیِ اول نبود. بلکه این تصمیمی بود که از فرصتی که اکنون توسطِ ترور فراهمشده بود برای تحریکِ یک درگیری بزرگ مورد استفاده قرار گرفت. این انتخاب توسطِ اعضایِ دولتِ اتریش- مجارستان در وین انجام شد، کسانی که نامهایشان بسیار کمتر بهیادماندنی بوده است.
———-
آنیکا مومبائر (Annika Mombauer)، استادِ تاریخِ مدرنِ اروپا در دانشگاهِ آزاد (Open University) است. کتابهایِ او شاملِ «عللِ جنگِ جهانیِ اول: بازیِ طولانیِ سرزنش» (تیلور اند فرانسیس،۲۰۲۴) است (The Causes of the First World War: The Long Blame Game (Taylor & Francis, 2024) ).

|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
در جریان یک تجمع اعتراضی در سال ۲۰۲۵ در تلآویو، حامیان گروگانهای اسرائیلی که در اسارت حماس به سر میبرند، تصاویری از این گروگانها و همچنین «رون آراد» در دست داشتند. عکس: ایتای رون / رویترز
آدام گلدمن، رونن برگمن، فرناز فصیحی و هویدا سعد
نیویورک تایمز / ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶
ژنرال عبدالله صابری، از فرماندهان ایرانی، صبح زود برای دویدن به یکی از محلههای دیپلماتنشین و اعیاننشین در پایتخت سوریه رفته بود. مأموران اطلاعاتی اسرائیل در همان نزدیکی در کمین بودند. آنها با تغییر چهره و در پوشش کارگران باربری، از ایستهای بازرسی امنیتی محله عبور کرده بودند.
ژنرال صابری در حالی که به سمت پارکی در آن نزدیکی میرفت، از کنار دو مرد گذشت که جعبهی بسیار بزرگی — شبیه جعبهی یخچال — حمل میکردند. در یک چشمبرهمزدن، آن دو مرد ژنرال را مهار کردند، به او دارو خوراندند، جعبه را روی سرش کشیدند، او را به درون یک ون سفید انداختند و چنان صحنه را ترک کردند که گویی هیچ اتفاقی نیفتاده است.
به گفتهی چندین مقام در خاورمیانه — از جمله مقامات ارشد ایرانیِ نزدیک به ژنرال صابری و یک مقام سوری که تصاویر ویدئویی مربوط به این آدمربایی در سپتامبر ۲۰۲۱ را بازبینی کرده است — او به سرعت به اسرائیل منتقل شد تا تحت بازجویی قرار گیرد.
ژنرال صابری، به عنوان یکی از کهنهسربازان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران، از اسرار بسیاری آگاه بود؛ اما بازجویانش تنها به یک موضوع علاقه داشتند.
او درباره «رون آراد» چه میدانست؟
رون آراد، خلبان اسرائیلی، دههها پیش ناپدید شد و ارتش اسرائیل میگوید او تنها نظامیِ این کشور است که در وضعیت «مفقود در عملیات» طبقهبندی میشود. تلاشهای طولانیمدت دولت اسرائیل برای یافتن او، توجه افکار عمومی را به خود جلب کرده و به نمادی از تعهد اسرائیل — که ریشه در سنتهای یهودی دارد — برای بازگرداندن سربازانش به خانه، چه زنده و چه مرده، تبدیل شده است. درباره جستوجو برای یافتن رون آراد، مقالات، کتابها و مستندهای متعددی تهیه شده است.
دولت اسرائیل چنان مصمم به یافتن او بود که حتی چهار دهه پس از ناپدید شدنش، خطر ربودن ژنرال صابری را — آن هم در نزدیکی سفارت ایران — به جان خرید.
به گفتهی مقامات ایرانی، رون آراد تنها موضوعی بود که بازجویان دربارهاش از ژنرال صابری پرسوجو میکردند. ربودن و بازجویی از ژنرال صابری — که جزئیات آن پیشتر گزارش نشده بود — از آن جهت بسیار قابلتوجه است که چندین گزارش اطلاعاتی اسرائیل طی سالهای متمادی به این نتیجه رسیده بودند که ایران در ناپدید شدن آقای آراد نقشی نداشته است.
با این حال، طبق یافتههای تحقیقات «نیویورکتایمز»، مقامات اطلاعاتی اسرائیل بارها و بارها به گزارشها و فرضیاتی اعتبار بیشتری دادند که مدعی بودند ایران باید مقصر ناپدید شدن این خلبان باشد یا از محل نگهداری او اطلاع دارد. این باور — که به گفته مقامات، واقعاً به آن اعتقاد داشتند — توجیهگر اقداماتی همچون یورشهای برونمرزی، آدمرباییها، بازجوییهای خشن و موارد دیگر بود.

عکسی از رون آراد که او را در دوران اسارت نشان میدهد، توسط حزبالله در اختیار اسرائیل قرار گرفته است/ منبع: شبکه یک اسرائیل، به نقل از آسوشیتد پرس
تحقیقات «نیویورکتایمز» همچنین پرده از راز دیگری برداشت: پاسخ به یکی از معماهای جاسوسی دیرینه در منطقه، یعنی ناپدید شدن یک ژنرال ایرانی به نام علیرضا عسگری در دو دهه پیش. مقامات اسرائیلی در جریان جستوجو برای یافتن آقای آراد، این ژنرال را ربودند، درباره آقای آراد از او بازجویی کردند و سپس او را به قتل رساندند؛ حال آنکه او هیچگونه اطلاعاتی درباره آقای آراد نداشت.
آوی کالو، از افسران ارشد بازنشسته ارتش اسرائیل که در سال ۲۰۱۶ گزارشی مفصل تهیه کرده بود (گزارشی که همچون سایر اسناد، هیچ مدرک قطعی مبنی بر دخالت ایران نیافته بود)، این وضعیت را یک «نقطه کور جمعی» توصیف کرد. با این وجود، عملیاتها علیه ایران همچنان ادامه یافت.
آقای کالو گفت: «ایران حکم همان لولوی ترسناک را داشت.»
مقامهای مطلع از مسائل اطلاعاتی به «نیویورکتایمز» گفتند که امروزه در اسرائیل — پس از سالها عملیات خونین با هدف قرار دادن ایران — دیدگاه غالب در میان کسانی که درگیر جستوجوی آقای آراد بودند، این است که او هرگز در اختیار ایران نبوده و تهران در ناپدید شدن وی نقشی نداشته است. اطلاعات جدیدی که طی جنگهای اسرائیل با ایران و حزبالله گردآوری شده، بر قوت این نتیجهگیری افزوده است.
برخی از مقامات که زمانی اطمینان داشتند ایران مسئول این ماجراست، به «نیویورکتایمز» گفتند که به احتمال زیاد از همان ابتدا در اشتباه بودهاند. از جمله این افراد، راز زیمت (Raz Zimmt)، تحلیلگر سابق اطلاعات نظامی اسرائیل است که در تدوین گزارش کلیدی سال ۲۰۰۵ — گزارشی که انگشت اتهام را به سوی تهران نشانه رفته بود — نقش داشت. او در مصاحبهای اخیر گفت که آن ارزیابی احتمالاً نادرست بوده، چرا که نوعی «تمایل طبیعی برای نسبت دادن همه چیز به رژیم تهران» وجود داشته است.
در مصاحبهها، هیچکس مدعی نشد که مقامات اطلاعاتی اسرائیل طی این دههها، دولت را عامدانه در مورد نقش ایران گمراه کرده باشند. بلکه، آنها گفتند که این نتیجهگیریها مبتنی بر شواهد پراکنده یا ضمنی بوده و احتمالاً تحت تأثیر سوگیری تأییدی ـــ تمایل به دادن وزن بیشتر به نتیجهگیریهایی که با باورهای قبلی مطابقت دارند ـــ قرار گرفتهاند.
چنین سوگیریهایی پیش از این نیز چشمانداز اسرائیل را تیره و تار کرده بود. پیش از حملات حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، مقامات سرگرم ایران و حزبالله بودند و تهدید نزدیکتر حماس را دست کم گرفته بودند، حتی با وجود اینکه حماس میلیونها دلار جمعآوری کرده و برای حمله آماده میشد. مقامات اسرائیلی چنان متقاعد شده بودند که حماس نمیتواند یک حمله هماهنگ را سازماندهی کند که با وجود به دست آوردن نقشههای نبرد، در این مورد تردید داشتند.
مقامات اسرائیلی پیش از جنگ کنونی با ایران، بار دیگر نسبت به اطلاعات خود بیش از حد اطمینان داشتند؛ زمانی که به اشتباه پیشبینی میکردند یک خیزش مردمی میتواند دولت تهران را سرنگون کند.
موساد، سرویس اطلاعات خارجی اسرائیل، از اظهار نظر درباره اطلاعاتی که در مورد آقای «آراد» گردآوری کرده بود و عملیاتهایی که برای یافتن او انجام داد، خودداری کرد. سخنگوی ارتش اسرائیل گفت که آقای آراد همچنان «زنده» و «مفقود در عملیات» تلقی میشود.
روزنامه «نیویورکتایمز» با دهها تن از مقامات ایرانی، اسرائیلی و آمریکایی و دیگر افرادی که مستقیماً در جستوجو برای یافتن آقای آراد نقش داشتند، مصاحبه کرده است. تایمز همچنین با خانوادهها، دوستان و نزدیکان دو ژنرال ایرانیِ ربودهشده نیز گفتگو کرد. برخی از این افراد به شرط فاش نشدن نامشان، درباره اسرار نظامی و اطلاعاتی سخن گفتند.
این مصاحبهها جزئیات تازهای را درباره لحظات کلیدی، فرضیات نادرست و هزینههای سنگین و جبرانناپذیر آشکار میکنند. ماجرای جستوجو برای پیدا کردن آقای آراد، به نوبه خود، روایتی است از نسلها بیاعتمادی متقابل و خشونت میان اسرائیل، ایران و نیروهای نیابتی آن. درگیریها و دیپلماسی پنهان، تقریباً تمام تاریخ جمهوری اسلامی ایران را در بر گرفته است. رهبران اسرائیل، فارغ از گرایشهای سیاسیشان، همواره بر اطلاعاتی تکیه کردهاند که ایران را مسئول ناپدید شدن آقای آراد میداند.
به عنوان نشانهای از تغییر در رویکردها، کماندوهای اسرائیلی امسال با امید یافتن پیکر آقای آراد راهی شدند؛ نه به مقصد ایران، بلکه به روستایی کوچک در لبنان.
همانجایی که این ماجرا آغاز شد.
ناپدید شدن
در ۱۶ اکتبر ۱۹۸۶، یک جنگنده «اف-۴ فانتوم» اسرائیل بر فراز جنوب لبنان در حال پرواز بود. آقای آراد که در آن زمان ۲۸ سال داشت و افسر تسلیحات هواپیما بود، هدفی متعلق به «سازمان آزادیبخش فلسطین» را نشانه گرفت و به سوی آن شلیک کرد.
بمب پیش از موعد منفجر شد و آسیب شدیدی به هواپیما وارد کرد. آقای آراد با استفاده از صندلیپران، از هواپیما خارج شد.
پس از سالها تحقیق، اکنون همگان اتفاق نظر دارند که آقای آراد توسط یک گروه شبهنظامی و سیاسی شیعه لبنانی به نام «جنبش امل» اسیر شده است. مصطفی دیرانی، مسئول امنیت این گروه، مسئولیت نگهداری از خلبانِ سقوطکرده را بر عهده گرفت.
این شبهنظامیان پیشنهاد دادند که در ازای دریافت میلیونها دلار و آزادی زندانیان فلسطینی و لبنانی، گروگان خود را آزاد کنند. اما اسحاق رابین، وزیر دفاع وقت اسرائیل، پیشتر به خاطر تبادل زندانیان در سال ۱۹۸۵ متحمل هزینههای سیاسی شده بود و تمایلی به انجام توافقی دیگر نداشت.
با متوقف شدن پیشرفتها در یافتن آقای آراد، سوءظن اسرائیل متوجه ایران و حکومت اسلامی شیعی آن شد. این فرضیه منطقی به نظر میرسید؛ چرا که ایران بازیگری کلیدی در سیاست لبنان بود و به گروههای شیعه، از جمله جنبش «امل»، آموزش و کمک مالی ارائه میداد.
در سال ۱۹۸۹، همسر آقای آراد اعلام کرد که دولت اسرائیل به او گفته است «شواهد غیرقابلانکاری» در دست دارد که نشان میدهد شوهرش زنده است و به عوامل ایرانی تحویل داده شده است.
با وجود اینکه مقامات اسرائیلی هیچ پیشرفتی در یافتن او در ایران نداشتند، این باور که ایران در ناپدید شدن آقای آراد نقش داشته، بهسرعت به دیدگاهی رایج تبدیل شد.
پزشکی ایرانی با یک روایت
در سال ۱۹۹۲، فرضیه دخالت ایران در درون سازمان «موساد» قوت گرفت.
اسرائیل پرلوف، از افسران باسابقه، احتمال داد که آقای آراد هنگام سقوط مجروح شده و به مراقبتهای پزشکی نیاز داشته است. از این رو، پرلوف جستوجوی خود را برای یافتن پزشکانی که ممکن بود این خلبان را دیده باشند، آغاز کرد.
او پزشکی ایرانی را پیدا کرد که مدعی بود آقای آراد را هم در تهران و هم در لبنان تحت درمان قرار داده است. این میتوانست نقطه عطفی در پرونده باشد؛ اگر آن پزشک فردی قابلاعتماد بود، این ادعا میتوانست سندی محکم باشد که نشان دهد آقای آراد واقعاً به ایران منتقل شده است.
با این حال، نتیجه آزمایش با دستگاه دروغسنج (پلیگراف) در خصوص موضوع ایران، قطعی و روشن نبود. بنابراین، پرلوف بار دیگر از آن پزشک آزمون گرفت. در این نوبت نیز، هنگامی که پزشک ماجرای دیدن آقای آراد در ایران را شرح میداد، نشانههایی از «اختلال» (یا نوسان) در نتایج آزمایش مشاهده شد.
پرلوف در کتابی که سال گذشته منتشر شد، نوشت: «اما این نشانهها آنقدر قابلتوجه نبودند که صحت پاسخ او را زیر سؤال ببرند.»
پرلوف آن پزشک را فردی معتبر دانست، اما تصمیم گرفت او را بیازماید. او چمدانی پر از پول نقد را باز کرد و آن را به عنوان پاداش پیشنهاد داد. تنها کاری که پزشک باید انجام میداد، اثبات این موضوع بود که واقعاً آن خلبانِ مفقودشده را درمان کرده است.
پس از آن، پرلوف دیگر هرگز آن پزشک را ندید و مأموران موساد نیز هرگز روایت او را تأیید نکردند. اما آقای پرلوف نوشت که دیدارهایش با آن پزشک، این تصور را تقویت کرد که «ایرانیها تا خرخره در ماجرای نگهداری از رون آراد دست داشتهاند.»
چند سال بعد، یکی دیگر از مأموران موساد به نام رامی ایگرا، این ماجرا را بازبینی کرد و به نتیجهای کاملاً متفاوت رسید.
آقای ایگرا به روزنامه «نیویورکتایمز» گفت که به باور او، آن پزشک فردی دروغگو بوده که صرفاً به دنبال دریافت پولی کلان میگشته است. به گمان آقای ایگرا، موساد در پی یافتن شواهدی برای تأیید فرضیه خود بوده و در نهایت هم آن را پیدا کرده بود.
با این حال، روایت آن پزشک به بخشی از اسناد رسمی علیه ایران تبدیل شد و ارزیابی متفاوت آقای ایگرا چندان مورد توجه قرار نگرفت.
عملیات «نیش زهرآگین»
جنجالیترین مدرک علیه ایران در سال ۱۹۹۴ آشکار شد و برای دههها بر افکار عمومی و روایتهای رسانهای تأثیر گذاشت.
کماندوهای اسرائیلی به لبنان یورش بردند و «آقای دیرانی» — عضو گروه شبهنظامی که آخرین بار گفته میشد «آقای آراد» را در اختیار داشته است — را ربودند. آنها او را در عملیاتی موسوم به «نیش زهرآگین» (Poisonous Sting) به یک زندان زیرزمینی منتقل کردند.

مصطفی دیرانی، در حالی که مأموران زندان اسرائیل او را احاطه کردهاند، پیش از آنکه در سال ۲۰۰۴ در چارچوب یک تبادل زندانیان به آلمان فرستاده شود، از زندان «ریمونیم» در اسرائیل خارج میشود / عکس از: رینا کاستلنواو
آقای دیرانی در جریان بازجویی گفت که آقای آراد را در خانهای در روستای لبنانی «نبیشیت» پنهان کرده بود تا خانوادهای مورد اعتماد از او مراقبت کنند. به گفته او، یک شب، افرادی که مأمور نگهبانی از آقای آراد بودند خانه را ترک کردند؛ احتمالاً به این دلیل که در همان نزدیکی، حمله دیگری از سوی اسرائیل (که ارتباطی با این ماجرا نداشت) رخ داده بود. او گفت وقتی آنها بازگشتند، آقای آراد دیگر آنجا نبود.
سالها گذشته بود و آقای دیرانی اظهار داشت که نمیداند آن خلبان کجاست.
بازجو، حرف آقای دیرانی را باور نکرد.
«دورون زهاوی»، بازجوی پرونده، بعدها در مصاحبهای گفت: «نمیشد با دیرانی منطقی صحبت کرد. تنها چیزی که جواب میداد، توسل به زور بود.»
آقای دیرانی بعدها شهادت داد که تحت شکنجههای جسمی و جنسی قرار گرفته است؛ ادعاهایی که دولت اسرائیل قویاً تکذیب کرد. با این حال، اسرائیل اذعان کرد که با او بدرفتاری شده و ممکن است تهدید به تعرض جنسی نیز شده باشد.
آقای دیرانی در جریان بازجوییهای خشن، ماجرای دیداری با یک مقام ایرانی را تعریف کرد. به گفته او، آن مقام ایرانی گفته بود که نیروهای سپاه پاسداران، آقای آراد را ربوده و به یک اردوگاه زندان در ایران منتقل کردهاند.
زهاوی گفت: «وقتی دیگر رمقی برایش نمانده بود و خون بالا میآورد، آنوقت درباره یک مجتمع بزرگ اردوگاهی متعلق به سپاه پاسداران در ایران به ما گفت.»
برخی این اظهارات را مدرکی علیه ایرانیان دانستند. اما دیگران معتقد بودند که این اعترافات تحت فشار گرفته شده و آنقدر غیرقابلاعتماد است که نمیتوان بر اساس آن اقدامی کرد. «آقای ایگرا»، از افسران موساد، به این نتیجه رسید که هیچ مدرکی مبنی بر اینکه مقامات ایرانی آقای آراد را در اختیار داشتهاند، وجود ندارد.
به گفته مقامات، تا به امروز هیچ مدرکی که روایت آقای دیرانی مبنی بر نگهداری آقای آراد در یک زندان ایرانی را ثابت کند، به دست نیامده است. برخی مقامات معتقدند که آقای دیرانی گفتگوی خود با مقام ایرانی را صادقانه بازگو کرده، اما خودِ آن اطلاعات نادرست بوده است.
تحلیل آقای ایگرا به نتیجهای درباره سرنوشت آقای آراد نرسید. شاید او هنگام تلاش برای فرار کشته شده باشد؛ یا شاید هم اسیرکنندگانش، در جریان درگیریهای تلافیجویانهای که مشخصهی آن دوران بود، او را به عنوان انتقام اعدام کرده باشند.
به ارزیابی او، منطقیترین توضیح این است که ماجرای آقای آراد در لبنان آغاز شده و در همانجا هم به پایان رسیده است. آقای ایگرا گفت: «این راهحلی ساده برای مسئلهای پیچیده بود.»
اما روایت آقای دیرانی در اسرائیل بازتاب گستردهای یافت. به نظر میرسید این روایت، ظنِ دیرینهی موجود مبنی بر دست داشتن ایران در ناپدید شدن آقای آراد را تأیید میکند. روزنامهنگاران، تحلیلگران و مقامات ارشد دولتی سالها این موضوع را تکرار کردند.
آقای رابین در سال ۱۹۹۵ گفت: «مقامات ایرانی بیش از شش سال است که رون آراد را در اختیار دارند و مستقیماً و بهطور کامل مسئول سرنوشت او هستند.»
ورود ایران به ماجرا
دولت اسرائیل که متقاعد شده بود ایران مقصر است، فشار شدیدی بر رهبران تهران وارد کرد.
محمدعلی ابطحی، معاون رئیسجمهور ایران بین سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۵، در گفتگوی تلفنی با روزنامه «نیویورکتایمز» از تهران گفت: «موضوع رون آراد همهجا با ما همراه بود. در هر دیدار بینالمللی، مدام درباره رون آراد از ما سؤال میشد.»
این پرونده حتی تا واتیکان هم دنبالشان آمد. آقای ابطحی به یاد میآورد که وقتی محمد خاتمی، رئیسجمهور وقت ایران، در سال ۱۹۹۹ به رم سفر کرد، پاپ ژان پل دوم نامهای از همسر آقای آراد به او داد که در آن درخواست کسب خبری از سرنوشت او شده بود.
او گفت: «اسرائیل نسبت به نقش ایران در پرونده رون آراد وسواس داشت. موضع ما این بود که این موضوع هیچ ربطی به ما ندارد؛ اتفاقی بود که در لبنان رخ داده است.»
اما نکتهای در این میان ذهن برخی از مقامات اطلاعاتی اسرائیل را به خود مشغول کرده بود: ایران میدانست که اسرائیل برای دریافت اطلاعاتی درباره آقای آراد، حاضر است بهای سنگینی بپردازد. اگر رهبران ایران چنین اطلاعاتی در اختیار داشتند، چرا سعی نمیکردند از آن بهرهبرداری کنند؟
سرانجام در سال ۲۰۰۴، به نظر میرسید که ممکن است چنین اتفاقی بیفتد.
اسرائیل پذیرفت که یک زندانی برجسته لبنانی را در ازای دریافت شواهد ژنتیکی که سرنوشت آقای آراد را روشن میکرد، آزاد کند. حسن نصرالله، رهبر وقت حزبالله، مشتاق بود که این امر محقق شود؛ از این رو، از دولت ایران درخواست کمک کرد.
گرهارد کنراد، افسر اطلاعاتی آلمان که در میانجیگری این مذاکرات نقش داشت، به «نیویورک تایمز» گفت: «برداشت من این بود که آنها — یعنی حزبالله و ایرانیها — واقعاً با تمام توان تلاش میکردند تا پیکر او را پیدا کنند. نصرالله میدانست که میتواند در ازای او هر بهایی طلب کند، حتی اگر او دیگر زنده نباشد.»

حسین موسویان، سفیر پیشین ایران در آلمان، در سال ۲۰۰۴ در وین / عکس: هرویک پرامر/رویترز
به گفته مقامات پیشین اسرائیلی و ایرانی، ایران «عبدالله صابری» را — یکی از فرماندهان سپاه پاسداران که سالها در لبنان خدمت کرده بود — برای کمک به هماهنگی عملیات جستوجو اعزام کرد.
به گفته سه تن از مقامات پیشین ایران، تحقیقات مشترک حزبالله و ایران به تهیه گزارشی محرمانه انجامید که در آن آمده بود آقای آراد در سال ۱۹۸۸ در «نبیشیت» — روستایی در شرق لبنان که او در آنجا نگهداری میشد — درگذشته است. این سند، که جزئیات آن پیشتر منتشر نشده بود، نتیجهگیری میکرد که پیکر او به احتمال زیاد در همان حوالی به خاک سپرده شده است.
این یافتهها چنان حائز اهمیت تلقی میشدند که اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیسجمهور پیشین ایران که در روند جستوجو مشارکت داشت، یکی از فرزندان خود را به آلمان فرستاد تا شخصاً این اطلاعات را تحویل دهد.
حسین موسویان، سفیر پیشین ایران در آلمان، گفت: «در تمام طول مذاکرات، اسرائیل اصرار داشت که ما اطلاعاتی درباره رون آراد پیدا کنیم، اما ما نتوانستیم چیزی به دست آوریم.»
میانجیهای آلمانی، چنین سطح بالایی از مشارکت را نشانهای از جدیت ایران و تمایل این کشور به تعامل میدانستند.
اما برداشت اسرائیل کاملاً متفاوت بود.
مأموران اطلاعاتی این پرسش را مطرح کردند: اگر ایران در ماجرای ناپدید شدن آراد دست نداشت، چرا باید یکی از فرماندهان سپاه پاسداران را برای هدایت عملیات جستوجو اعزام میکرد؟ از دیدگاه اسرائیلیها، این موضوع گواهی بر همدستی مقامات عالیرتبه ایران بود.
آقای زیمت، مأمور اطلاعاتی پیشینی که در این بررسی مشارکت داشت، به «نیویورک تایمز» گفت: «این واقعیت که یک ژنرال بسیار بلندپایه ایرانی از تهران به لبنان سفر کرد تا اطلاعاتی منحصربهفرد را ارائه دهد و به حزبالله در یافتن محل دفن کمک کند، تنها بر این باور عمیق ما افزود که ایران در پسِ این ماجرا قرار داشته است.»

در سال ۲۰۰۵، یک بیلبورد در لارناکا (قبرس) در ازای اطلاعاتی درباره آقای آراد، ۱۰ میلیون دلار جایزه تعیین کرده بود. عکس: لورا بوشناک / خبرگزاری فرانسه
گزارش سال ۲۰۰۵ اسرائیل به این نتیجه رسید که آقای آراد احتمالاً توسط سپاه پاسداران ربوده شده است. (این گزارشِ بسیار مهم همچنان طبقهبندیشده و محرمانه باقی مانده، اما نتیجهگیری آن بهطور گستردهای بازتاب یافته است.)
آقای زیمت، که امروزه پژوهشگری برجسته در حوزه مطالعات ایران است، میگوید با نگاهی به گذشته، درمییابد که او و همکارانش دچار نوعی «دید تونلی» (تمرکز بیش از حد و محدود بر یک فرضیه خاص) شده بودند. او افزود: «و این آخرین باری نبود که چنین اتفاقی میافتاد.»
قتل، با وجود هشدارها
در سال ۲۰۰۶، یووال دیسکین، رئیس «شینبت» (سازمان امنیت داخلی اسرائیل)، بازنگری جامعی را در پرونده آراد آغاز کرد. پس از دو دهه که هیچ پیشرفتی در پرونده حاصل نشده بود، بازرسان تمامی ابعاد آن را دوباره مورد بررسی قرار دادند.
آقای دیسکین در مصاحبهای با «نیویورک تایمز» گفت: «ما همه چیز را مورد به مورد بررسی کردیم و تمام منابع، میزان اعتبار آنها و نحوه بهدست آمدن اطلاعات را سنجیدیم. به این نتیجه رسیدیم که تمام گزارشها — یا تحلیلهای مبتنی بر آن گزارشها — که مدعی بودند «رون آراد» در مقطعی به ایران منتقل شده یا به آنجا رسیده است، نادرست بودهاند. این ادعاها یا ناشی از اشتباهات فاحش در تفسیر اطلاعاتِ گردآوریشده بودند، و یا بر پایه اطلاعاتی غیرقابلاعتماد و غلط شکل گرفته بودند.»
این ارزیابی اطلاعاتی پیشتر توسط «یوآو لیمور»، روزنامهنگار اسرائیلی، در کتابی با عنوان «بازجو» (The Interrogator) که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، مطرح شده بود.
تیم «شینبت» (سازمان امنیت داخلی اسرائیل) به این نتیجه رسید که رون آراد هرگز به دست حزبالله یا سپاه پاسداران نیفتاده است. به گفته این تیم، پاسخِ معمای ناپدید شدن او به احتمال زیاد در روستای «نبیشیت» نهفته است؛ همان مکانی که تحقیقات مشترک حزبالله و ایران نیز به آن اشاره کرده بودند.
آقای دیسکین گفت که آن گزارش در داخل دولت [اسرائیل] چندان مورد توجه قرار نگرفت.
موساد به جای کنار گذاشتن فرضیه مربوط به ایران، با انجام یک عملیات ربایش جسورانه — که پیشتر گزارشی درباره آن منتشر نشده بود — بر پیگیری این فرضیه پافشاری کرد.
«علیرضا عسگری»، از سرداران نیروی قدس سپاه پاسداران، سالها بود که در رادار موساد قرار داشت. او روابط نزدیکی با رهبران حزبالله داشت و تا مقام معاونت وزیر دفاع ایران نیز ارتقا یافته بود. مهمتر از همه اینکه، او اندکی پس از ناپدید شدن رون آراد، وارد لبنان شده بود.
به گفته همسرش، «زیبا احمدی»، سردار عسگری در دسامبر ۲۰۰۶ به استانبول سفر کرد و در هتل «سیلان» (Ceylan) اقامت گزید. او از همانجا ناپدید شد.

تصویری از یک عکس چاپشده که علیرضا عسگری، از سرداران نیروی قدس ایران، را در کنار مقامات ارشد حزبالله و جنبش امل در لبنان، در اواخر دهه ۱۹۸۰ نشان میدهد.
ماجرای ناپدید شدن سردار عسگری بهسرعت به یکی از بزرگترین معماهای دنیای اطلاعات و جاسوسی تبدیل شد.
اسرائیلیها همواره هرگونه دخالتی در این ماجرا را بهشدت تکذیب کردهاند.
سالها بعد، در حالی که ایالات متحده و ایران مشغول مذاکره بر سر توافق هستهای و تبادل زندانیان بودند، طرف ایرانی از همتایان آمریکایی خود پرسید که چه بر سر سردارِ مفقودشدهشان آمده است. مقامات آمریکایی هرگونه دخالتی را انکار کردند، اما خودشان بهطور غیررسمی شروع به پرسوجو در این باره کردند.
به گفته یکی از مقامات سابق آمریکایی که در آن مذاکرات حضور داشت، مقامات اسرائیلی به مذاکرهکنندگان آمریکایی گفتند که سردار عسگری کشته شده است. سه مقام سابق دیگر آمریکایی که همکاری نزدیکی با اسرائیل داشتند، گفتند که عوامل موساد او را ربودند، هفتهها مورد بازجویی قرار دادند و سپس به قتل رساندند.
یکی از این مقامات سابق اظهار داشت که ژنرال عسگری در داخل یک قایق مورد بازجویی قرار گرفته و سپس به درون دریای سیاه انداخته شده است. به گفته آنها، موساد این ژنرال را در مورد احتمال دست داشتن او در ماجرای ناپدید شدن آقای آراد بازجویی کرده بود؛ اما بازجویان هیچگونه ارتباطی در این زمینه نیافتند.
اسحاق ایلان، از بازجویان ارشد «شینبت» (سازمان امنیت داخلی اسرائیل)، در مصاحبهای با «نیویورکتایمز» به گفتگویی با مقامات موساد پیش از ناپدید شدن ژنرال عسگری اشاره کرد. او اگرچه نامی از این ژنرال نبرد، اما گفت که در جریان یک مأموریت اطلاعاتی پرخطر مرتبط با ناپدید شدن آن خلبان قرار گرفته بود.
او پیش از مرگش در سال ۲۰۲۰ به «نیویورکتایمز» گفت: «حتی پیش از انجام عملیات هم متوجه بودم که راهحل اصلاً در آنجا نیست.»
مشخص نیست آمریکاییها تا چه حد درباره آنچه از ماجرای ناپدید شدن ژنرال عسگری دریافته بودند، به ایران اطلاع دادند. ایران تحقیقات مستقل خود را انجام داد و خانم احمدی به نیویورک تایمز گفت که بازرسان به او گفتهاند عوامل اسرائیلی وارد اتاق هتل همسرش شده، به او داروی بیهوشی خورانده و سپس او را ربودهاند.
به گفته او، بازرسان خودرویی را که در این عملیات استفاده شده بود، در حالی که در کنار دریای سیاه رها شده بود، پیدا کردند.
وقتی از او پرسیده شد که چرا اسرائیلیها میخواستند از همسرش بازجویی کنند، پاسخ داد: «آیا تا به حال نام “رون آراد” را شنیدهاید؟»
هشدارهای بیشتر. یک ربایش دیگر.
بازجویی از ژنرال عسگری هیچگونه سرنخی درباره محل حضور آقای آراد به دست نداد. بنابراین، مقامات بار دیگر کار را از نقطه صفر آغاز کردند.
آقای «کالو» که در سال ۲۰۱۴ ریاست واحد رسیدگی به وضعیت مفقودین ارتش اسرائیل را بر عهده داشت، در مصاحبهای با نیویورک تایمز شرح داد که چگونه سالها ارتباطات شنودشده، گزارشهای منابع اطلاعاتی و ارزیابیهای تحلیلی را بررسی کرده است.
او به همان نتیجهای رسید که سالها پیشتر، تیم «شینبت» (سازمان امنیت داخلی اسرائیل) و همچنین تیم تحقیقاتی مشترک حزبالله و ایران به آن دست یافته بودند: آقای آراد به احتمال زیاد در سال ۱۹۸۸، و احتمالاً در منطقه «نبیشیت»، جان باخته است. او هرگز در ایران نبوده است.
آقای کالو گفت که گزارش مفصل خود را در اواخر سال ۲۰۱۶ به بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، ارائه کرد. این نتیجهگیری بهسرعت در بخش خبری شبکه ۲ تلویزیون اسرائیل بازتاب یافت.

آوی کالو، که در سال ۲۰۱۴ ریاست واحد مفقودین ارتش اسرائیل را بر عهده داشت؛ تصویر مربوط به ماه سپتامبر در خانه او در «رمات هاشارون» اسرائیل است. عکس از: آویشاگ شار-یاشو برای نیویورک تایمز
زمانی که آقای کالو در سال ۲۰۱۹ بازنشسته شد، تصور میکرد که پرونده فرضیه حضور آراد در ایران برای همیشه بسته شده است. او در گفتگو با همکارانش پیشنهاد کرد که تمرکز فعالیتهای اطلاعاتی آینده بر منطقه «نبیشیت» معطوف شود.
آقای کالو گفت که به صراحت به افسران اطلاعاتی اسرائیل اعلام کرده بود که ربودن ایرانیها کمکی به حل پرونده آراد نخواهد کرد.
اما دو سال بعد، یعنی تقریباً دو دهه پس از آنکه ژنرال صابری در هماهنگیِ جستجوهای حزبالله برای یافتن آقای آراد در لبنان نقش داشت، او هنگام خروج از آپارتمانش ربوده شد و سر از یک جعبه یخچال در یک کامیون باربریِ متعلق به موساد درآورد. اسرائیلیها هرگز دست از این گمان برنداشتند که ژنرال صابری باید درباره محل نگهداری آن خلبان، اطلاعاتی داشته باشد.
پس از یک بازجویی طولانی، این ژنرال که گیج و مبهوت شده بود، در خیابانی در ژوهانسبورگِ آفریقای جنوبی رها شد. او بعدها گفت که تحت شکنجه قرار گرفته است.
در حالی که پرسشهای بسیاری در اسرائیل مطرح بود، دیوید بارنیا، رئیس وقت موساد، اعلام کرد که مجوز عملیاتی را برای کسب اطلاعات درباره آقای آراد صادر کرده بوده است. او این مأموریت را «شجاعانه و جسورانه» توصیف کرد، اما در نهایت آن را یک «شکست» دانست.
سرانجام، بازگشت به نقطه آغاز
به گفته نزدیکان، پس از آن ماجرا، آقای بارنیا به اعضای موساد گفت که میتوانند هر آنچه درباره پرونده آراد میدانند را در دستگاه کاغذخردکن بریزند.
هیچیک از عملیاتها، ربودنها، یورشها یا کشتارها، آنها را به یافتن این خلبان مفقودشده نزدیکتر نکرده بود. موساد بهطور جدی شروع به بررسی روستای «نبیشیت» کرد.
آقای دیرانی مدتها پیش به بازجویان گفته بود که در همین روستا، آقای آراد را به دست خانوادهای مورد اعتماد سپرده است. او گفته بود که آن افراد، یک شب آقای آراد را تنها گذاشتند تا به نبرد با نیروهای اسرائیلی در آن نزدیکی بروند.
این همان روستایی است که در تحقیقات مشترک حزبالله و ایران، بهعنوان محل احتمالی نگهداری (یا محل دفن) آقای آراد شناسایی شده بود. دستکم دو مورد از تحقیقات بعدی اسرائیل نیز به همین نتیجه رسیده بودند.
به گفته مقامات سابق اسرائیلی و مقامات فعلی لبنانی، یکی از معدود کسانی که در سال ۱۹۸۸ مظنون به اطلاع از محل حضور آقای آراد بود، احمد شکر، یک افسر امنیتی بازنشسته لبنانی است. دسامبر گذشته، آقای شکر خانه را به قصد شرکت در جلسهای ترک کرد که گمان میبرد مربوط به یک معامله تجاری است.
او بلافاصله ناپدید شد و مقامات لبنانی معتقدند که توسط عوامل اسرائیلی ربوده شده است. سرنوشت و محل حضور آقای شکر همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد؛ درست مانند آنچه ممکن است او به بازجویان گفته باشد. مقامات اسرائیلی اکنون میگویند نزدیکترین فرضیهای که در اختیار دارند این است که آقای آراد به تلافیِ کشته شدن برادر آقای شکر — که در آن شب از سال ۱۹۸۸ در حال نبرد با نیروهای اسرائیلی جان باخته بود — اعدام شده است. (رنا شکر، برادرزادهی احمد شکر، در مصاحبهای گفت که عمویش هیچ ارتباطی با آقای آراد نداشته است.)
چند ماه پس از ناپدید شدن آقای شکر، سربازان اسرائیلی در جریان یکی از مرگبارترین درگیریهای دورهی اخیرِ نبرد با حزبالله، به «نبیشیت» یورش بردند. در این رویداد، دهها تن از اهالی لبنان کشته و زخمی شدند.
سربازان اسرائیلی بخشی از یک گورستان را به امید یافتن بقایای پیکر آقای آراد جستوجو کردند و قبری را از خاک بیرون آوردند. آنها به نتیجهای نرسیدند، اما مقامات میگویند جستوجو همچنان ادامه دارد؛ با این تفاوت که اکنون تمرکز به جای ایران، بر لبنان معطوف شده است.
آقای کالو گفت: «ما باید ۲۰ سال پیش به آنجا میرفتیم. این یک ناکامی بود. ما نتوانستیم خود را از این روایت که ایران در ماجرا دست داشته است، رها کنیم. نتوانستیم سرنوشت آراد را از تهدیدِ ایران جدا کنیم؛ چرا که این تصور، عمیقاً در وسواس ذهنی ما ریشه دوانده بود.»

قبری خالی در «نبی شیت» لبنان که در ماه مارس توسط ارتش اسرائیل، در جریان جستوجو برای یافتن بقایای پیکر آقای آراد، حفر شده بود / عکس: دیوید گوتنفلدر / نیویورک تایمز
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
در پی واژگونی مرگبار اتوبوس کارگران پالایشگاه گاز دهلران و جان باختن ۱۲ نفر، رئیس شورای اسلامی کار ایلام از وخامت حال ۳ کارگر مصدوم و بستری شدن آنها در بخش مراقبتهای ویژه خبر داد و نقص ایمنی خودروی پیمانکاری را یکی از عوامل حادثه دانست.
به گزارش خبرنگار ایلنا، حوالی ساعت ۱۹ شامگاه گذشته (شنبه ۲۳ آبان ماه)، یک دستگاه اتوبوس سرویس ایاب و ذهاب حامل کارکنان شرکت پتروپالایش و پالایشگاه گاز (NGL) دهلران که پس از پایان شیفت کاری در مسیر بازگشت از محل کار به سمت منازل خود در حرکت بود، در محور جادهای دشتعباس به مورموری دچار سانحه واژگونی شد. در پی وقوع این رخداد ناگوار، تا صبح روز یکشنبه (۲۴ آبان ماه)، شمار جانباختگان این حادثه به ۱۲ تن افزایش یافت و ۱۸ تن از کارگران مصدوم نیز جهت دریافت خدمات درمانی در بیمارستانها و مراکز درمانی استان بستری شدند.
به منظور واکاوی دقیقتر ابعاد این سانحه، پیگیری آخرین وضعیت جسمانی کارگران مصدوم و بررسی علل فنی بروز این فاجعه، به سراغ یارسان الفتی (رئیس کانون هماهنگی شوراهای اسلامی کار استان ایلام) میرویم تا جزئیات کامل ماجرا را از زبان وی جویا شویم.
الفتی در گفتگو با خبرنگار ایلنا، ضمن ابراز تأسف عمیق از وقوع این سانحه تلخ برای جامعه کارگری در منطقه دهلران و آبدانان، در تشریح آخرین آمار سرنشینان و وضعیت درمانی مصدومان اظهار داشت: در لحظه وقوع سانحه، نزدیک به ۳۰ تن از کارکنان در این اتوبوس حضور داشتند که متأسفانه تا این ساعت، ۱۲ نفر از سرنشینان از جمله راننده اتوبوس، در اثر شدت جراحات وارده جان خود را از دست دادهاند. همچنین از مجموع ۱۸ مصدومی که در پی این حادثه به مراکز درمانی منتقل شدند، ۴ نفر پس از دریافت اقدامات پزشکی اولیه و بهبود نسبی شرایط جسمانی از بیمارستان ترخیص شدند و سایر مصدومان کماکان تحت مداوا و نظارت پزشکی قرار دارند.
این فعال صنفی تاکید کرد: در حال حاضر، عمدهترین دغدغه و تمرکز ما معطوف به حفظ سلامتی و روند درمانی کارگران بستری است؛ چراکه وضعیت جسمانی حدود ۳ نفر از مصدومان وخیم گزارش شده و هماکنون در بخش مراقبتهای ویژه (ICU) تحت مراقبتهای فشرده پزشکی هستند.
رئیس شورای اسلامی کار استان ایلام، در ادامه در خصوص وضعیت مالکیت خودرو و روند بررسیهای صورتگرفته پیرامون علل فنی حادثه تصریح کرد: اتوبوس مذکور متعلق به یک شرکت پیمانکاری خدماتی تحت پوشش و طرف قرارداد با شرکت نفت بوده که مسئولیت تأمین سرویس ایاب و ذهاب کارکنان این مجموعه را بر عهده داشته است. در حال حاضر، ابعاد فنی و حقوقی این حادثه توسط کارشناسان رسمی قوه قضائیه و مراجع ذیربط به صورت ویژه در دست بررسی است اما قرائن و شواهد اولیه حاکی از بروز سهلانگاری و قصور از ناحیه مجموعه پیمانکاری و همچنین ضعف نظارت سوی شرکت نفت بر کیفیت و ایمنی ناوگان حملونقل این خط سرویسدهی است.
وی در پاسخ به پرسشی مبنی بر احتمال فرسودگی خودرو و یا سوار کردن مسافر بیش از ظرفیت مجاز خاطرنشان کرد: از حیث تعداد سرنشینان، ظرفیت استاندارد تعیینشده برای این اتوبوس ۴۲ نفر بوده است؛ بنابراین حضور ۳۰ کارگر در داخل خودرو کاملاً منطبق بر ظرفیت استاندارد بوده و تخلفی از بابت تکمیل بیش از حد ظرفیت صورت نگرفته است. از سوی دیگر، اتوبوس یادشده مدل سال ۱۳۹۷ بوده و به لحاظ سال تولید، خودروی فرسوده یا بسیار قدیمی محسوب نمیشود؛ لیکن واقعیت امر آن است که به واسطه بهرهبرداری مستمر در خطوط سرویسدهی کارگری و عدم رسیدگیهای دورهای و تعمیرات فنی لازم، این خودرو از استانداردهای ایمنی و استحکام فنی مورد نیاز برای تردد در محورهای جادهای برخوردار نبوده است.
الفتی با استناد به گزارشها و ارزیابیهای مقدماتی کارشناسان در صحنه تصادف افزود: بر مبنای آنچه در کارشناسیهای اولیه محرز گردیده، این اتوبوس فاقد گواهی معتبر معاینه فنی بوده و لاستیکهای آن نیز کاملاً صاف، مستهلک و فاقد عاج استاندارد بودهاند؛ بهگونهای که خودرو بسیاری از شاخصها و الزامات فنی و ایمنی پایه را برای تردد نداشته است.
او در پایان تاکید کرد: بیتردید اعلام نظر قطعی و نهایی در خصوص مقصران حادثه، منوط به تکمیل تحقیقات کارشناسان رسمی و صدور رأی از سوی مراجع قضایی است و باید منتظر گزارش نهایی آنها ماند اما بر اساس یافتههای اولیه، در گام نخست بیاحتیاطی و تخطی راننده از سرعت مطمئنه و در گام بعدی، نقص فنی خودرو، فقدان ایمنی کافی در ساختار اتوبوس، عدم صدور معاینه فنی و فرسودگی مفرط لاستیکها، بهعنوان عوامل اصلی زمینهساز این واژگونی مرگبار شناسایی شدهاند.
بر اساس گزارشهای رسیده، اسامی کارگران فوت شده به شرح زیر است:
۱. امین محمدولی
۲. محمدرضا محمدی
۳. سعید غلامی
۴. لطفالله مرادی
۵. روحالله علیجانی
۶. فریبرز هادیزاده
۷. سجاد نصراللهی
۸. بهرام طهماسبی
۹. محمد رحیمی
۱۰. موسی رحیمی
۱۱. احمد تقیزاده
۱۲. ایوب حسنوند
اسامی مصدومان و بیمارستانهای محل بستری:
بیمارستان رسول اکرم آبدانان:
۱. توکل خستوانه
۲. مهدی کریمزاده
۳. مهدی نظرزاده
۴. امید حاجی زاده
۵. محمد پورساعدی
بیمارستان گنجویان دزفول:
۶. سامان همتی
۷. اسماعیل محتشمیان
۸. عیسی کرمی
۹. کامران نوروزی
۱۰. نعیم محمدولی (بستری در ICU)
۱۱. مهدی دردانه
۱۲. احسان دانیالی
۱۳. مراد اکبریزاد
۱۴. نورمحمد صفار
۱۵. علی دنیالی
۱۶. آرش بابایی
۱۷. حسین محمدی ارشد
۱۸. مجید فیلی (بستری در ICU)
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
جانا چوکر و یمنا ایهاب / رویترز / ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶
بحرین روز یکشنبه اعلام کرد که چندین حمله هوایی ایران را رهگیری و منهدم کرده است. تهران ادعا میکند به یک پایگاه نظامی آمریکا در این پادشاهیِ حاشیه خلیج فارس حمله کرده است.
این نخستین بار از ماه سپتامبر است که پدافند هوایی بحرین دست به چنین رهگیریهایی میزند. پیش از این، دو بار نسبت به تهدیدهای احتمالی هشدار داده شده و از ساکنان خواسته شده بود به پناهگاه بروند.
به گزارش خبرگزاری فارس، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد که در تلافی «اقدامات خصمانه آمریکا»، به یک پایگاه نظامی ایالات متحده در بحرین حمله کرده است.
ارتش بحرین اعلام کرد که پدافند هوایی این کشور چندین حمله هوایی ایران را پیش از رسیدن به اهدافشان رهگیری کرده است. بحرین، تهران را به ادامه «رویکرد خصمانه نظاممند» علیه این پادشاهی متهم کرد.
شبکه تلویزیونی «پرس تیوی» (رسانه دولتی ایران) به نقل از سپاه پاسداران گزارش داد که این نیرو شش پهپاد را به سمت رادار پدافند هوایی آمریکا در پایگاه بالگردهای «الرفاع» در بحرین پرتاب کرده است. مقامات آمریکایی یا بحرینی هنوز این خبر را تأیید نکردهاند.
وزارت کشور بحرین از شهروندان و ساکنان این کشور خواست که ضمن حفظ آرامش، به نزدیکترین مکان امن بروند. گفتنی است بحرین میزبان ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده است.
دو روز پیش از این، سپاه پاسداران مدعی شده بود که به یک تأسیسات راداری هشدار زودهنگام آمریکا در بحرین حمله کرده است. ارتش آمریکا این ادعا را تکذیب کرد و اعلام نمود که دو پهپاد ایرانی را بدون بروز هیچگونه خسارتی رهگیری کرده است.
تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به این درگیریِ تقریباً نهماهه هنوز به نتیجه ملموسی نرسیده است؛ بهطوری که با وجود کاهش کلی درگیریها میان آمریکا و ایران، حملات پراکنده همچنان ادامه دارد.
این جنگ در تاریخ ۲۸ فوریه با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد و متعاقباً به سراسر منطقه گسترش یافت؛ بهگونهای که تهران نیز حملات موشکی و پهپادی متعددی را علیه پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس انجام داده است.
خبرگزاری رویترز روز شنبه گزارش داد، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در روزهای اخیر گفته است که اگر ایالات متحده با اقدامات تحریکآمیز جدیدی از سوی تهران یا حوثیهای یمن (که تحت حمایت ایران هستند) مواجه نشود، ممکن است از حمله به ایران خودداری کند؛ با این حال، او تأکید کرده است که محاصره دریایی آمریکا را حفظ خواهد کرد.
از سوی دیگر، درگیریها میان حوثیها و ائتلاف به رهبری عربستان سعودی همچنان ادامه دارد. این ائتلاف روز یکشنبه اعلام کرد که دو موشک بالستیک شلیکشده توسط حوثیها به سمت ریاض، پایتخت عربستان، و همچنین سه پهپاد در «منطقه شرقی» این کشور — که منطقهای نفتخیز است — را رهگیری و منهدم کرده است.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
مارسیا دان / آسوشیتدپرس / ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶
فضاپیمای استارشیپ شرکت اسپیسایکس روز شنبه بازگشتی پیروزمندانه به زمین داشت و درست در همان نقطهای که سفرش را ۲۲ ساعت پیش آغاز کرده بود، توسط بازوهای مکانیکی غولپیکر در میانهی هوا مهار شد.
این همان پایانبندی باشکوهی بود که ایلان ماسک و تیمش به آن امید داشتند؛ نخستین مهارِ موفقیتآمیز یک فضاپیمای استارشیپ هنگام بازگشت از فضا. با این حال، از آنجا که بوستر (پیشران) مرحلهی اول اندکی پس از پرتاب روز جمعه از تگزاس منفجر شد، این شرکت از دستیابی به هدف «مهار دوگانهی» خود بازماند؛ هدفی که همچنان برای شتاب بخشیدن به سفرهای ماه و مریخ دنبال میشود.
در حالی که لاشهی بوستر در خلیج مکزیک باقی مانده و با بویههای شناور محصور شده بود، این فضاپیمای گلولهشکل از جنس فولاد ضدزنگ، به صورت عمودی روی سکوی پرتاب فرود آمد.
این مهارِ مهیج که به صحنههای علمی-تخیلی شباهت داشت، به فراموش شدن ناکامی آشفتهی بوستر کمک کرد. در حالی که فضاپیما در ارتفاع بالا و در میان بازوهای برج پرتاب معلق بود، دوربینها نمای آن را از بالا تا پایین به تصویر میکشیدند.
دن هوت، گزارشگر اسپیسایکس، در حالی که هر کلمه را با هیجان ادا میکرد، فریاد زد: «باورتان میشود؟ او را ببینید! عزیزم، او برگشت!»
ماسک که این رویداد را یک «روز حماسی» خواند، ساعاتی بعد از برج پرتاب بالا رفت تا با تلفن همراهش از نزدیک فیلم بگیرد. او حتی فضاپیما را در آغوش گرفت و در شبکهی اجتماعی ایکس نوشت: «عالی به نظر میرسد.»
مقامات اسپیسایکس اعلام کردند که مهار روز شنبه نشاندهندهی قابلیت استفادهی مجدد کامل از استارشیپ است؛ قابلیتی که برای بازیابی سریع و کمهزینهی فضاپیماها حیاتی است. اگرچه بازیابی بوستر در روز جمعه ناموفق بود، اما این شرکت پیشتر سه بار بوسترها را با موفقیت مهار کرده و کارآمدی این روش را به اثبات رسانده بود.
ناسا از خبر روز شنبه استقبال کرد. این آژانس فضایی میلیاردها دلار به اسپیسایکس پرداخت میکند تا در اواخر دههی میلادی جاری، فضانوردان ماموریت «آرتمیس» را بر سطح ماه فرود آورد و به ساخت یک پایگاه دائمی در ماه کمک کند. اما جاهطلبیهای ماسک از این هم فراتر است: او میخواهد ناوگانی از استارشیپها را برای ساخت یک شهر در مریخ به فضا بفرستد.
جرد آیزاکمن، مدیر ناسا، در ایکس نوشت: «تقریباً شبیه جادو بود. روزبهروز افراد بیشتری به این مسیر ایمان میآورند... یک گام دیگر نزدیکتر به (ایموجیهای ماه و پرچم ایالات متحده).»

بزرگترین و قدرتمندترین موشک جهان — غولی به ارتفاع ۴۰۷ فوت (۱۲۴ متر) — اواخر بعدازظهر جمعه از پایگاه استارشیپ اسپیسایکس در نزدیکی مرز آمریکا و مکزیک به آسمان پرتاب شد. فضاپیمای مرحلهی بالایی پیش از آنکه اوضاع در بخش بوستر از کنترل خارج شود، به نرمی از آن جدا شد، به مدار زمین صعود کرد و ۲۶ ماهوارهی پیشرفتهی استارلینک را در مدار رها ساخت.
استارشیپ در ارتفاع ۱۶۵ مایلی (۲۶۵ کیلومتری) به گردش دور زمین ادامه داد و تصاویر زندهای از خود و کرهی زمین را از طریق استارلینک به زمین مخابره کرد. این فضاپیما ۱۴ دور کامل به دور زمین چرخید که رکورد یک تا دو دور در ماموریت قبلی را به کلی تحتالشعاع قرار داد.
این پانزدهمین پرواز یک استارشیپ در ابعاد واقعی از سال ۲۰۲۳ تاکنون و تنها دومین سفر مداری آن به شمار میرفت.
اسپیسایکس گزارش داد که به نظر میرسد تمامی بخشهای فضاپیما، از جمله سپر حرارتی حیاتی آن، عملکردی بینقص داشتهاند.
در خصوص بوستر نیز، کیت تایس از اسپیسایکس گفت که موتورهای آن در مسیر بازگشت به زمین بیش از حد زود خاموش شدند. سیستم هدایت بوستر تشخیص داد که در موقعیت درستی قرار ندارد و به طور خودکار مسیر انحرافی به سمت آب و فرآیند خودتخریبی را فعال کرد. مهندسان همچنان در حال بررسی علت این نقص هستند.
اسپیسایکس انتظار دارد ظرف چند ماه آینده، پرتاب استارشیپها را از مرکز فضایی کندی ناسا در فلوریدا آغاز کند. این مرکز نقطهی شروع ماموریت بعدی آرتمیس ناسا خواهد بود که در آن فضاپیما به جای رفتن به ماه، برای تمرین عملیات فرودگر ماه در مدار زمین باقی میماند.
چهار فضانورد ماموریت «آرتمیس ۳» تلاش خواهند کرد کپسول خود را نه تنها به استارشیپ، بلکه به فرودگر «بلو مون» (Blue Moon) شرکت بلو اوریجین نیز متصل کنند. این دو شرکت به نوبت خدمه را به سطح ماه منتقل خواهند کرد. ناسا زمان اجرای ماموریت «آرتمیس ۴» — نخستین فرود انسان بر سطح ماه پس از دوران آپولو در بیش از نیم قرن پیش — را دستکم سال ۲۰۲۸ هدفگذاری کرده است.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
الکساندر وارد و آنات پلِد / وال استریت ژورنال / ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶
مقامهای آمریکایی میگویند طبق برآورد جامعه اطلاعاتی ایالات متحده، ایران بین ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ موشک در زرادخانه خود دارد. این بدان معناست که در صورت ازسرگیری یک جنگ تمامعیار، تهران همچنان از توانایی قابلتوجهی برای حمله به اهداف ایالات متحده و متحدانش برخوردار است.
به گفته این مقامات، به دلیل دشواریهای ردیابی تعداد دقیق موشکهایی که ایران آماده پرتاب دارد یا در انبارها نگهداری میکند، سطح اطمینان به این برآورد پایین است. با این حال، مقامات تأکید کردند که روشن است ایران همچنان ذخایر قابلتوجه و نیرومندی در اختیار دارد.
مقامها میگویند با وجود اینکه ایالات متحده و اسرائیل به تأسیسات تولید موشکی ایران آسیب رساندهاند، تهران به بازسازی زرادخانه خود ادامه داده است — هرچند این روند کندتر از دوران پیش از جنگ بوده و عمدتاً با استفاده از قطعاتِ از پیش ذخیرهشده انجام شده است. تهران همچنین تعداد زیادی پهپاد و موشک کوتاهبرد در اختیار دارد.
بازسازی ذخایر ایران با اظهارات مقامات دولت آمریکا — از جمله رئیسجمهور ترامپ — مبنی بر اینکه ارتش ایران «درهمکوبیده» (و بهشدت تضعیف) شده است، در تضاد است. به گفته مقامات آمریکایی، این موضوع همچنین بر بحثهای داخلی دولت ترامپ در خصوص احتمال آغاز مجدد حملات (بههمراه اسرائیل) تأثیر گذاشته است.
برآورد مشابه مقامهای نظامی اسرائیل
مقامهای نظامی اسرائیل نیز برآورد مشابهی دارند و معتقدند ایران بیش از ۱۵۰۰ موشک بالستیک در اختیار دارد؛ هرچند به دلیل دشواری در تعیین دقیق تعداد، برآوردهای مقامات در سطح منطقه متفاوت است.
سیمون لِدین، که در دوره اول ریاستجمهوری ترامپ به عنوان معاون دستیار وزیر دفاع در امور خاورمیانه فعالیت میکرد، گفت حتی اگر پایینترین رقم برآورد شده — یعنی ۱۵۰۰ موشک — را در نظر بگیریم، به این معناست که ایران بیش از نیمی از ذخایر موشکیِ تخمینیِ پیش از جنگ خود را دوباره تأمین کرده است. لِدین افزود که ایران در فاصله میان «جنگ ۱۲ روزه» در ژوئن ۲۰۲۵ و آغاز درگیریهای کنونی در ماه فوریه، زرادخانه خود را بهطور کامل بازسازی کرده است.
ایران با استفاده از موشکهای بالستیک، پهپادها و تاکتیکهای بهبودیافته، همچنان به تأسیسات نظامی، رادارها و سامانههای هشدار زودهنگام ایالات متحده در سراسر خاورمیانه آسیب وارد میکند. به گفته مقامات اسرائیلی و آمریکایی، در نتیجه این وضعیت، بسیاری از تجهیزات و امکانات نظامی ایالات متحده به اسرائیل منتقل شدهاند که مکان امنتری محسوب میشود.
ترامپ فعلاً تصمیم گرفته است به جای صدور دستور حملات گسترده، فشار اقتصادی بر تهران را از طریق محاصره و تحریمها حفظ کند. جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، از وقفه در درگیریها استفاده کرد تا کانالی برای گفتگو با یکی از چهرههای تندرو در ایران به منظور دستیابی به توافق ایجاد کند، اما ترامپ به او دستور داد که به این دیپلماسی پایان دهد و بر مسائل داخلی تمرکز کند.
متحدان ایالات متحده در منطقه خلیج فارس به دولت ترامپ اعلام کردهاند که خواهان بازگشت به جنگ نیستند، زیرا ایران ممکن است در اقدامی تلافیجویانه، آنها را هدف موشکها و پهپادهای خود قرار دهد. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل — که پس از انتخابات بینتیجه ماه گذشته، همچنان به عنوان نخستوزیر موقت فعالیت میکند — همچنان بر انجام عملیاتهای جدید علیه ایران اصرار دارد. رومن گوفمن، رئیس موساد، روز جمعه برای گفتگو با مقامات آمریکایی درباره ایران در واشنگتن حضور داشت.
معنای «شکست» برای ایالات متحده
ترامپ روز چهارشنبه در سخنرانی خود به مناسبت «روز کهنهسربازان» تلویحاً گفت که ایالات متحده هنوز جمهوری اسلامی را بهطور کامل شکست نداده است. او گفت: «ما پیروز شدیم. حالا سوال این است که چه زمانی میخواهیم [کار را] تمام کنیم. ما باید به پیروزی کامل دست یابیم، نه پیروزی ۹۳ درصدی. پیروزی باید کامل باشد.»
او بعداً به هیو هویت، مجری رادیویی، گفت که اگر در پایان دوره ریاستجمهوریاش، رژیم ایران همچنان بر سر قدرت باشد، این به معنای «شکست» برای ایالات متحده خواهد بود.
یکی از مقامهای کاخ سفید اظهار داشت که «عملیات خشم حماسی» (Operation Epic Fury) — نامی که ایالات متحده برای عملیات علیه ایران برگزیده است — نیروهای ایرانی را ناتوان ساخته و کارزار «خفهسازی اقتصادی» باعث شده است که این رژیم ضعیفتر از هر زمان دیگری شود.
جیم لمسون، پژوهشگر مهمان در «کینگز کالج لندن» و تحلیلگر پیشین سازمان سیا که در امور نظامی ایران تخصص دارد، میگوید برآورد تعداد موشکهای ایران دشوار است؛ چرا که تهران با این موضوع به صورت کاملاً محرمانه برخورد میکند، ایران به تولیدکنندگان موشکی متعدد و متنوعی وابسته است، و مجهولات بسیاری وجود دارد — از جمله اینکه ایران با استفاده از قطعات نهایی که در تأسیسات زیرزمینی انبار کرده، قادر به تولید چه تعداد موشک جدید است.
او افزود که دشواری این ارزیابی با این واقعیت دوچندان میشود که برآوردهای پیش از جنگ درباره ذخایر موشکی ایران نیز چندان شفاف و دقیق نبودهاند.
وی گفت: «با توجه به اینکه خودم در گذشته برای دولت در این زمینه کار کردهام، میدانم که حتی با دسترسی به تمام اطلاعات طبقهبندیشده، سطح اطمینانِ چنین برآوردهایی میتواند بسیار پایین باشد.»
ایران در حال بازسازی و تجهیز مجدد خود است
یکی از اهداف ایالات متحده و اسرائیل از آغاز جنگ علیه ایران، نابودی توانمندیهای موشکی بالستیک این کشور بود. پس از حملات بمباران مشترک، هر دو کشور مدعی موفقیت شدند؛ بهطوری که نتانیاهو ادعا کرد برنامه موشکی ایران با موفقیت درهمکوبیده شده و ذخایر موشکی باقیمانده نیز «رو به اتمام» است.
اما یک مقام نظامی اسرائیلی میگوید با وجود ضربات سنگینی که به ایران وارد شده، آنها «در حال بازسازی و تجهیز مجدد» هستند و خود را برای دورهای جدی از درگیری آماده میکنند.
ایران همچنین توانسته است کارایی حملات خود علیه اهدافی در خاورمیانه را افزایش دهد. این امر از طریق بهبود اطلاعات و دادههای مربوط به تعیین اهداف — از جمله با کمک متحدانی نظیر روسیه — و همچنین ارتقای تاکتیکها (مانند استفاده ترکیبی از موشکها و پهپادها) محقق شده است.
بلال صعب، مدیر ارشد اجرایی در شرکت «ترندز یواس» (Trends US) — یک موسسه ارزیابی ریسکهای ژئوپلیتیک مستقر در واشنگتن — میگوید: «مسئله فقط بزرگی این زرادخانه نیست، بلکه نحوه استفاده ایران از آن است؛ فرماندهان ایرانی ترفندهایی آموختهاند که باعث میشود عملکردشان مؤثرتر باشد.»
در ماه آوریل، روزنامه «وال استریت ژورنال» گزارش داد که ایران همچنان هزاران موشک بالستیک کوتاهبرد و میانبرد در اختیار دارد که میتوان آنها را از تأسیسات زیرزمینی خارج کرد. اگرچه حملات اسرائیل و آمریکا باعث ریزش و مسدود شدن ورودی این تأسیسات شده بود، اما تصاویر ماهوارهای نشان میدهند که ایران با خاکبرداری مجدد، دوباره به برخی از آنها دسترسی پیدا کرده است. به گفته یک مقام اسرائیلی، موشکهای موجود در این سایتهای زیرزمینی احتمالاً سالم باقی ماندهاند.
در ماه سپتامبر، وال استریت ژورنال گزارش داد که ایران تولید موشکهای بالستیک را با استفاده از قطعات نهایی که پیشتر انبار کرده بود، از سر گرفته است. پیت هگست، وزیر دفاع، روز سهشنبه در نخستین نشست خبری خود پس از شش ماه، به خبرنگاران گفت که زیرساختهای دفاعی-صنعتی ایران و همچنین بیش از ۸۰ درصد از زیرساختهای هستهای-صنعتی این کشور «از بین رفتهاند». او اظهار داشت: «از هر نظر، ما به یک پیروزی نظامی تاریخی دست یافتهایم.»
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
سالهاست که وضع عربها در اسراییل را دنبال میکنم. انگیزه اصلیام در این پیگیری، برخی شباهتهای میان عربهای اقلیم اهواز در جنوب غرب ایران و فلسطینیان ساکن اسراییل است. مشارکت گسترده این فلسطینیان در انتخابات پارلمان اسراییل (کنست) و انتخاب ۱۹ نماینده عرب در این پارلمان باعث شد تا این مقایسه را انجام دهم.
تعریف مفاهیم
قصد من از «عربها» در این پژوهش، عربهای جنوب غرب ایران است، نه همه عربهای ساکن ایران. نیز منظور از «عربهای اسراییل» فلسطینیانی است که پس از تأسیس کشور اسراییل در سال ۱۹۴۸ سرزمینهای خود را ترک نکردند و فلسطینیان ساکن باریکه غزه و کرانه باختری در این تعریف نمیگنجند.
عربها حدود ۸ درصد از جمعیت ایران را تشکیل میدهند که ۶ درصد آنان در جنوب ایران سکونت دارند، اما نسبت عربها در اسراییل حدود ۲۰ درصد جمعیت این کشور است. این مقایسه، در حوزه فرهنگی انجام گرفته است و هفت بخش را در بر میگیرد.
تجربه فرهنگی عربها در اسراییل نمونهای است که میتوان آن را با وضع فرهنگی ملیتهای غیرفارس در ایران، بهویژه عربهای اهواز مقایسه کرد.
نخستین نتیجهای که از بررسی منابع به دست میآید، این است که فلسطینیان شهروند اسراییل از نهادهای آموزشی، فرهنگی و مطبوعاتی به زبان عربی برخوردارند و نهادها و فرآوردههای ادبی، داستانی و شعری مستقلی دارند. این امر – البته - به معنای برخورداری آنان از برابری کامل فرهنگی با شهروندان یهودی نیست. و اما عرصههای فرهنگی مورد مقایسه:
اول: بهرسمیتشناختن زبان عربی و محرومیت اهوازیها از آموزش به زبان مادری
عربهای اسراییل
فلسطینیان در اسراییل دارای مدارس دولتی عربی هستند که از مدارس عبری مستقلاند و دورههای مهدکودک، دبستان و دبیرستان را در بر میگیرند. در این مدارس، دروس اصلی مانند ریاضیات، علوم، تاریخ، جغرافیا و ادبیات به زبان عربی تدریس میشوند.
این یکی از جنبههای مهمی است که وضع آنان را از وضع عربها در ایران متمایز میکند، زیرا اینان از نظام آموزشی دولتی کاملی به زبان مادری خود برخوردار نیستند، نه در دوره کودکستان، نه در مقطع دبستان و نه در دوره دبیرستان.
افزون بر این، دولت ایران از مهدکودکها و دورههای پیش دبستانی برای آموزش انحصاری زبان فارسی استفاده میکند تا کودک غیر فارس را از همان سنین پایین از زبان مادری اش جدا کند و از او یک فارس بسازد.
در خصوص مدارس عربی در اسراییل باید به چند نکته اشاره کرد:
۱- مدارس عربی ویژه مسلمانان، مسیحیان، دروزیها و بادیهنشینان وجود دارد که در برخی از برنامههای درسی با یکدیگر تفاوت دارند.
۲- دانشآموزان، زبانهای عربی، عبری و انگلیسی را میآموزند. از سوی دیگر دانشآموزان اغلب مدارس عبریزبان ملزم نیستند زبان عربی را با همان میزان و شدت فرا بگیرند.
۳- مدارس عربی در مقایسه با مدارس یهودی، از نظر بودجه و خدمات با نابرابریهایی روبهرو هستند. در پژوهشهای دانشگاهی و گزارشهای مربوط به نظام آموزشی اسراییل نیز به این موضوع اشاره شده است.[۱]
هیچیک از دانشگاههای بزرگ اسراییل - که زبان عبری را زبان اصلی تدریس و اعطای مدارک دانشگاهی قرار دادهاند - زبان عربی را بهعنوان زبان اصلی آموزش و صدور مدارک دانشگاهی به کار نمیگیرد. آموزش دانشگاهی عمدتاً به زبان عبری انجام میشود، حتی در گروههای زبان و ادبیات عربی.[۲]
با این حال، مؤسسات دانشگاهی و کالجهای عربی یا دارای حضور پررنگ عرب وجود دارند که از مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
• کالج آکادمیک القاسمی در شهر ‘باقه غربی’
• دانشسرای عالی عربی تربیت معلم در شهر حیفا
• نهادهای تربیت معلم و آموزش زبان عربی و علوم تربیتی.
عربهای اهواز
حکومت رضاشاه پهلوی همه مدارس شهرهای اهواز و محمره (خرمشهر) را که در آنها زبان عربی زبان آموزش بود، تعطیل کرد. این روند با سرنگونی حکومت شیخ خزعل در سال ۱۳۰۴ آغاز شد و در دوران پسر مخلوع او، محمدرضاشاه پهلوی ادامه یافت.
مسوولان جمهوری اسلامی نیز همان راه و روش نظام سلطنتی را در پیش گرفتند، و این به رغم اصل پانزده قانون اساسی مصوب آنان است که در گزاره دوم خود تصریح میکند: “استفاده از زبانهای محلی و قومی [غیرفارس] در مطبوعات و رسانههای گروهی آزاد است و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی، مجاز خواهد بود.”
با این همه، از زمان تصویب قانون اساسی در سال ۱۳۵۸ تاکنون، این اصل در عمل اجرا نشده است. زبانها و ادبیات ملیتهای غیرفارس، از جمله زبان و ادبیات عربی، در مدارس ابتدایی و متوسطه تدریس نمیشوند.
برخلاف اسراییل، در اقلیم اهواز، هیچ دانشگاه عربی و حتی هیچ مؤسسه یا مرکز تخصصی یا دانشسرای عالی تربیت معلم برای آموزش به زبان عربی وجود ندارد. پیشتر به این نمونه از نهادها در اسراییل اشاره کردم. آموزگاران اهوازی تحصیلات خود را در دانشسراهای – عالی، مقدماتی و راهنمایی - صرفاً به زبان فارسی میگذرانند.
بدتر از آن، نهادهای امنیتی حتی با تأسیس مؤسسات یا برگزاری کلاسهای خصوصی آموزش زبان عربی و قرآن کریم در منازل مردم اهواز مخالفت میکنند و مانع چنین فعالیتهایی میشوند. گاه نیز گردانندگان این کلاسها را با بهانههای امنیتی یا سیاسی بازداشت میکنند.
دوم: رسانهها؛ تکثر مطبوعات عربی در اسراییل و محاصره رسانههای اهوازی
عربهای اسراییل
در اسراییل مطبوعات عربی متنوعی وجود دارد و فلسطینیان داخل این کشور از روزنامهها، پایگاههای خبری و رسانههای گوناگون به زبان عربی برخوردارند که برخی از آنها پیشینهای طولانی دارند. از مهمترین این رسانهها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱- روزنامه اتحاد
این روزنامه در حیفا منتشر میشود و یکی از قدیمیترین روزنامههای عربی در اسراییل به شمار میرود. اتحاد در ۱۴ مه ۱۹۴۴ توسط حزب کمونیست اسراییل تأسیس شد و پس از سال ۱۹۴۸ نیز انتشار خود را ادامه داد و به یکی از مهمترین تریبونهای فرهنگی و سیاسی عربهای درون اسراییل تبدیل شد.[۳]
۲-روزنامه کلالعرب
این روزنامه در سال ۱۹۸۷ در شهر ناصره تأسیس شد و از مطبوعات شناختهشده و پرتیراژ در میان فلسطینیان درون اسراییل است.[۴]
۳- روزنامه الصناره
الصناره (قلاب ماهی ) نیز از روزنامههای مشهور عربی است که در دهه ۱۹۸۰ میلادی در ناصره منتشر شد.
۴- پایگاه خبری ‘عرب ۴۸’
این تارنما یکی از مهمترین رسانههای خبری و سیاسی فلسطینی در اسراییل به شمار میرود.
‘عرب ۴۸’ اشاره به عربهای فلسطینی است که پس از تشکیل دولت اسراییل در سال ۱۹۴۸ در میهن خود باقی ماندند.
علاوه بر این روزنامهها، تارنماهای خبری محلی بسیاری در شهرها و روستاهای عربنشین فعالیت میکنند. گزارشی که در مجله (Columbia Journalism Review) منتشر شده، به وجود بیش از دویست پایگاه خبری محلی اشاره میکند که به شهرها و مناطق عربنشین در اسراییل خدمات رسانهای ارائه میدهند. هرچند بسیاری از آنها ماهیتی تجاری و محلی دارند و از امکانات محدودی برخوردارند.[۵]
این نشان میدهد که مطبوعات عربی در اسراییل به یک روزنامه یا تریبون حزبی محدود نمیشود، بلکه از فضای رسانهای متنوعی برخوردار است، هرچند موسسههای فعال در این عرصه از نظر حرفهای، منابع مالی و میزان تأثیرگذاری یکسان نیستند.
عربهای اهواز
منابع تاریخیای که تاکنون بررسی کردهام، نشانی از انتشار مطبوعات عربی در مملکت عربستان (اقلیم اهواز کنونی) در دوره حکمرانی شیخ خزعل (۱۸۹۷–۱۹۲۵) نمیکند. نیز دو رژیم پهلوی، رضا شاه و محمدرضا شاه، اجازه انتشار هیچ روزنامه عربی را در این منطقه ندادند. روزنامههای محلی به زبان فارسی منتشر میشدند و برخی از آنها نیز گفتمانی پان ایرانیستی و ضدعربی داشتند.
در دوران جمهوری اسلامی، و پس از انقلاب ـــ که عربها نیز در آن شرکت داشتند ـــ مسوولان استان اجازه ندادند حتی یک روزنامه عربی برای اکثریت عرب استان منتشر شود. از گاهنامه «عرب ایران» که توسط مرکز فرهنگی اسلامی-عربی در شهر اهواز منتشر میشد، تنها دو شماره در تابستان ۱۳۵۸ انتشار یافت.
در تابستان همان سال، من به همراه شماری از فعالان فرهنگی و سیاسی مستقل عرب، هفته نامه «الکفاح» را در شهر اهواز منتشر کردیم که انتشار آن تا تابستان ۱۳۵۹ ادامه یافت. چند هفته پس از انتشار «الکفاح»، سازمان چریکهای فدایی خلق ایران هفته نامه «النضال» را منتشر کرد. با این حال، هر دو هفته نامه به صورت مخفی منتشر میشدند، زیرا نظام نوپای اسلامی، درست مانند نظام سلطنتی پیشین، اجازه نمیداد روزنامههای عربی ـــ وحتی عربی فارسی ـــ در اهواز منتشر شوند.
در دومین دوره ریاستجمهوریهاشمی رفسنجانی (۱۳۷۲–۱۳۷۶)، درخواستی به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در تهران ارائه کردم تا مجوز انتشار روزنامهای عربی یا دوزبانه، به زبانهای عربی و فارسی، را در اهواز دریافت کنم. اما این وزارتخانه پس از انجام بررسیها و تحقیقات امنیتی گسترده، با صدور مجوز موافقت نکرد. در همان هنگام چندین روزنامه فارسی در اهواز منتشر میشدند که برخی نزدیک به جزایری امام جمعه اهواز و برخی وابسته به نهادها و شخصیتهای مذهبی و سیاسی بودند، اما اکثریت مردم عرب این استان حتی یک روزنامه عربی نداشتند.
در دوران اصلاحات و ریاستجمهوری محمد خاتمی، عربها توانستند مجوز چند روزنامه را دریافت کنند. در این زمینه میتوان به هفته نامههای «اهواز»، «همسایهها»، «شورا»، «طریق الشعب» و «الحدیث» اشاره کرد. افزون بر آن، چند نشریه دانشجویی و مطبوعات دو زبانه نیز در شهرهای کوچکتر منتشر شدند. دو روزنامه نخست صرفاً به زبان فارسی و بقیه به دو زبان فارسی و عربی منتشر میشدند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شرط دو زبانه بودن را برای دستاندرکاران این نشریات تعیین کرده بود. این شرط، بهطور کلی، شامل همه روزنامههایی است که توسط روزنامهنگاران ملیتهای غیرفارس منتشر میشوند.
روزنامههای یاد شده پس از ریاست جمهوری محمود احمدینژاد، یکی پس از دیگری از انتشار بازماندند. این امر به سبب قطع حمایتهای دولتی یا به دلایل فشارهای سیاسی انجام گرفت.
در شهرهای اهواز و آبادان، ایستگاههای رادیویی و شبکههای تلویزیونی دولتی عربی فعالیت میکنند که برخی از آنها مخاطبان عرب اهوازی را هدف قرار میدهند و برخی دیگر برای مخاطبان کشورهای عربی همسایه برنامه پخش میکنند. با این حال، دولت ایران اجازه نمیدهد شبکههای تلویزیونی یا ایستگاههای رادیویی مستقل عربی ویژه اهوازیان فعالیت کنند.
در سال ۱۳۹۷، هفتهنامهای چاپی و الکترونیکی با عنوان «بیان اخبار الأهواز» به دو زبان فارسی و عربی منتشر شد. اما انتشار آن پس از تعیین مدیرش بهعنوان مسئول روابط عمومی استانداری در اهواز در سال ۱۴۰۳ متوقف شد. این امر، میزان استقلال این نشریه از مقامهای محلی را زیر سوال میبرد.
تا آنجا که من اطلاع دارم، امروزه هیچ روزنامه چاپیای وجود ندارد که صرفاً به زبان عربی یا به دو زبان عربی و فارسی منتشر شود و مخاطب آن میلیونها عرب ساکن اقلیم اهواز باشند. وضعیت پایگاههای خبری عربی اهوازی نیز تا حد زیادی به همین شکل است.
سوم: کتابخانهها و نشر؛ وفور نسبی در جامعهٔ فلسطینی و کمبود در اهواز
عربهای اسراییل
در شهرها و شهرکهای عربنشین درون اسراییل، کتابخانههای عمومی در کنار کتابخانههای دانشگاهها و مدارس فعالیت میکنند. افزون بر آن، کتابفروشیهای ویژهٔ عرضهٔ کتابهای عربی نیز وجود دارند.
یکی از نمونههای شناختهشده، کتابخانهٔ عمومی ‘ابوسلمی’ در شهر ناصره است که در اوایل دههٔ ۱۹۸۰ میلادی تأسیس شد.[۶]
در شماری دیگر از شهرها و آبادیهای عربنشین نیز کتابخانههایی وجود دارد، اما پراکندگی جغرافیایی، حجم مجموعهٔ کتابها و سطح بودجه و پشتیبانی مالی آنها یکسان نیست.
در یک سند آموزشی اسراییلی که با همکاری سازمان یونسکو تهیه شده، از وجود ۵۱ کتابخانهٔ عمومی در بخش عربنشین یادشده است. به اینها باید کتابخانههای مدارس و مراکز فرهنگی را افزود. این آمار مربوط به سال ۲۰۰۴ میلادی است.[۷]
در شهرهای ناصره، حیفا، امالفحم، باقهٔ غربی و شماری دیگر از شهرها و شهرکهای عربنشین، کتابفروشیهایی فعالیت میکنند که ادبیات عرب، رمان، مجموعههای شعر، کتابهای فکری، سیاسی و دینی را در کنار کتابهای درسی و دانشگاهی عرضه میکنند.
عربهای اهواز
در شهر اهواز یک کتابخانه عمومی وجود دارد که همه کتابهایش فارسی است. نیز بیش از بیست کتابفروشی در این شهر، کتابهای فارسی میفروشند و کتابهای عربیِ اهوازی را عرضه نمیکنند. در این شهر، کتابفروشی نسبتاً مدرنی نیز با نام «لاریس بوک» در محله کوی انقلاب وجود داشت که مدیریت آن را بانویی اهوازی بر عهده داشت و کتابهایی به زبانهای عربی و فارسی عرضه میکرد. بااینحال، نهادهای امنیتی در ژانویهٔ ۲۰۲۵ آن را تعطیل کردند. این اقدام در جریان کارزار سرکوب نویسندگان و روشنفکران عرب صورت گرفت که طی آن حدود هفتاد نفر بازداشت یا برای بازجویی احضار شدند.
نیز یک کتابفروشی عربی در خیابان کاوه، در مرکز تجاری شهر، و کتابفروشی عربی دیگری با نام «الغدیر» در محلهٔ انقلاب وجود دارد. فعالیت این دو کتابفروشی به عرضهٔ کتابهای دینی و مذهبی و آثار مربوط به مرثیهخوانی و سوگواری حسینی محدود میشود. این کتابها را اغلب مذهبیون، روحانیون، مداحان و ملایههای اهوازی (مرثیهخوانان زن عرب) میخرند.
کتابفروشی المنصوری نیز در شهر کوتعبدالله فعالیت میکند که به چاپ و نشر کتابهای ادبی عربی میپردازد، از جمله یک مجموعه داستان مرا چاپ کرده است. بااینهمه، بخش عمدهٔ انتشارات این کتابفروشی را کتابهای دینی و مذهبی تشکیل میدهد.
آبادان حدود ده کتابفروشی وجود دارد که تنها یکی از آنها کتابهای عربی عرضه میکند. در شهر محمره هفت کتابفروشی فعالیت دارند که بهندرت کتاب عربی عرضه میکنند. بندر معشور (ماهشهر) چهار کتابفروشی دارد. شهر خفاجیه (سوسنگرد) سه کتابفروشی دارد که کتابهای عربی و فارسی عرضه میکنند.
شهر فلاحیه (شادگان) هم دارای سه کتابفروشی است که تنها یکی از آنها کتابهای عربی عرضه میکند.
چنان که میبینیم در شهرهای نامبرده هیچ کتابخانه عمومی برای اکثریت عرب ساکنان این شهرها وجود ندارد.
چهارم: نهادهای فرهنگی؛ جامعهٔ مدنی فلسطینی و محدودیتهای تحمیلشده بر اهوازیان
عربهای اسراییل
نهادهای فرهنگی مستقل عربی در میان فلسطینیانِ شهروند اسراییل شکل گرفتهاند که در عرصههای ادبیات، هنر، موسیقی، تئاتر، زبان، آموزش، تاریخ و هویت فلسطینی فعالیت میکنند. یکی از برجستهترین این نهادها “انجمن فرهنگ عربی” در حیفا است که در سال ۱۹۹۸ تأسیس شد و هدف آن تقویت فرهنگ و هویت عربی در میان فلسطینیان درون اسراییل است.[۸]
فزون بر آن، نهادها و کانونهای دیگری نیز فعالیت دارند، از آن میان: مراکز فرهنگی و نهادهای مدنی در حیفا، ناصره، امالفحم و دیگر شهرها و شهرکهای عربنشین. در این نهادها، ما گواه برگزاری جشنوارههای شعر، ادبیات و موسیقی؛ اجراهای تئاتری به زبان عربی؛ نشستهای رونمایی از کتاب و بررسی رمانها و پژوهشها هستیم. اینان برنامهها و کلاسهای آموزش زبان عربی و پاسداری از هویت فرهنگی فلسطینی دارند و در زمینهٔ هنرهای تجسمی، سینما و موسیقی فعالیت میکنند.
این کوششها به نهادهای دولتی محدود نمیشوند بلکه بخش مهمی از آنها بر پایهٔ ابتکارهای مردمی و انجمنهای مستقل شکل گرفتهاند که از منابع مالی محلی یا حمایت نهادهای گوناگون بهره میبرند.
عربهای اهواز
در اقلیم اهواز، کانونهای فرهنگی یا نهادهای مدنی عربیِ دارای مجوز و برخوردار از فعالیتی پایدار وجود ندارد. چنین مراکزی پس از پیروزی انقلاب در شهرهای محمره، اهواز، خفاجیه و فلاحیه شکل گرفتند؛ اما عمر فعالیت آنها از دو ماه و چند روز فراتر نرفت.
دو کانون فرهنگی عربی در شهرهای محمره و اهواز، در پی یورش نیروهای نظامی و شبهنظامیان مذهبیِ تعطیل شدند و مسئولان این دو کانون به زندان افتادند، و حتی برخی از آنان بعدها اعدام شدند.
این وضع در دوره موسوم به « اصلاحات» و هنگام ریاستجمهوری محمد خاتمی نیز تکرار شد، اما به شکلی مختلف. در این دوره، حدود ۲۶ نهاد فرهنگی و پژوهشی تنها در شهر اهواز تأسیس شدند که پس از پیروزی محمود احمدینژاد، در انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۰۵، این نهادها از هم پاشیدند و فعالیت خود را متوقف کردند.
در اینجا میبینیم که شکلگیری و تداوم فعالیت این نهادها و مراکز فرهنگی، با شرایط سیاسی حاکم، موازنهٔ نیروها و مواضع جناحهای قدرت در هر دوره ارتباط مستقیم دارد. بااینحال، حاکمان تندرو و «دولت پنهان» ناسیونالیست در ایران، در نهایت، اجازه ندادند این مراکز تثبیت شوند، از نظر نهادی ریشه بدوانند و فعالیت خود را بهطور مستمر ادامه دهند.
اکنون، شماری از گروه موسیقی و تئاتر عربی در اهواز فعالیت میکنند؛ اما فعالیت گروههای تئاتری بسیار محدود است.
این گونه نهادهای فرهنگی و ادبی در اسراییل نهادینه شدهاند و آشکارا اعلام میکنند که هدفشان تقویت فرهنگ و هویت عربی در آن کشور است اما در ایران تابع هوسها و خواستههای روسای جمهور، وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی و دیگر نهادهای امنیتی و اطلاعاتی است.
تنها شهری که گاهی کتابی عربی رونمایی میشود اهواز است که در آنجا نیز از میان دهها رونمایی سالانه کتابهای فارسی تنها یک یا دو کتاب عربی رونمایی میشود که اغلب به زبان فارسی صورت میگیرد. در اینجا رابطه بسیار نامتوازن میان فعالیت فرهنگی اکثریت و اقلیت جمعیت شهر را میتوان دریافت.
یکی دو گروه موسیقی عربی فعال در اهواز نیز نامستقل و وابسته به حاکمیت است و دیگر فعالان موسیقی عربی یا به طور فردی فعالیت میکنند یا گروهی بدون حمایت دولتی. از جشنوارههای شعر و ادبیات و فولکلور خبری نیست. شاعران اغلب از مناسبتهای عزا در مساجد و حسینیهها یا مناسبتهای عید و عروسی برای شعرخوانی استفاده میکنند.
پنجم: ادبیات؛ شکوفایی تجربهٔ فلسطینی و دیرزایی رمان اهوازی
عربهای اسراییل
ادبیات عرب فلسطین که پس از سال ۱۹۴۸ در درون اسراییل شکل گرفت، به یکی از شاخههای مهم ادبیات معاصر فلسطین و جهان عرب تبدیل شده است.
از برجستهترین چهرههای این ادبیات میتوان به شاعرانی چون سمیح القاسم (۱۹۳۹–۲۰۱۴) و توفیق زیّاد (۱۹۲۶–۱۹۹۴) اشاره کرد. در عرصهٔ رمان نیز امیل حبیبی (۱۹۲۱–۱۹۹۶)؛ آنتون شماس که به زبانهای عبری و عربی مینویسد؛ محمدعلی طه؛ سلمان ناطور (۱۹۴۹–۲۰۱۶)؛ سید قشوع که به زبان عبری مینویسد؛ و ایمن سکسک که او نیز به عبری مینویسد، از چهرههای شناختهشده به شمار میروند.
چهرههای ادبی مهم دیگری نیز در این عرصه حضور دارند؛ از جمله حنا ابوحنا، شاعر، ادیب و پژوهشگر؛ فاروق مواسی، شاعر، منتقد و استاد دانشگاه؛ عوده بشارات، رماننویس و روزنامهنگار؛ سلمان مصالحة، شاعر و نویسنده؛ و نبیه القاسم، منتقد و پژوهشگر ادبی.
در این میان، باید به این نکته اشاره کرد که برخی از نویسندگان فلسطینیِ درون اسراییل به زبان عربی مینویسند، برخی دیگر زبان عبری را برگزیدهاند و گروهی نیز به ترجمه و نگارش به هر دو زبان پرداختهاند.[۹]
عربهاى اهواز
جنبش نوین ادبی ملت عرب اهواز، در قیاس با همتای خود در میان جامعه عرب اسراییل، با تاخیر چند ده ساله روبهرو بوده است. این دیرزایی دلایل گوناگون دارد که برخی از آنها عینی و برخی دیگر ذهنیاند. تحولات اجتماعی پیش از سال ۱۹۴۸ در سرزمین شام – که شامل فلسطین میشد - و ظهور طبقهٔ متوسط پیشرو نهضت روشنگری عرب، باعث دگرگونیهای فرهنگی و سیاسیای شد که قابل قیاس با تحولات جامعهٔ اهواز در مملکت عربستان پیش از سال ۱۹۲۵ یا در دهههای پس از آن نیست. در آن سال، عربها حاکمیت خود بر مملکت شان را از دست دادند.
نیز نباید تفاوت میان ماهیت استعمار بریتانیا و سپس اسراییل در فلسطین را با استعمار پهلوی در اهواز نادیده گرفت. بورژوازی بریتانیا (پیش از ۱۹۴۸) و همتای یهودی آن (پس از ۱۹۴۸)، با وجود تاراج ثروتها و رفتار خشن و وحشیانهشان با مردمانی که زیر سلطهٔ آنها قرار داشتند، برای مردم فلسطین فضای محدودی از گشایش فرهنگی و سیاسی فراهم کردند. زیرا که این بورژوازی به تمدن مدرن اروپایی تعلق داشت و از میراث عصر روشنگری اروپا تغذیه میکرد. مردم فلسطین توانستند از این فرصت برای گسترش فعالیتهای ادبی و سیاسی خود بهره گیرند اما این امکان در اهواز وجود نداشت، نه در عهد امیر خزعل و نه در دورهٔ حاکمیت استعماری پهلوی در قرن بیستم.
بورژوازی عرب در دوران شیخ خزعل، به دلایلی که پیشتر به آنها اشاره کردم، رشد نکرد و همین امر اجرای طرحهای پارسی سازی در عربستان را برای مهاجمان پهلوی آسانتر کرد. ظهور طبقه بورژوازی عرب در دوران پهلوی نیز چند دهه به تأخیر افتاد. ازاینرو، نمیتوان از شکلگیری جنبش ادبی عربی اهوازی سخن گفت، مگر پس از انقلاب سال ۱۹۷۹. این تأخیر سبب شد که رمان عربی اهوازی چندین دهه دیرتر از رمان عربی و فلسطینی و حتی رمان فارسی ظهور کند.
به نظر میرسد حال و روز شعر در اقلیم اهواز، در قیاس با داستاننویسی، بهتر است؛ هم شعر فصیح و هم شعر عامیانه. در این زمینه میتوان از برجستهترین شاعران اهوازی یاد کرد، از جمله ضیاءالدین خاقانی، ملا محمد ماجود، عباس عباسی الطائی، مهدی شویکی، جابر البوشوکه، ابراهیم الدیراوی، جبار الطائی، محمد کرمی، شعاع فاخر، ملا فاضل سکرانی، مهدی طرفی، عادل سکرانی، حسین طرفی و موسی الجرفی.
رمان عربی اهوازی تنها در دههٔ دوم قرن بیستویکم، با دو رمان از عمار تاسائی و مریم لطیفی، پا به عرصهٔ وجود گذاشت. بی گمان، شمار آثار داستان کوتاه اهوازی - چه برای بزرگسالان و چه برای کودکان - از آفرینش رمان بیشتر است. از پیشگامان داستان کوتاه میتوان به یوسف عزیزی و احمد عادل اشاره کرد و از نویسندگانی که این مسیر را ادامه دادهاند، میتوان از سعید اسماعیل، مریم کعبی و سرور ناصر نام برد. این امر نشان میدهد که داستاننویسی و رماننویسی در اهواز همچنان در مراحل آغازین خود قرار دارند.
مترجمان اهوازی نیز در عرصهٔ ترجمه از عربی به فارسی و از فارسی به عربی، نقشی مهم و تأثیرگذار دارند. آنان بنیانگذار مکتب ترجمه اهوازاند که پیشینه آن به چند دهه قبل میرسد و برگردان آثار ادبی و فکری را دربرمیگیرد.
ششم: تشکلیابی نویسندگان؛ نهادهای ادبی فلسطینی و نبود اتحادیهٔ مستقل اهوازی
عربهای اسراییل
اتحادیهٔ نویسندگان اسراییل تنها شمار بسیار اندکی از اعرابِ ساکن اسراییل را در عضویت خود داشت. سندی که در شمارهٔ مارس ۱۹۷۴ مجلهٔ بریتانیایی «AJR Information» منتشر شده، این واقعیت را تأیید میکند. بر اساس این سند، بیشتر رهبران فکری عرب تمایلی به پیوستن به این اتحادیه نشان نمیدادند.
ادیبان فلسطینیِ درون اسراییل به عضویت فردی در اتحادیهٔ نویسندگان اسراییل بسنده نکردند، بلکه چارچوبهای تشکیلاتی و ادبی ویژهٔ خود را نیز بنیان گذاشتند.
از مهمترین این تشکلها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. اتحادیهٔ نویسندگان عرب در اسراییل که در سال ۱۹۸۷ در ناصره تأسیس شد و سمیح القاسم، شاعر بلند آوازه فلسطینی، به ریاست آن انتخاب شد.
۲. انجمن نویسندگان و ادیبان فلسطینی در اسراییل که تقریباً در همان سال تأسیس شد و حنا ابوحنا از برجستهترین چهرههای آن بود.
در اینجا باید میان دو موضوع تفاوت قائل شد: نخست، وجود نهادها و فعالیتهای فرهنگی عربی که از نظر قانونی مجازند؛ و دوم، برخورداری این نهادها از منابع، جایگاه و آزادیای برابر با همتایان یهودی خود. این دو موضوع یکسان نیستند.
عربهای اهواز
در اهواز هیچ اتحادیهای برای نویسندگان و ادیبان وجود ندارد و دلایل این وضع به شرایط اجتماعیای بازمیگردد که پیشتر به آنها اشاره کردم.
در واقع، حکومتگران ایرانی با تأسیس هرگونه اتحادیهٔ نویسندگان عرب در اهواز مخالفاند. و به همین سان، با تشکیل اتحادیههای مشابه برای دیگر ملیتهای ایران نیز مخالفت میکنند، زیرا از شکل یابی سازمانهای متشکل از صاحبان اندیشه و قلمِ غیر فارس بیم دارند.
شماری از نویسندگان عرب - عدنان غریفی، مسعود میناوی و یوسف عزیزی بنی طرف - پیش از انقلاب به اتحادیهٔ نویسندگان ایران پیوسته بودند. در سالهای اخیر نیز دو نویسندهٔ اهوازی دیگر به این اتحادیه ملحق شدهاند. بااینحال، بیشتر شاعران و نویسندگان عرب اهوازی تمایلی به عضویت در آن ندارند. این موضع تا اندازهای به خودداری شمار فراوانی از نویسندگان عرب فلسطینی از پیوستن به اتحادیهٔ نویسندگان اسراییل شباهت دارد.
هفتم: آزادی بیان؛ تفاوت میان آزادیهای موجود و محدودیتهای امنیتی
از نظر قانونی و نهادی، فلسطینیانِ شهروند اسراییل میتوانند روزنامه، پایگاه اینترنتی، انتشارات و انجمنهای فرهنگی تأسیس کنند، کتابهای خود را به زبان عربی بنویسند و شبهای شعر، نشستها و رویدادهای ادبی برگزار کنند. در واقع، فرآوردهای ادبی و مطبوعاتی عربی در این جامعه گسترده است.
اما از منظر عملکرد و واقعیتهای سیاسی و اجتماعی، برابری کامل تحقق نیافته است.
با وجود فعالیت مطبوعات عربی و نهادهای فرهنگی عرب، زبان عبری همچنان زبان مسلط در ساختار دولت، دانشگاهها، دستگاه اداری و بازار نشر است. این نابرابری تنها به مسئلهٔ آزادی قانونی محدود نمیشود، بلکه میزان بودجه، گسترهٔ انتشار، فرصتهای حرفهای و امکانات نهادی را نیز دربرمیگیرد.
کتابخانهٔ ملی اسراییل اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۵ تعداد ۳۷۳ عنوان کتاب منتشرشده به زبان عربی در اسراییل را دریافت کرده است؛ درحالیکه این رقم در سال ۲۰۲۴، ۲۰۸ عنوان بود. این آمار از افزایشی چشمگیر حکایت دارد، اما روی دیگر واقعیت را تغییر نمیدهد: کتابهای منتشرشده به زبان عبری در همان سال حدود ۹۰ درصد کل کتابهای منتشرشده را به خود اختصاص دادهاند.[۱۰]
اما در اقلیم اهواز، گرچه اصل ۱۵ قانون اساسی ایران «استفاده از زبانهای محلی و قومی در رسانهها و تدریس ادبیات آنها در مدارس» را مجاز میداند، اما این اصل نه تنها در اهواز بلکه در دیگر مناطق اتنیکی نیز به اجرا درنیامده است. افزون بر این، نهادهای امنیتی با روشهای گوناگون در برابر انتشار روزنامهها و پایگاههای اینترنتی مستقل عربی اهوازی مانعتراشی میکنند و از فعالیت آنها جلوگیری میکنند، مگر آنکه این رسانهها بهطور مستقیم یا غیرمستقیم وابسته به همین نهادها باشند. البته حتی شمار این رسانههای وابسته نیز بسیار اندک است.
مسوولان ایرانی با شماری از پایگاههای اینترنتی اهوازی مقابله کرده و مانع ادامهٔ فعالیت آنها شدهاند که پایگاه مطبوعاتی اینترنتی «بروال» یکی از آنهاست. همچنین، ضعف امکانات مالی فعالان عرصههای فرهنگی و ادبی، مانع تداوم فعالیت برخی از رسانههای دورهای، مانند پایگاه فرهنگی ـ اجتماعی «نوابت» شده است.
افزون بر این، نهادهای امنیتی و قضایی در اهواز هر از چند گاه روشنفکران، نویسندگان و شاعران را احضار میکنند و حتی گاهی برخی از آنان را صرفاً به دلایل فرهنگی و مطبوعاتی به زندان میاندازند. این نهادها برای توجیه زندانی کردن و شکنجهٔ آنان در بازداشتگاهها، اتهام تجزیهطلبی را به آنان میچسبانند. چنین وضعیتی را در اسراییل شاهد نبودهایم. حساسیت و نظارت مقامهای اسراییلی عمدتاً متوجه مواضع و دیدگاههای سیاسی نویسندگان عربِ داخل اسراییل دربارهٔ همتباران خود در غزه و کرانه باختری است.
همچنین نسبت کتابهای عربی منتشرشده در اقلیم اهواز – برای اکثریت عرب آن - از حدود ۵ درصد فراتر نمیرود، اما نسبت کتابهای فارسی به حدود ۹۵ درصد میرسد که هم در تهران و هم در اهواز چاپ میشوند. کتابهای فارسی معمولاً از حمایت مالی و معنوی نهادهای فرهنگی در تهران و اهواز برخوردارند.
——————————-
منابع و پینوشتها:
[۱] https://www.impact-se.org/wp-content/uploads/Arab-Education-in-Israel-A-National-Minority-Curriculum.pdf
[۲] https://www.vanleer.org.il/en/publication/arabic-in-the-israeli-academy/
[۳] کتابخانه ملی اسراییل – روزنامه الاتحاد:
https://www.nli.org.il/en/newspapers/alittihad
[۴] وبسایت رسمی روزنامه کلالعرب:
https://www.kul-alarab.com/about/en
[۵] مجله کلمبیا ژورنالیسم ریویو – شهروندان فلسطینی اسراییل
https://www.cjr.org/analysis/palestinian-citizens-of-israel-musawa.php
[۶] کتابخانهٔ عمومی ابوسلمی – Librarians with Palestine:
https://librarianswithpalestine.org/featured-projects-members/public-libraries/abu-salma-public-library/
[۷] سند آموزشی اسراییل – Planipolis / UNESCO:
https://planipolis.iiep.unesco.org/sites/default/files/ressources/israel_facts_and_figures.pdf
[۸] وبسایت رسمی انجمن فرهنگ عربی:
https://arabca.net/page/about_en
[۹] منبع: https://benjamins.com/catalog/lplp.37.1.01sha
[۱۰] کتابخانهٔ ملی اسراییل، گزارش هفتهٔ کتاب سال ۲۰۲۵:
https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are/depositing/statistics/2025-book-week-report
☑️ جناب عزیزی گرامی، نوشتار گزارش گونه شما به جا و آموزنده است؛ از جهت آشنا شدن خواننده با موقعیت فرهنگی و رسانهای مردم عرب در دو جامعه کاملا متفاوت (که لاجرم وضعیت اجتماعی و سیاسی آنان را هم در این نوشتار تا حدودی میتوان سراغ گرفت).
باری، سپاسگزار خواهم شد اگر در صورت امکان یکی از داستانهای خود یا دیگر رماننویس به اصطلاح «حی و حاضر» عرب زبان را برای نمونه در همین سایت منتشر بکنید. شما میتوانید به ایمیل یا واتساپ من هم ارسال بکنید، در این صورت هر دو را در اختیار شما خواهم گذاشت.
با احترام و سپاس پیشاپیش سعید سلامی
☑️جناب عزیزی با درود. از جمعیت حدود پنج میلیون خوزستان مگر چند درصد عرب هستد؟ اکثریت استان خوزستان با سایر اقوام شما فارس، لر بختیاری، قشقایی هستند. در ضمن مگر اینجا عراق است که جنابعالی میفرمایید اقلیم اهواز.
یکی زان شهرها هواز ماندست
که شاه آنگاه شهر رام خواندست
کنون گر چه ورا اهواز خوانند
بدفتر رامشهرش بازخوانند
اسماعیل پورمند
☑️ جناب سعید سلامی گرامی: خوشحالام که این جستار برای شما سودمند و آموزنده بود. اگر ایمیل یا شماره واتسابتان را بفرستید آن چه را که در اختیار دارم برایتان خواهم فرستاد. البته نمی دانم که قصههای عربی را میخواهید یا فارسی را. به هر تقدیر از همین جا یک داستان کوتاه فارسیام را برایتان میفرستم. اگر مایل بودید میتوانید منتشر کنید.
https://yousefazizi.com/fa/?p=610
یوسف عزیزی بنیطرف
☑️ آقای عزیزی گرامی، ممنونم از داستانی که ارسال کردهاید و سپاسگزار خواهم بود که داستان های شما را در ادامه به فارسی دریافت کنم. ایمیل من: 78saidsalami@gmail.com
سعید سلامی
☑️ سلام بر شما جناب اسماعیل پورمند.
۱) در برابر شعری که نقل کردید در این شعر فردوسی و دیگر شعرهایش در جای جای کتاب شاهنامه به اهواز به عنوان یک مملکت مستقل اشاره کرده است. از جمله در این دو شعر:
دوصد مرد بگزید اندر میان / ز ایران و اهواز و از رومیان
چو صد مرد بيرون شد از روميان / ز ايران و اهواز وز هر ميان
از ایشان دلاور گزیدند سی / از آن سی دو رومی و دو پارسی
بیت نخست در داستان «دارا و اسکندر» و بیت دوم و سوم در بخش ‘پادشاهی خسرو پرویز’ شاهنامه آمده است.
۲) علیاکبر دهخدا در لغتنامه خود زیر واژه خوزستان مینویسد: “خوزستان از لحاظ سکنه و نوع سکونت و نیز جغرافیای طبیعی با سایر مناطق ایران متفاوت است، اکثریت سکنهٔ آن عرب یا غالباً ایرانی مخلوط با عرب می باشند
۳) دایرة المعارف بریتانیکا میگوید: “در استان خوزستان ایران، عرب ها بیش از نیمی از جمعیت را تشکیل میدهند که عمدتاً در دشتها زندگی میکنند. جمعیت باقیمانده شامل بختیاریها و دیگر لرها و همچنین فارسهایی است که در شهرها ساکن هستند.
۴) احمد کسروی تاریخنگار و پژوهشگر ایرانی در کتاب “ده سال در عدلیه” میگوید که عربها در استان خوزستان بیشترین شمار جمعیت را تشکیل می دهند.
۵) دایرة المعارف ایرانیکا تصریح میکند که بخش بزرگی از جمعیت شهری خوزستان نیز عرب بوده است و برای این ادعا به کتاب مسعود کیهان، ‘جغرافیای ایران’، جلد دوم، صفحات ۹۰–۹۲، ارجاع میدهد. این کتاب سه جلدی در سال ۱۳۱۰ شمسی در ‘مطبعه مجلس’ منتشر شد.
۶)جیمز میناهان در کتاب دائرة المعارف ملل بدون دولت که در سال ۲۰۰۲ به انگلیسی منتشر کرده است در باره “استان خوزستان (عربستان یا اهواز) ” می نویسد که این استان، حدود ۳۴۶۰۰۰۰ نفر جمعیت و ۲۵۶۸۸ مایل مربع – ۶۶۵۳۲ کیلومتر مربع - وسعت دارد.
او معتقد است که ۷۴ درصد استان خوزستان عربستانی هستند و ۲۳ درصد لر و ایرانی [فارس] و یک درصد ترک هستند. او عربستانی ها را مردم عرب سامی قلمداد می کند.
Minahan, James; Encyclopedia Of The Stateless Nations,Ethnic and National Groups Around the world,Volume1,A-C ; 2002, Greenwwod Press,Westwood,Connecticut-London,PP158-9
براندا شافر در کتاب ‘ایران فقط سرزمین فارس ها نیست’ می گوید:” فارس ها پرجمعیت ترین گروه اتنیکی ایران هستند. با این حال، کمتر از نیمی از جمعیت ایران را تشکیل می دهند. فارس ها در نواحی مرکزی ایران اکثریت غالب را تشکیل می دهند. بر اساس مطالعه ای که توسط شورای فرهنگ عمومی حکومت ایران منتشر شده است، فارس ها در ۱۲ استان اصفهان، بوشهر، تهران، خراسان شمالی، خراسان رضوی، سمنان، فارس، قم، کرمان، مرکزی، هرمزگان ویزد حایز نرخ جمعیتی حداقل ۵۰ درصدی هستند. همچنین در استان های البرز، خراسان شمالی، خوزستان و گلستان، فارس ها با این که اکثریت جمعیتی را تشکیل نمی دهند اما حضور پررنگی دارند. شافر براندا؛ ایران فقط سرزمین فارس ها نیست؛ ترجمه محمد رحمانیفر، ترکیه، ۲۰۲۴، ص ۳۰
پروفسور برندا شافر متخصص انرژی بینالمللی و سیاست خارجی است که بر منطقه خزر، امنیت انرژی اروپا، سیاستهای قومی در ایران و انرژی شرق مدیترانه تمرکز دارد. او استاد پژوهشی در دانشکده تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی ایالات متحده است. پروفسور شافر همچنین مشاور ارشد انرژی در اندیشکده بنیاد دفاع از دموکراسیها (FDD) و عضو ارشد مرکز انرژی جهانی شورای آتلانتیک است.
۷) دکتر عماد آبشناس در اکتبر ۲۰۲۴ در گفتگو با تلویزیون عراقی UTV میگوید: “وقتی از عربیت سخن میگوییم، توجه کنیم که هم اکنون شمار عربها در ایران حدود ۹ میلیون و پانصد هزار تا ده ملیون ایرانی هستند. یعنی شمار عربها در ایران بیش از شماری از کشورهایی است که عرب هستند. شاید ایران این حق را داشته باشد که ادعا کند که از این کشورها، عربیتر است.”
دکتر عماد آبشناس تحلیلگر مسائل سیاسی، و پژوهشگر مطالعات خاورمیانه در مرکز مطالعات جهان دانشگاه تهران و رئیس اتحادیه مراکز تحقیقات و مطالعات ایرانی است. او بنا به موقعیت شغلی و نوشته ها و گفته هایش، عنصر مخالف نظام اسلامی ایران نیست. او نه عرب اهوازی است و نه ضد انقلاب، بلکه به نهادهای قدرت در ایران نزدیک است.
یوسف عزیزی بنیطرف
☑️ در همین داستان فردوسی بیت دیگری هم دارد:
به بیچارگی دست از آن بازداشت / همی گوش و دل سوی اهواز داشت
کزان شهر کاریگر آید کسی / نماند چنان کار بیبر بسی
در واقع فردوسی میگوید: وقتی معمار رومی ناپدید میشود و کار ساخت کاخ متوقف میماند، خسرو پرویز برای یافتن بدیلی، چشم امیدش به “شهر” اهواز است. انگار عیبی ندارد که با کمی سانسور از “شاعر فارس” نمونه ای برای اثبات ادعا آورد. در باره تبدیل کردن “مملکت” به “کشور” با آوردن نقل قول از نوشتهها و مکتوبات قدیمی توسط نویسنده مقاله، تنها باید گفت که برای ملتسازی تفسیرهای دلبخواهی و سماجت ایشان واقعا شگفتآور است. در مورد ولایت و مملکت بد نیست نگاهی به مقاله آقای امینی “سفر از ممالک محروسه به فدرالیسم قومی” انداخته شود.
در انتها باید خاطر نشان کرد که مفهوم «ایرانشهر» در برابر ایالات، در تقسیمبندیهای اداری و متون حماسی برگرفته از خداینامهها، گاهی واژه «ایران» به معنای سرزمینهای مرکزی و فلات ایران به کار میرفت و ایالات دارای هویت شهری و صنعتی متمایز (بهویژه خوزستان/اهواز که به دلیل اسکان مهندسان رومی پس از جنگهای شاپور یکم و ساخت سازههای عظیم آبی مانند بند قیصر در شوشتر و پل دزفول، قطب مهندسی امپراتوری ساسانی بود) به طور مستقل یاد میشدند.
فردوسی در جایجای شاهنامه از همین الگو استفاده میکند؛ مثلاً برای نشان دادن بزرگی یک سپاه یا گردهمایی، نام «ایران» را میآورد و سپس نام ایالتهای کلیدی را به آن عطف میکند (مانند: «ز ایران و از پارس و از خوزیان» یا «ز ایران و از ری و از خراسان»).
با احترام سالاری
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
ارین بانکو، حمیرا پاموک، فیل استوارت و تیمور ازهری
خبرگزاری رویترز / ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶
به گفته سه فرد مطلع، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در روزهای اخیر به مشاوران ارشد خود گفته است که اگر ایالات متحده با اقدامات تحریکآمیز جدیدی از سوی تهران یا حوثیهای یمن (که تحت حمایت ایران هستند) مواجه نشود، ممکن است از حمله به ایران صرفنظر کند.
ترامپ در این مدت میان تهدید به تشدید جنگ با حملات جدید و کاهش خصومتها در نوسان بوده است. مقامات فعلی و پیشین میگویند به نظر نمیرسد او هنوز تصمیم قطعی درباره نحوه پایان دادن به این درگیریِ نامحبوب گرفته باشد؛ درگیریای که خود او در ماه فوریه به همراه اسرائیل آغاز کرد.
این منابع ـــ که مانند سایر افراد مصاحبهشده در این گزارش، خواستند نامشان فاش نشود ـــ گفتند که ترامپ در جلسات با مشاوران امنیت ملی خود و پس از دریافت چندین گزارش اطلاعاتی، اظهار داشته که در حال بررسیِ به تعویق انداختن یا خودداری از انجام حملات است.
او همچنین نسبت به متحدان منطقهای خود ـــ که از او خواستهاند از بازگشت به یک جنگ تمامعیار پرهیز کند ـــ ابراز همدلی کرده است.
ترامپ روز پنجشنبه در گفتگو با استیون ای. اسمیت، مجری برنامههای ورزشی، گفت: «من میتوانم همین حالا به این ماجرا پایان دهم، اما بنا به درخواست کشورهایی که قصد محافظت از آنها را دارم، داریم این کار را به شیوهای طولانیتر و کمی متمدنانهتر پیش میبریم.»
این جنگ موجب افزایش قیمت جهانی سوخت شده و در میان رأیدهندگان آمریکایی نیز بسیار نامحبوب بوده است؛ رأیدهندگانی که در انتخابات میاندورهای هفته گذشته، کنترل کنگره را به دموکراتها سپردند. در نظرسنجی مشترک رویترز و ایپسوس که اندکی پیش از انتخابات ۳ نوامبر انجام شد، ۵۵ درصد از آمریکاییها اعلام کردند که این جنگ ارزش هزینههایش را ندارد. جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، نیز همین موضوع را دلیل شکست جمهوریخواهانِ ترامپ در کسب کنگره دانست.
اظهارات خصوصی ترامپ در راستای سخنان عمومی اوست که احتمال از سرگیری یک جنگ تمامعیار را کماهمیت جلوه میدهند.
یکی از مقامات کاخ سفید در بیانیهای اعلام کرد: «رئیسجمهور ترامپ به عنوان فرمانده کل قوا، طراح اصلی و تنها تصمیمگیرندهای است که تمام برگهای برنده را در دست دارد و همواره تضمین خواهد کرد که از منافع آمریکا محافظت شود.» «ایالات متحده با در اختیار داشتن کنترل تنگه هرمز و در شرایطی که اقتصاد ایران رو به فروپاشی است، در موقعیتی بسیار قدرتمند قرار دارد. تنها رئیسجمهور ترامپ میداند که چه کاری انجام خواهد داد و چه زمانی آن را عملی خواهد کرد.»
سازمان اطلاعات مرکزی (سیا) و دفتر مدیر اطلاعات ملی به درخواستها برای اظهار نظر پاسخی ندادند.
تماسها با عربستان سعودی و ترکیه
به گفته یک مقام ارشد آمریکایی و فرد دیگری که از این موضوع آگاه است، ترامپ در تماسهای تلفنی طی دو هفته گذشته، نظر ولیعهد عربستان، محمد بن سلمان، و رئیسجمهور ترکیه، طیب اردوغان، را جویا شد. هر دو نفر از او خواستند که حملات علیه ایران را از سر نگیرد. به گفته این منابع، ترامپ در این خصوص هیچگونه تعهدی نداد.
به گفته دو فرد دیگر که از جزئیات این گفتگوها مطلع هستند، ترامپ در ۳۱ اکتبر به بن سلمان گفت که قصد دارد پس از انتخابات به ایران حمله کند؛ اما ولیعهد از او خواست که دست نگه دارد و استدلال کرد که تحریمهای اقتصادی علیه ایران مؤثر واقع شدهاند.
وزارت امور خارجه عربستان سعودی به درخواست برای اظهار نظر پاسخی نداد.
طبق اعلام ریاستجمهوری ترکیه، ترامپ از ۲۸ اکتبر تاکنون سه بار با اردوغان گفتگو کرده است. در بیانیه رسمی مربوط به تماس روز ۷ نوامبر، بر لزوم پایان یافتن تنشها میان ایران و ایالات متحده تأکید شده است.
دو مقام آمریکایی که در جریان اطلاعات مربوطه قرار دارند، گفتند که نهادهای اطلاعاتی ایالات متحده ارزیابی کردهاند که محاصره دریایی و تحریمهای اقتصادی آمریکا به اقتصاد ایران آسیب رسانده و همچنان بر تهران فشار وارد خواهند کرد.
خبرگزاری رویترز هفته گذشته گزارش داد که ارتش ایالات متحده، در ادامه محاصره چندینماهه رفتوآمد دریایی ایران، اکنون در تلاش است تا از ورود تسلیحات و سایر اقلام تحریمشده به این کشور از طریق مرزهای زمینی یا دریای خزر نیز جلوگیری کند.
گزینههای نظامی
سه فرد دیگر که از برنامهریزیهای ایالات متحده آگاه هستند، گفتند که ارتش آمریکا در عین حال آمادگی دارد تا در صورت لزوم، سطح تنشها را افزایش دهد.
به گفته این افراد، یک ناو هواپیمابر سوم نیز در روزهای آینده وارد خاورمیانه خواهد شد تا جایگزین یکی از دو ناوی شود که هماکنون در منطقه حضور دارند؛ با این حال، در صورت نیاز، هر سه ناو میتوانند در منطقه باقی بمانند.
یکی از افرادی که از جزئیات تماسهای ترامپ با رهبران عربستان و ترکیه مطلع است، گفت که ترامپ ممکن است گزینه بمباران تأسیسات هستهای زیرزمینی ایران را انتخاب کند. اما ایالات متحده پیشتر به این تأسیسات حمله کرده است و مشخص نیست که آیا حملات بیشتر موفقیتآمیز خواهد بود یا خیر.
دو مقام آمریکایی اظهار داشتند که طبق ارزیابی نهادهای اطلاعاتی ایالات متحده، انجام حملات مجدد، تغییر چشمگیری در خواستههای ایران در جریان مذاکرات ایجاد نخواهد کرد.
به گفته دو فرد مطلع از این گزارشهای اطلاعاتی، ترامپ همچنین در جریان وضعیت ذخایر تسلیحاتی ایالات متحده قرار گرفت؛ ذخایری که میزان برخی از آنها به سطوحی نگرانکننده کاهش یافته است. خبرگزاری رویترز در ماه اوت گزارش داد که ایالات متحده «تقریباً تمام» مهمات دقیقزن دوربرد خود را به کار گرفته است؛ فرد دیگری که در جریان این موضوع قرار دارد نیز گفت که این ذخایر هنوز جایگزین (تکمیل) نشدهاند.
یک مقام کاخ سفید گفت: «ارتش ایالات متحده از مهمات و تسلیحات کافی برای تحقق تمامی اهداف راهبردی فرمانده کل قوا، و حتی فراتر از آن، برخوردار است.»
فشار اسرائیل
به گفته یک مقام آمریکایی، مقامات اسرائیلی همچنان دولت آمریکا را تحت فشار میگذارند تا دست به یک عملیات نظامی دیگر بزند.
ترامپ در این هفته اشاره کرد که ایالات متحده هر آنچه را که میتوانست از طریق مذاکرات به دست آورد، کسب کرده است؛ اما نگفت که آیا حملات را از سر خواهد گرفت یا خیر.
ترامپ روز پنجشنبه در پستی در شبکههای اجتماعی نوشت: «ما نیازی به توافق با ایران نداریم. ما پول آنها را — صدها میلیارد دلار — در اختیار داریم و تنگهشان هم دست ماست!»
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
از حاشیه به متن قدرت؛ اسلام آمریکایی، مسلمانان و اعراب در سیاست ایالات متحده و تأثیر متقابل آمریکا و جهان اسلام
انتخابات سوم نوامبر ۲۰۲۶ آمریکا و اعلام نتایج آن در چهارم نوامبر، بار دیگر صحنه سیاسی این کشور را دستخوش تغییر کرد. دموکراتها توانستند اکثریت هر دو مجلس نمایندگان و سنا را به دست آورند و در کنار این جابهجایی قدرت، نتایجی رقم خورد که از منظر تحول ترکیب اجتماعی و فرهنگی نهادهای سیاسی آمریکا اهمیت ویژهای دارد.
انتخاب عبدالرحمان محمد السید، آمریکایی مصریتبار، بهعنوان نخستین مسلمان در تاریخ سنای ایالات متحده، در کنار انتخاب و انتخاب مجدد شماری از نامزدهای مسلمان و عربتبار به مجلس نمایندگان و مجالس ایالتی، از جمله این تحولات است. بر اساس آمار اولیه «شورای روابط آمریکایی ـ اسلامی»(۱)، دستکم ۹۷ نامزد مسلمان در انتخابات اخیر در سطوح فدرال، ایالتی و محلی به پیروزی رسیدهاند؛ رقمی که از رکورد انتخابات میاندورهای سال ۲۰۲۲ فراتر میرود. این نتایج را باید در امتداد مسیری طولانیتر بررسی کرد: از ورود کیت الیسون به مجلس نمایندگان در سال ۲۰۰۶ بهعنوان نخستین نماینده مسلمان کنگره، تا انتخاب ایلهان عمر و رشیده طلیب در سال ۲۰۱۸، و سپس پیروزی زهران ممدانی در انتخابات شهرداری نیویورک در سال ۲۰۲۵.
مجموعه این رویدادها پرسشی فراتر از نتایج یک انتخابات را پیش میکشد: چگونه جامعهای که زمانی بخشهایی از آن در حاشیه مناسبات اجتماعی و سیاسی آمریکا قرار داشت، بهتدریج به یکی از بازیگران قابلمشاهده عرصه رقابت و تصمیمسازی در این کشور تبدیل شده است؟ پاسخ به این پرسش، بدون بازخوانی تاریخ حضور اعراب و مسلمانان در آمریکا، تحول اسلام در بستر جامعه آمریکایی و تأثیر متقابل این تجربه بر جهان اسلام، بهویژه خاورمیانه و ایران، ممکن نیست.
با مروری کوتاه بر تاریخچه فعالیتهای دستهجمعی مسلمانان در آمریکا آغاز کنیم.
حضور مسلمانان و اعراب در ساختار سیاسی و اجتماعی ایالات متحده آمریکا، داستانی فراتر از مهاجرت، تنوع قومی و آزادی مذهبی است. این داستان، روایت دگرگونی تدریجی یک جامعه از موقعیت اقلیتهای مهاجر و گروههای بهحاشیهراندهشده به بازیگرانی در عرصههای مدنی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی است؛ جامعهای که نهتنها خود را با ساختارهای آمریکا تطبیق داده، بلکه در مواردی بر تعریف آمریکاییبودن، مناسبات نژادی، سیاست خارجی و حتی برداشتهای معاصر از اسلام نیز تأثیر گذاشته است.
برای فهم این تحول، باید از همان ابتدا میان «عرب آمریکایی» و «مسلمان آمریکایی» تمایز قائل شد. این دو جامعه همپوشانی دارند، اما یکی نیستند. همه عربها مسلمان نیستند و بخش قابلتوجهی از عربهای آمریکایی، بهویژه مهاجران لبنانی، سوری و فلسطینی، مسیحیاند. در مقابل، مسلمانان آمریکا از تبارهای آفریقایی، آسیایی، خاورمیانهای و آمریکای لاتین میآیند و بخش مهمی از آنان نیز آمریکاییانی هستند که در همین کشور به اسلام گرویدهاند. همین تنوع، یکی از ویژگیهای اساسی اسلام آمریکایی است.
از فعالیت اجتماعی تا ورود به ساختار تصمیمگیری
حضور اعراب در آمریکا سابقهای طولانیتر از آن دارد که صرفاً به موجهای مهاجرتی نیمه دوم قرن بیستم محدود شود. بسیاری از مهاجران عرب در آغاز، از طریق کلیساها، مساجد، انجمنهای قومی، اتحادیههای کارگری، دانشگاهها و شبکههای تجاری وارد زندگی اجتماعی آمریکا شدند. اما نقطه عطفی در سازمانیابی سیاسی آنان، جنگ ۱۹۶۷ اعراب و اسرائیل و پیامدهای آن بود.
پس از این جنگ، نسل تازهای از فعالان عرب آمریکایی به این نتیجه رسیدند که فعالیت اجتماعی و فرهنگی بهتنهایی برای تأثیرگذاری بر سیاست واشنگتن کافی نیست. تأسیس انجمن فارغالتحصیلان دانشگاههای عرب در سال ۱۹۶۷، انجمن ملی آمریکاییهای عرب در سال ۱۹۷۲، «کمیته آمریکایی ضد تبعیض علیه اعراب» (۲) در سال ۱۹۸۰ و «مؤسسه آمریکاییان عرب» (۳) در سال ۱۹۸۵، نشانههای این گذار بودند. هدف، ایجاد ظرفیت لابیگری، مقابله با تبعیض، حضور در انتخابات و تأثیرگذاری بر سیاست خارجی آمریکا بود.
این حضور بهتدریج از عرصه فعالیتهای مدنی به نهادهای رسمی تصمیمسازی نیز گسترش یافت: کنگره، وزارتخانهها، دستگاه دیپلماسی، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، رسانهها و سازمانهای مدافع حقوق مدنی. جیمز ابورزق، سیاستورز آمریکایی لبنانیتبار، در سال ۱۹۷۳ نخستین عرب آمریکایی شد که به مجلس سنای آمریکا راه یافت. پس از او چهرههایی چون اسپنسر آبراهام، وزیر انرژی در دولت جورج بوش، و شماری از نمایندگان عربتبار در کنگره، این حضور را در سطوح مختلف گسترش دادند.
البته نباید این واقعیت را با تسلط یا نفوذ یکپارچه جامعه عرب بر سیاست آمریکا اشتباه گرفت. عربهای آمریکایی از نظر مذهب، گرایش سیاسی، طبقه اجتماعی و نگاه به خاورمیانه یکدست نیستند. اهمیت تاریخی حضور آنان بیش از آنکه در برخورداری از قدرتی متمرکز باشد، در ایجاد شبکههای پایدار مدنی و سیاسی و تبدیلشدن به بخشی از رقابت دموکراتیک در آمریکاست.
اسلام سیاه؛ از الایجاه محمد تا مالکوم ایکس
اما داستان اسلام در آمریکا، تنها داستان مهاجران خاورمیانهای و آسیایی نیست. یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین فصلهای آن، شکلگیری اسلام در میان سیاهپوستان آمریکاست؛ جریانی که ریشههایش را باید در تاریخ بردهداری، تبعیض نژادی، محرومیت اقتصادی و مبارزه برای بازیابی هویت انسانی جستوجو کرد.
در سال ۱۹۳۰، جنبش «ملت اسلام» (Nation of Islam) به رهبری والاس فرد محمد در دیترویت شکل گرفت و پس از ناپدیدشدن او در سال ۱۹۳۴، الایجاه محمد رهبری آن را برعهده گرفت. این جنبش، اسلام را با نوعی ملیگرایی سیاهپوستان، خوداتکایی اقتصادی، انضباط اجتماعی و جدایی نژادی پیوند زد. پیام اصلی آن برای سیاهپوستانی که قرنها تحقیر و تبعیض را تجربه کرده بودند، بازیابی عزتنفس، استقلال و هویت تاریخی بود.
ملت اسلام از نظر اعتقادی با اسلام متعارف اهل سنت و شیعه تفاوتهای بنیادین داشت. آموزههای ویژه آن درباره جایگاه الوهی والاس فرد محمد، رسالت الایجاه محمد و تاریخ نژادها، با اصول اعتقادی اسلام سنتی سازگار نبود. بااینحال، تأثیر اجتماعی و سیاسی آن را نمیتوان صرفاً با معیارهای کلامی سنجید. این جنبش برای بخشی از جامعه سیاهپوست آمریکا، مدرسهای برای خودآگاهی، سازماندهی، استقلال اقتصادی و مقاومت در برابر ساختار نژادپرستانه بود.
مالکوم ایکس، برجستهترین چهره تبلیغاتی و سیاسی این جنبش، نقش تعیینکنندهای در گسترش آن داشت. او با سخنرانیهای آتشین خود، مسئله نژادپرستی آمریکا را به یک موضوع ملی و بینالمللی تبدیل کرد. اما تحول فکری مالکوم ایکس پس از جدایی از ملت اسلام در سال ۱۹۶۴ و سفر حج، اهمیت تاریخی بیشتری پیدا کرد. او پس از آشنایی مستقیم با مسلمانانی از نژادها و ملیتهای مختلف، از انحصارگرایی نژادی فاصله گرفت و به اسلام سنی گرایش یافت.
این تحول، صرفاً تغییر یک باور مذهبی نبود؛ نشانه برخورد دو تجربه متفاوت از اسلام بود: اسلامی که در آمریکا از دل ستم نژادی و مبارزه برای رهایی شکل گرفته بود و اسلامی که در سنت جهانی خود، جامعهای فراتر از مرزهای نژادی و قومی تعریف میکرد. مالکوم ایکس در سال ۱۹۶۵ ترور شد، اما میراث فکری او در پیوند میان اسلام، عدالت اجتماعی، حقوق مدنی و مبارزه با استعمار باقی ماند.
پس از مرگ الایجاه محمد در سال ۱۹۷۵، پسرش وارث دین محمد بخش بزرگی از پیروان ملت اسلام را به سوی اسلام متعارفتر هدایت کرد. در مقابل، لوئیس فراخان با حفظ نام و بخشی از سنت پیشین، جریان مستقلی را ادامه داد. این انشعاب نشان داد که اسلام آمریکایی، حتی در میان سیاهپوستان، نه یک دستگاه اعتقادی یکپارچه، بلکه عرصهای از تحول و مناقشه فکری و سیاسی است.
از هویت مذهبی تا رقابت انتخاباتی
اسلام آمریکایی در دهههای بعد، بهویژه با افزایش مهاجرت از خاورمیانه، جنوب آسیا و آفریقا، شکل متنوعتری پیدا کرد. دانشجویان مسلمان در سال ۱۹۶۳ «انجمن دانشجویان مسلمان» (۴) را تأسیس کردند. (در همان اوان فعالان شاخه خارج از کشور «نهضت آزادی ایران» نظیر ابراهیم یزدی در کنار مشارکت در تاسیس این نهاد شاخه ایرانی و فارسی زبان این گروه را هم (۵) بنیان گذاشتند). از دل این حرکت، بعدها «انجمن اسلامی آمریکای شمالی» (۶) و مجموعهای از نهادهای آموزشی، مذهبی و اجتماعی پدید آمدند.
حملات یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ نقطه عطف دیگری بود. مسلمانان آمریکا با موجی از اسلامهراسی، نظارت امنیتی، تبعیض و بدگمانی عمومی مواجه شدند. اما واکنش جامعه مسلمان فقط دفاعی نبود. ثبتنام انتخاباتی، تأسیس نهادهای حقوق مدنی، حضور در شوراهای شهری و هیئتهای آموزشی و ورود به رقابتهای انتخاباتی افزایش یافت. بهتدریج، گروهی که در نگاه بخشی از جامعه آمریکا موضوع سیاست امنیتی محسوب میشد، خود به یکی از بازیگران سیاست داخلی تبدیل شد.
در سال ۲۰۰۶، کیت الیسون از مینهسوتا نخستین مسلمان منتخب مجلس نمایندگان آمریکا شد. در سال ۲۰۰۸ آندره کارسون از ایندیانا به او پیوست. ده سال بعد، در انتخابات ۲۰۱۸، رشیده طلیب، دختر خانوادهای فلسطینیتبار، و ایلهان عمر، پناهنده سابق سومالیایی، به مجلس نمایندگان راه یافتند و نخستین زنان مسلمان آمریکایی در این نهاد شدند.
اهمیت انتخاب ایلهان عمر فقط در هویت مذهبی یا پوشش اسلامی او نبود؛ او نماینده نسلی بود که تجربه مهاجرت، پناهندگی، تبعیض و شهروندی آمریکایی را به عرصه سیاست ملی وارد میکرد. طلیب نیز با طرح مسائل فلسطین، سیاست خارجی آمریکا و حقوق اقلیتها، نشان داد که نمایندگان مسلمان میتوانند همزمان در سیاست داخلی و مناقشات بینالمللی نقشآفرین باشند.
در مرحله بعد، زهران ممدانی، سیاستمدار زاده اوگاندا از خانوادهای با تبار آسیای جنوبی، در انتخابات شهرداری نیویورک در نوامبر ۲۰۲۵ پیروز شد و در اول ژانویه ۲۰۲۶ کار خود را بهعنوان شهردار آغاز کرد. او نخستین شهردار مسلمان نیویورک است. برنامه انتخاباتی او، برخلاف تصور تقلیلگرایانهای که سیاستمداران مسلمان را صرفاً نمایندگان مسائل مذهبی میداند، بر هزینه زندگی، مسکن، حملونقل عمومی، خدمات اجتماعی و عدالت اقتصادی متمرکز بود.
و اکنون، در نوامبر ۲۰۲۶، انتخاب عبدالرحمان «عبدول» السید، پزشک و مقام پیشین بهداشت عمومی میشیگان، به مجلس سنای آمریکا، فصل تازهای گشوده است. او نخستین مسلمان منتخب سنای ایالات متحده است. السید، فرزند مهاجران مصری، با برنامههایی چون گسترش بیمه درمانی همگانی، کاهش هزینههای زندگی و محدودکردن نفوذ شرکتهای بزرگ وارد رقابت شد. کارزار انتخاباتی او همچنین با حملات اسلامهراسانه روبهرو بود؛ حملاتی که نشان میدهد حتی در جامعهای با سابقه طولانی آزادی مذهبی، مسلمانبودن همچنان میتواند به موضوع مناقشه سیاسی تبدیل شود.
این سه چهره، البته از نظر تبار، تجربه و گرایش سیاسی یکسان نیستند. عمر سومالیاییتبار، ممدانی آسیای جنوبیتبار و السید مصریتبار است. وجه مشترک آنان نه نمایندگی یک اسلام واحد، بلکه عبور از موقعیت اقلیت مذهبی به مشارکت مستقیم در رقابت برای اداره نهادهای عمومی است.
آمریکا چگونه اسلام را تغییر داده است؟
تأثیر آمریکا بر اسلام را نمیتوان صرفاً در افزایش شمار مسلمانان یا ساخت مساجد و مراکز اسلامی خلاصه کرد. آمریکا، با ساختار حقوقی مبتنی بر آزادی مذهب، جدایی نهاد دین از دولت، تکثرگرایی اجتماعی و رقابت سیاسی، محیطی متفاوت برای بازتعریف رابطه اسلام با جامعه مدرن فراهم آورده است.
در بسیاری از کشورهای اسلامی، دین و حکومت در اشکال مختلف با یکدیگر درآمیختهاند و نهادهای مذهبی گاه از امتیازات رسمی و قدرت سیاسی برخوردارند. در آمریکا، مسلمانان مطابق قانون اساسی این کشور موظف و بسیاری اغلب مایل هستند که هویت مذهبی خود را در چارچوب جامعهای متکثر و نظامی سکولار تعریف کنند؛ نظامی که نهتنها مسیحیان و یهودیان، بلکه پیروان ادیان دیگر و حتی بیدینان را نیز از حقوق شهروندی برابر برخوردار میداند.
این تجربه، زمینهساز شکلگیری قرائتهایی از اسلام شده که بر آزادی وجدان، حقوق زنان، مشارکت سیاسی، گفتوگوی بینادیانی، حقوق اقلیتها و سازگاری ایمان مذهبی با دموکراسی تأکید میکنند. البته این گرایشها تنها محصول آمریکا نیستند و در سنت تاریخی اسلام نیز ریشههایی دارند؛ اما تجربه زندگی در جامعه آمریکایی به آنها میدان تازهای برای رشد و آزمون داده است.
از این منظر، اسلام آمریکایی را باید نه یک مذهب تازه و نه یک مکتب اعتقادی واحد، بلکه مجموعهای متنوع از تجربههای دینی، اجتماعی و سیاسی دانست. در یک سوی آن، سنتهای محافظهکار و جماعتمحور مهاجران قرار دارند؛ در سوی دیگر، مسلمانان لیبرال، اصلاحطلب، ترقیخواه و فعالان عدالت اجتماعی. در کنار این دو، میراث اسلام سیاهپوستان آمریکا و جریانهای ملیگرای مذهبی نیز حضور دارند.
نکته مهم این است که اسلام در آمریکا فقط آمریکایی نشده است؛ بلکه آمریکا نیز در نتیجه حضور مسلمانان، ناگزیر به بازنگری در برداشت خود از آزادی مذهبی، شهروندی، نژاد و هویت ملی شده است.
تأثیر متقابل بر خاورمیانه و ایران
تأثیر این تجربه از مرزهای آمریکا فراتر رفته است. مسلمانان آمریکایی، بهویژه نسل دوم و سوم مهاجران، از طریق دانشگاهها، رسانهها، شبکههای اجتماعی، مراکز پژوهشی و نهادهای مدنی، به بخشی از فضای فکری جهان اسلام تبدیل شدهاند.
این نسل، برخلاف بسیاری از نسلهای مهاجر نخست، نهتنها با مسائل کشورهای اجدادی خود ارتباط دارد، بلکه با تجربه مستقیم دموکراسی انتخاباتی، حقوق شهروندی، آزادی بیان و تکثر فرهنگی نیز آشناست. در نتیجه، نوعی نگاه دوگانه و انتقادی شکل گرفته است: از یک سو نقد سیاستهای آمریکا در خاورمیانه و از سوی دیگر نقد اقتدارگرایی، تبعیض مذهبی، سرکوب زنان و محدودیت آزادیهای سیاسی در کشورهای مسلمان.
برای ایرانیان نیز این تجربه اهمیت ویژهای دارد. جامعه ایرانیان آمریکا، هرچند از نظر مذهبی و سیاسی بسیار متنوع است و بخش بزرگی از آن سکولار یا غیرمذهبی است، در فضای عمومی آمریکا نقشی در طرح مسائل ایران ایفا کرده است. از دانشگاهها و رسانهها تا نهادهای حقوق بشری و محافل سیاستگذاری واشنگتن، ایرانیان مهاجر در انتقال تجربه جامعه ایران، نقد جمهوری اسلامی، دفاع از حقوق بشر و بحث درباره تحریمها، جنگ و مناسبات ایران و آمریکا مشارکت داشتهاند.
البته نباید تصور کرد که این جامعه صدای واحدی دارد یا همه ایرانیان مهاجر برداشت یکسانی از آینده ایران دارند. اختلافات سیاسی و نسلی در میان آنان نیز جدی است. اما نفس حضور در یک نظام سیاسی رقابتی، امکان طرح دیدگاههای متنوع و نقد قدرت را فراهم میکند؛ امکانی که در ایران امروز با محدودیتهای جدی روبهروست.
از سوی دیگر، مسلمانان آمریکایی در سالهای اخیر در مناقشات مربوط به فلسطین، جنگ غزه، روابط واشنگتن با کشورهای عربی و سیاستهای آمریکا در قبال ایران نقش پررنگتری یافتهاند. آنان نشان دادهاند که میتوان هم مسلمان بود، هم شهروند آمریکایی، هم منتقد سیاست خارجی دولت آمریکا و هم مدافع حقوق شهروندی و آزادیهای دموکراتیک. این تجربه برای جامعه خاورمیانهای که غالباً میان دوگانههای کاذب «غرب یا اسلام»، «مذهب یا آزادی» و «هویت ملی یا هویت دینی» گرفتار شده، قابل تأمل است.
بااینحال، تأثیر متقابل را نباید یکطرفه دید. مسلمانان آمریکایی نیز همچنان از تحولات خاورمیانه، سنتهای فقهی و فکری جهان اسلام، مسئله فلسطین و بحرانهای سیاسی کشورهای مبدأ تأثیر میپذیرند. این رابطه، شبکهای دوطرفه از انتقال اندیشه، تجربه و کنش سیاسی است.
فراتر از مرزهای مذهب و قومی
شاید مهمترین درس تجربه مسلمانان و اعراب در آمریکا، این باشد که حضور یک اقلیت در ساختار قدرت لزوماً به معنای تشکیل یک بلوک مذهبی یا قومی نیست. آنچه به این حضور قدرت و دوام میبخشد، سازمانیابی مدنی، مشارکت انتخاباتی، توانایی ائتلافسازی با گروههای دیگر و تبدیل مطالبات خاص به مسائل عمومی جامعه است.
انتخاب یک مسلمان به مجلس سنا، یک زن مسلمان سومالیاییتبار به کنگره یا یک سیاستمدار مسلمان به شهرداری نیویورک، بهخودیخود نشانه پایان تبعیض نیست؛ همانطور که انتخاب یک رئیسجمهور سیاهپوست نیز به معنای پایان نژادپرستی در آمریکا نبود. اما این تحولات نشان میدهند که مرزهای مشارکت سیاسی در حال تغییرند.
اسلام آمریکایی، با تمام اختلافات و تناقضهای درونیاش، محصول برخورد یک سنت دینی جهانی با جامعهای مهاجرپذیر، چندفرهنگی و مبتنی بر رقابت سیاسی است. این برخورد نه اسلام را از گذشته تاریخیاش جدا کرده و نه آمریکا را از تعارضات بنیادینش رهانیده است؛ بلکه فضایی تازه برای بازاندیشی در هر دو فراهم آورده است.
برای خاورمیانه و بهویژه ایران، اهمیت این تجربه در تقلید از الگوی آمریکایی یا پذیرش بیچونوچرای آن نیست. اهمیت واقعی در فهم این امکان است که دینداری و شهروندی، تعلق فرهنگی و وفاداری ملی، هویت مذهبی و دموکراسی الزاماً در تقابل با یکدیگر قرار ندارند. جامعهای که بتواند این تمایزها و همزیستیها را به رسمیت بشناسد، از ظرفیت بیشتری برای عبور از تعصبات قومی و مذهبی و حرکت به سوی یک نظام سیاسی آزاد و کثرتگرا برخوردار خواهد بود.
——-
1. CAIR: Council of American Arab Relations
2. ADC: American-Arab Anti-Discrimination Committee
3. AAI: Arab-American Institute
4. MSA: Muslim Student Association
5. MSA-PSG: Muslim Student Association/Persian-Speaking Group
6. ISNA: Islamic Society of North America
نکته تاریخی: انتخاب السید در سال ۲۰۲۶، طبق گزارشهای منتشرشده در ۴ نوامبر، نخستین انتخاب یک مسلمان به سنای آمریکاست؛ نه نخستین حضور یک مسلمان در کنگره. کیت الیسون در سال ۲۰۰۶ نخستین مسلمان منتخب مجلس نمایندگان شده بود.
☑️ کاتوزیان گرامی،
از مقالهٔ خواندنی و تأملبرانگیز شما سپاسگزارم. مشاهدات شما دربارهٔ مشارکت مسلمانان و اعراب در سیاست آمریکا، پرسش مهمی را مطرح میکند: این جوامع و جامعهٔ گستردهتر آمریکا چگونه بر یکدیگر تأثیر میگذارند؟ این موضوع زمینهٔ بسیار خوبی برای یک پژوهش تطبیقی است.
ملاحظهٔ اصلی من این است که در برخی بخشها، پیش از ارائهٔ شواهد کافی، از مشاهده به نتیجهگیری میرسیم. در سنت علوم اجتماعی، میان مشاهده، فرضیه و یافتهٔ پژوهشی تفاوت میگذاریم. موفقیت انتخاباتی بهتنهایی نشان نمیدهد که باورهای دینی آزاداندیشانهتر شدهاند یا تعهد به دموکراسی افزایش یافته است. پژوهش تطبیقی و میدانی میتواند این احتمالهای جالب را بررسی کند.
نکتهٔ مربوط به قانون اساسی نیز به اندکی توضیح نیاز دارد. چارچوب قانون اساسی آمریکا از آزادی دینی محافظت میکند، اما مسلمانان را ملزم نمیکند که باورهای خود را بازتفسیر کنند.
دقت در نام نهادهای انتخابی نیز مهم است. کنگره شامل هر دو مجلس نمایندگان و سناست. کیت الیسون در سال ۲۰۰۶، با انتخاب به مجلس نمایندگان، نخستین مسلمان منتخب کنگره شد. اهمیت انتخاب السید در سال ۲۰۲۶ به ورود او به سنا مربوط است. .
نمونهٔ جالب دیگر، حمایت رأیدهندگان یهودی از السید است. در یک نظرسنجی اولیه، قبل ار انتخابات ۵۷ درصد از رأیدهندگان یهودیِ مورد بررسی در میشیگان که پیش از روز انتخابات رأی داده بودند، از او حمایت کرده بودند. نظرسنجی گستردهتر بعدی این میزان را ۵۰ درصد برآورد کرد. این موضوع در بررسی همکاری سیاسی میان پیروان ادیان مختلف شایستهٔ توجه است.
من نیز در گفتوگوهای خود در جامعهٔ ایرانی متوجه نکتهای شدهام: پس از درگیری نظامی اخیر میان ایران و آمریکا، به نظر میرسد توسل به نظریههای توطئه در توضیح مسائل روزمره کمتر شده است. این فرضیهٔ شخصی من است و می تواند پژوهش جالب شود.
مقالهٔ شما باب گفتوگوی ارزشمندی را باز میکند.
با مهر و احترام، کمال آذری
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
عامر مدانی، متیو لی و بن فینلی / آسوشیتدپرس / ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶
از زمانی که جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای هفته گذشته متحمل شکستی سنگین شدند، دونالد ترامپ، رئیسجمهور، اظهارات متعددی درباره دیدگاه خود پیرامون مسیر پیش رو در جنگ با ایران مطرح کرده است.
او در گفتگو با خبرنگاران، مصاحبههای رسانهای و مطالب منتشرشده در شبکههای اجتماعی پس از روز انتخابات، بهگونهای موضع گرفته که هم از انجام حملات بیشتر فاصله میگیرد و هم احتمال مذاکرات جدید با نمایندگان جمهوری اسلامی برای پایان دادن به این درگیریِ هشتماهه را کنار میگذارد.
رئیسجمهور روز پس از انتخابات میاندورهای اذعان کرد که جنگ و تلاطم اقتصادی جهانی ناشی از آن، تا حدی در شکست انتخاباتی جمهوریخواهان نقش داشتهاند؛ با این حال، او همچنان تأکید داشت که ورود به این جنگ، اقدامی درست بوده است.
سپس در آغاز هفته جاری، او در کاخ سفید با نخستوزیر قطر دیدار کرد و پس از آن به خبرنگاران گفت که بعید میداند نیازی به صدور دستور حملات بزرگ جدید علیه ایران باشد، چرا که به گفته او، این جنگ «از نظر نظامی عملاً به پایان رسیده است.»
اما تا روز پنجشنبه، او بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که آیا واقعاً نیازی به عجله برای یافتن راهی جهت پایان دادن به مناقشه وجود دارد یا خیر. او اعلام کرد که ایالات متحده دیگر نیازی به توافق با تهران ندارد و با لحنی قاطع به معاون خود، جیدی ونس — که پیشتر به عنوان مذاکرهکننده ارشد در گفتگوهای صلح با ایران حضور داشت — دستور داد تا تمرکز خود را به کارزار داخلی دولت علیه تقلب معطوف کند.
در همین حال، ترامپ به ایران هشدار داد که ارتش ایالات متحده کاملاً «آمادهباش و مسلح» است و «کوه پیکاکس» (Pickaxe Mountain) — تأسیساتی مرتبط با برنامه هستهای ایران — را زیر نظر دارد تا هرگونه نشانهای از فعالیت در آنجا را رصد کند.
ترامپ روز پنجشنبه در گفتگو با «هیو هویت»، مجری محافظهکار، گفت: «اگر اوضاع طبق انتظار پیش نرود، در اقدام کردن [علیه ایران] تردید نخواهم کرد.»
سفر ترامپ به آسیا تحتالشعاع جنگ با ایران
تغییر لحنهای ترامپ، بر ابهامات موجود درباره سرنوشت جنگی که متحدان آمریکا پیش از آغاز آن طرف مشورت قرار نگرفته بودند — اما اکنون با پیامدهای اقتصادیاش دست و پنجه نرم میکنند — افزوده است.
کوری بوکر، سناتور دموکرات از ایالت نیوجرسی، روز جمعه در حاشیه گردهمایی دموکراتها پس از انتخابات در دنور، در مصاحبهای گفت: «رئیسجمهور ترامپ اکنون مانند کسی رفتار میکند که سیاست خارجی ما را به آتش کشیده و حالا میخواهد به سادگی صحنه را ترک کند.»
انتظار میرود موضعگیری مبهم رئیسجمهور در قبال این جنگ، در سفر هفته آینده او به فیلیپین و شرکت در نشستهای «همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه» (APEC) در شهر شنژن — که قطب فناوری چین محسوب میشود — بسیار پررنگ و برجسته باشد.
ترامپ در جریان حضورش در شنژن، نشستی سهجانبه و بیسابقه با شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، برگزار خواهد کرد. انتظار میرود ترامپ در گفتگو با شی و پوتین، به موضوع ایران و زرادخانههای هستهای این سه قدرت بپردازد.
کاخ سفید از اظهار نظر مستقیم درباره پرسشهای مطرحشده پیرامون اظهارات ترامپ در مورد ایران (پس از انتخابات) خودداری کرد. با این حال، مارکو روبیو تأکید کرد که رویکرد ترامپ در حال سوق دادن اقتصاد ایران به سوی فروپاشی است.
روبیو شامگاه جمعه در سخنرانی خود در جمع اعضای «انجمن فدرالیست» (Federalist Society) گفت: «فشار اقتصادی که ما بر این رژیم وارد میکنیم چنان سنگین است که دیگر نیازی به اقدام نظامی نیست؛ چرا که ما آنها را به شدت تضعیف کردهایم.»
دیپلماتهای خاورمیانه در تلاش برای درک موضع ترامپ
قطر، به عنوان میانجی اصلی، همچنان میکوشد تا بر سر توافقی موقت مذاکره کند؛ توافقی که عبور و مرور از تنگه هرمز — گذرگاهی حیاتی برای جریان نفت و گاز طبیعی از خلیج فارس به بازارهای جهانی — را احیا کند و در عین حال، راه را برای گفتگوهای بیشتر میان ایالات متحده و ایران باز بگذارد.
با این حال، به گفته دو دیپلمات خاورمیانهای که از این روند آگاه هستند، اظهارات متغیر — و گاه متناقض — ترامپ باعث شده است که این تلاشها اکنون در هالهای از ابهام فرو روند.
این دیپلماتها که به دلیل حساسیت موضوع خواستند نامشان فاش نشود، اظهار داشتند که اوایل این هفته، پس از دیدار نخستوزیر قطر با ترامپ، به نظر میرسید که اوضاع در مسیر درستی قرار گرفته است.
اما پستی که ترامپ روز پنجشنبه در شبکههای اجتماعی منتشر کرد — و در آن ضمن اعلام اینکه ایالات متحده نیازی به توافق با ایران ندارد، به «ونس» دستور داد تا «تمام توجه و تمرکز خود» را بر کارزار مقابله با تقلب معطوف کند — وضعیتی از بلاتکلیفی ایجاد کرده است.
یکی از این دیپلماتها گفت که این پست پرسشهایی را برانگیخته است مبنی بر اینکه چرا به نظر میرسد ترامپ در حال به حاشیه راندن «ونس» است؛ کسی که نسبت به آغاز جنگ تردید داشت اما در نهایت از ترامپ حمایت کرد.
به گفته فردی مطلع که اجازه اظهارنظر عمومی نداشت و به شرط ناشناس ماندن سخن میگفت، این پست ترامپ درست در زمانی منتشر شد که «ونس» در حال بررسی امکان برقراری مجدد ارتباط با مذاکرهکنندگان ارشد ایرانی بود.
این فرد افزود، رئیسجمهور پیام خود را — که در آن از «ونس» خواسته بود از مذاکرات با ایران فاصله بگیرد — صبح روز بعد از آن منتشر کرد که روزنامه «وال استریت ژورنال» گزارش داده بود «ونس» به فکر از سرگیری گفتگوهاست. به گفته این منبع، ترامپ — که از بررسیهای «ونس» آگاه بود — معتقد بود که طرف ایرانی با حسن نیت عمل نمیکند.
ترامپ همچنین روز به روز اطمینان بیشتری پیدا میکند که میتواند با قاطعیت اعلام کند به اهداف نظامی خود در این جنگ دست یافته است.
با این حال، عبور از تنگه هرمز همچنان پرخطر باقی مانده است. سازمان ملل گزارش میدهد که ماه اکتبر شاهد بیشترین تعداد حوادث علیه کشتیهای تجاری در این آبهای مورد مناقشه، از ماه فوریه تاکنون، بوده است.
این منبع افزود، با این وجود، ترامپ معتقد است اکنون که حجم محمولههای نفتی عبوری از تنگه هرمز تقریباً به سطوح پیش از جنگ بازگشته، میتواند مذاکره برای دستیابی به توافقی با ایرانیها در خصوص نحوه اداره این آبراه حیاتی را به کشورهای حوزه خلیج فارس واگذار کند. یک دیپلمات منطقهای دیگر، وضعیت تلاشها برای صلح را به حالتی شبیه به «انتظار در مدار» (توقف موقت و بلاتکلیف) توصیف کرد؛ چرا که طرفها منتظرند کاخ سفید درباره نیات ترامپ شفافسازی کند.
این دیپلمات افزود که برای میانجیگران و همچنین طرف ایرانی کاملاً روشن نیست که آیا اظهارات ترامپ به معنای کنار گذاشتن توافقِ حاصل از مذاکره است، یا صرفاً نوعی ژست سیاسی پس از انتخابات میاندورهای کنگره؛ انتخاباتی که منجر به از دست رفتن کنترل کنگره برای حزب جمهوریخواه شد.
روبیو: ایالات متحده از تلاشهای میانجیگرانه دست نکشیده
ایران همچنان تمایلی به مذاکره درباره برنامه هستهای خود ندارد، مگر آنکه ایالات متحده با چندین شرط اساسی موافقت کند؛ شروطی که ایران همواره خواستار گنجاندن آنها در هرگونه توافق آتشبس بوده است.
اختلافات با ایران بر سر فعالیتهای هستهایاش، همچنان پیچیدهترین و دشوارترین مسئله باقی مانده است؛ موضوعی که ترامپ اصرار دارد باید به عنوان بخشی از هر توافقی که هدفش پایان دادن به جنگ است، حلوفصل شود.
لحن تهران نیز چندان ملایم نشده است. غلامحسین درزی، معاون نماینده ایران در سازمان ملل، روز جمعه به شورای امنیت گفت که ایران «هرگز درهای دیپلماسی را نبسته است.» اما او هشدار داد که اگر ایالات متحده یا اسرائیل دوباره به بمباران روی بیاورند، کشورش «پاسخی فوری و قاطع» خواهد داد.
روبیو اوایل این هفته تأکید کرد که ایالات متحده مخالف ادامه تلاشهای میانجیگران نیست.
روبیو گفت: «اگر قرار باشد توافقی صورت گیرد، رئیسجمهور اولین کسی خواهد بود که از آن استقبال میکند. اما این یک توافق احمقانه نخواهد بود؛ یک توافق بد نخواهد بود.»
مایکل سینگ، مدیر اجرایی «مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک»، معتقد است که وضعیت موجود احتمالاً تا مدتی ادامه خواهد یافت؛ به طوری که آمریکا و ایران بر سر تنگه هرمز در بنبست باقی میمانند و ایالات متحده به محاصره دریایی چندماههی خود که جریان نفت خام ایران به بازار جهانی را محدود کرده است، ادامه میدهد.
به گفته سینگ، راهبرد آمریکا مبنی بر اعمال فشار اقتصادی شدید بر ایران، برای ترامپ گزینهای بسیار جذابتر از تشدید تنشهای نظامی یا دادن امتیاز به تهران است.
او همچنین اشاره کرد که اگر ترامپ احساس کند ایرانیها برای مذاکره جدی آماده هستند، همواره میتواند موضع خود را در مورد تعامل «ونس» (Vance) با طرف ایرانی تغییر دهد.
سینگ، که در دوران ریاستجمهوری جورج دبلیو. بوش در کاخ سفید بر روی مسائل خاورمیانه کار میکرد، گفت: «احتمالاً منطقیترین رویکرد این است که تا حدی صبور باشیم، فشار را حفظ کنیم و به میانجیها اجازه دهیم به کار خود ادامه دهند. و زمانی که موقعیت مناسب فرا رسید — و نه پیش از آن — آنگاه باید مقامات عالیرتبهای همچون معاون رئیسجمهور و دیگران را وارد عمل کرد.»
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
رویترز / ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶
اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) روز جمعه ممنوعیت سراسری پروازها را لغو کرد. این ممنوعیت پس از آن اعمال شد که بروز اختلال در سیستمهای ارتباطی مراکز کنترل ترافیک هوایی، موجب هرجومرج در فرودگاههای ایالات متحده و طولانیترین توقف پروازها از زمان حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ شد.
شان دافی، وزیر حملونقل، اعلام کرد که حریم هوایی ایالات متحده در ساعت ۸:۱۵ شب به وقت شرقی (۰۱:۱۵ به وقت گرینویچ) بازگشایی شده است؛ با این حال، وی هشدار داد که انجام پروازهای خروجی بهتدریج از سر گرفته خواهد شد و بازگشت شرکتهای هواپیمایی به روال عادی، زمانبر خواهد بود.
دافی در کاخ سفید به خبرنگاران گفت: «این روند کند خواهد بود.»
بر اساس دادههای وبسایت ردیابی پرواز «فلایترادار۲۴» (Flightradar24)، تا ساعت ۱۱:۳۰ شب، نزدیک به ۱۰ هزار پرواز لغو شده بود؛ از جمله بیش از ۲۲۰۰ پرواز در هر یک از شرکتهای «دلتا ایرلاینز» و «امریکن ایرلاینز»، و ۱۸۰۰ پرواز در شرکت «یونایتد ایرلاینز». این وبسایت گزارش داد که برخی هواپیماها در فرودگاههای بزرگ، بیش از پنج ساعت منتظر خالی شدن گیت (درگاه ورودی به ترمینال) مانده بودند.
تحلیلگران صنعت هوانوردی میگویند توقف چهارساعته پروازها در سراسر کشور میتواند برنامههای پروازی شرکتهای هواپیمایی را تا چندین روز مختل کند.
دافی اظهار داشت که دهها هزار مسافر در فرودگاههای سراسر کشور سرگردان شدهاند. او افزود که به همراه مارکوین مولین، وزیر امنیت داخلی، در دفتر بیضیشکل کاخ سفید با دونالد ترامپ، رئیسجمهور، دیدار کرده و درباره این اختلال گفتگو کردهاند.
این نقص فنی، جدیدترین و شدیدترین نشانه از فشار موجود بر سیستم کنترل ترافیک هوایی ایالات متحده است؛ سیستمی که با مشکلاتی نظیر فناوریهای فرسوده، نقص در تجهیزات و ارتباطات، و کمبود چندین هزار نیروی کنترلکننده مواجه است.
به گفته دافی، این مشکلات از ساعت ۳:۳۶ بعدازظهر آغاز شد؛ زمانی که مراکز کنترل ترافیک هوایی دچار ناپایداری در سیستمهای راداری و ارتباطی شدند. دافی گفت: «سوئیچها و روترهای ما در واقع با حجم زیادی از دادهها مواجه شدند و شروع به ارائه ناهماهنگی در دادههای آن روترها کردند و به همین دلیل ما سیستم را خاموش کردیم.» او افزود که در هیچ مرحلهای رادار یا ارتباطات را به طور کامل از دست ندادند و توانستند هزاران هواپیما را با خیال راحت فرود آورند.
دافی گفت که مشکل فوری برطرف شده و پرواز ایمن است، اما هشدار داد که برای جلوگیری از خرابیهای مشابه، به یک بازنگری گستردهتر در سیستم کنترل ترافیک هوایی قدیمی نیاز است.
۵۰ میلیارد دلار تعمیرات اساسی هوانوردی
دافی کنگره را به دلیل عدم تأمین بودجه سیستم جدیدی که به گفته او میتواند از چنین قطعیهایی جلوگیری کند، سرزنش کرد و خواستار ۵۰ میلیارد دلار برای نوسازی آن شد.
پیش از این، روز جمعه، قبل از قطعی، کاخ سفید و وزارت حمل و نقل از کنگره خواسته بودند که 30.1 میلیارد دلار برای ارتقاء فرودگاهها و زیرساختهای کنترل ترافیک هوایی قدیمی کشور تصویب کند.
دافی گفت: «آنچه ما داریم یک سیستم کنترل ترافیک هوایی فوقالعاده قدیمی است. به ما پول بدهید تا آن را تعمیر کنیم.»
مولین، وزیر امنیت داخلی، گفت تاکنون «هیچ مدرکی» مبنی بر اینکه قطعی برق ناشی از حمله سایبری یا یک سیستم هوش مصنوعی خرابکار بوده باشد، وجود ندارد، اگرچه بازرسان هیچ یک از این احتمالات را رد نکردهاند.
مولین گفت: «به نظر میرسد که این مشکل به صورت مکانیکی ایجاد شده است. با این حال، ما هنوز در حال بررسی هستیم.»
وی افزود که آژانس امنیت ملی در حال همکاری با وزارت امنیت داخلی در این تحقیقات است.
به گفته دو مقام هواپیمایی، به نظر میرسد که این قطعی برق بر شبکه مخابراتی تحت نظارت L3Harris Technologies تأثیر گذاشته است. این شبکه فرکانسهای رادیویی حیاتی مورد استفاده کنترلکنندگان ترافیک هوایی برای ارتباط با خلبانان را مدیریت میکند. L3Harris به درخواست اظهار نظر پاسخی نداد.
مشکلات مسافران هنوز تمام نشده است
اگرچه توقف زمینی لغو شد، اما اختلال برای مسافران به هیچ وجه تمام نشده بود. از بوستون تا سیاتل و نیویورک تا لسآنجلس، مسافران در سالنهای خروج و میزهای خطوط هوایی تجمع کردند، زیرا تاخیرها و لغو پروازها افزایش یافت و هواپیماها در گیتهای ورودی پارک شدند.
هزاران مسافر با مشکل سرگردانی شبانه مواجه شدند. ادوارد کارگبو، ۵۰ ساله، اهل وست چستر، پنسیلوانیا، قرار بود ساعت ۹ شب سوار قطار شود. پرواز هواپیمایی اتیوپی به لومه، توگو. در عوض، او قصد داشت شب را در فرودگاه بگذراند تا پرواز ساعت ۶ صبح شنبه که زمانش تغییر کرده بود، انجام شود.
او گفت: “من باید شب را اینجا بمانم. من سرگردان هستم.”
لوئیز ماهر، ۴۷ ساله، نیز پس از اینکه پرواز بریتیش ایرویز به لندن به دلیل بحران هواپیمایی مختل شد، در نیوآرک گرفتار این اختلال شد.
او گفت: “ممکن است در مقطعی گریه کنم، اما هنوز نه.”
شرکتهای هواپیمایی ایالات متحده ملزم به ارائه غرامت به مسافران سرگردان نخواهند بود زیرا این شرکتها مسئول خرابی سیستمهای FAA نبودهاند.
تنها توقف زمینی دیگر در سراسر کشور از زمان حملات ۱۱ سپتامبر در ژانویه ۲۰۲۳ رخ داد، زمانی که FAA پروازهای داخلی را حدود ۹۰ دقیقه متوقف کرد.
سرمایهگذاران از قبل روی ضرر مالی به شرکتهای هواپیمایی حساب باز کرده بودند. سهام شرکتهای امریکن ایرلاینز (AAL.O)، یونایتد ایرلاینز (UAL.O) و دلتا ایرلاینز (DAL.N) در معاملات پس از ساعات کاری بین ۱ تا ۲ درصد کاهش یافت، در حالی که جتبلو ایرویز حدود ۳ درصد کاهش یافت.
شرکت هواپیمایی امریکن ایرلاینز اعلام کرد که پروازها به مقاصد بینالمللی و شهرهای کوچکتر خارج از مراکز اصلی خود را در اولویت قرار داده است تا هواپیماها و خدمه را برای بهبودی سریعتر آماده کند.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
اهمیت جایزه آزادی بنیاد فریدریش ناومان برای مردم ایران؛ پاسخ به سه ایراد و پیشنهادی به شاهزاده رضا پهلوی
اهدای جایزه آزادی ۲۰۲۶ بنیاد فریدریش ناومان به مردم ایران، رویدادی فراتر از یک رخدادی مقطعی است. این جایزه از یک سو مبارزه آزادیخواهانه ایرانیان را در کنار تجربههای تاریخی دیگر ملتها قرار میدهد و از سوی دیگر فرصتی برای گسترش پیوند میان جامعه مدنی ایران و نهادهای جهانی مدافع آزادی فراهم میآورد.
اهمیت یک جایزه را نمیتوان تنها با شهرت برندگان یا اعتبار نهاد اهداکننده سنجید. باید پرسید جایزه از چه ارزشهایی دفاع میکند، چه تجربههایی را به رسمیت میشناسد و چگونه میتواند از تقدیر نمادین فراتر رود و به کنش اجتماعی و سیاسی یاری رساند.
این نوشته، پس از معرفی بنیاد فریدریش ناومان و برندگان پیشین جایزه آزادی، به سه ایراد درباره اعتبار جایزه ۲۰۲۶ پاسخ میدهد و در پایان پیشنهادی برای بهرهگیری از ظرفیت عملی آن مطرح میکند.
بنیاد فریدریش ناومان و جایزه آزادی
بنیاد فریدریش ناومان در ۱۹ مه ۱۹۵۸، با ابتکار تئودور هویس، نخستین رئیسجمهور آلمان فدرال، و همراهی شماری از شخصیتهای لیبرال تاسیس شد. این بنیاد نام فریدریش ناومان (۱۸۶۰–۱۹۱۹)، اندیشمند و سیاستمدار لیبرال آلمانی، را بر خود دارد. از سال ۲۰۰۷ نیز عبارت «برای آزادی» به نام آن افزوده شد.
ماموریت بنیاد گسترش اندیشه لیبرال، آموزش سیاسی، تقویت جامعه مدنی، دفاع از حقوق بشر و حکومت قانون و پشتیبانی از آزادی فردی و اقتصاد بازار است. بنیاد از نظر تاریخی و فکری به حزب دموکراتهای آزاد آلمان (FDP) نزدیک است، اما از نظر حقوقی و سازمانی نهادی جدا از حزب به شمار میرود. این جدایی به معنای نبود نزدیکی فکری یا ارتباط سیاسی نیست؛ بلکه نشان میدهد بنیاد را نباید با تشکیلات انتخاباتی حزب یکسان دانست.
بنیاد از سال ۲۰۰۶ هر دو سال یکبار جایزه آزادی را به شخصیتهایی اهدا کرده است که در گسترش جامعه مدنی لیبرال و دفاع از آزادی نقش برجستهای داشتهاند. مراسم اهدای جایزه در کلیسای سنتپل فرانکفورت برگزار میشود؛ مکانی تاریخی که در سال ۱۸۴۸ میزبان نخستین پارلمان سراسری منتخب آلمان بود. انتخاب این مکان نیز معنایی نمادین دارد: پیوند دادن مبارزه امروز برای آزادی با تاریخ کوشش برای دموکراسی و حکومت قانون.
برندگان پیشین جایزه آزادی
برندگان پیشین جایزه نشان میدهند که بنیاد ناومان آزادی را مفهومی محدود به یک حرفه، کشور یا شیوه مبارزه نمیداند.
🔸در سال ۲۰۰۶، هانسدیتریش گنشر، وزیر خارجه پیشین آلمان، به سبب نقش برجستهاش در دیپلماسی اروپایی و روند اتحاد دوباره آلمان تقدیر شد.
🔸در سال ۲۰۰۸، ماریو وارگاس یوسا، نویسنده پرویی و برنده بعدی نوبل ادبیات، جایزه گرفت. او در آثار ادبی و سیاسی خود به نقد اقتدارگرایی و دفاع از آزادی فردی پرداخت.
🔸در سال ۲۰۱۰، نکلا کلک، جامعهشناس ترکتبار آلمانی، به سبب دفاع از آزادی فردی و حقوق زنان و نقد ساختارهای اجتماعی محدودکننده مورد تقدیر قرار گرفت.
🔸در سال ۲۰۱۲، ولفگانگ کرستینگ، فیلسوف سیاسی آلمانی، جایزه را به دلیل پژوهشهایش درباره آزادی، عدالت، حقوق و مبانی فلسفی لیبرالیسم دریافت کرد.
🔸در سال ۲۰۱۴، هلن زیله، روزنامهنگار و سیاستمدار آفریقای جنوبی، که در دوران آپارتاید در افشای سرکوب سیاسی نقش داشت، برنده شد.
🔸در سال ۲۰۱۶، کاسپار ویلیگر، سیاستمدار سوئیسی، به دلیل فعالیت در عرصه سیاست عمومی، مسئولیتپذیری مالی و دفاع از نهادهای لیبرال تقدیر شد.
🔸در سال ۲۰۱۸، یواخیم گاوک، کنشگر مدنی آلمان شرقی و رئیسجمهور پیشین آلمان، جایزه گرفت. او از چهرههای مبارزه مسالمتآمیز علیه حکومت کمونیستی آلمان شرقی و مدافع آزادی همراه با مسئولیت فردی بود.
🔸در سال ۲۰۲۰، فریده اشپرینگر، ناشر آلمانی، به سبب نقش خود در عرصه رسانه و پشتیبانی از آزادی مطبوعات مورد تقدیر قرار گرفت.
🔸در سال ۲۰۲۲، زوزانا چاپوتووا، رئیسجمهور وقت اسلواکی، که با دفاع از حکومت قانون و مبارزه با فساد شناخته میشد، برنده شد.
🔸در سال ۲۰۲۴، ولادیمیر کارا-مورزا، روزنامهنگار و مخالف حکومت پوتین، جایزه گرفت. او به دلیل فعالیت علیه سرکوب سیاسی در روسیه زندانی شده بود و پس از آزادی نیز به دفاع از حقوق بشر و مخالفت با جنگ روسیه علیه اوکراین ادامه داد.

این فهرست، با همه تفاوتهای فکری و حرفهای برندگان، نشان میدهد که آزادی در سنت بنیاد ناومان تنها به یک حق یا یک عرصه زندگی محدود نیست. آزادی اندیشه، حقوق فردی، حکومت قانون، دموکراسی، آزادی رسانهها و مسئولیت اقتصادی، وجوه گوناگون سنتی هستند که بنیاد از آن دفاع میکند.
جایزه آزادی ۲۰۲۶ برای مردم ایران
بنیاد فریدریش ناومان در ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که جایزه آزادی آن سال به مردم ایران تعلق خواهد گرفت. مراسم اهدای جایزه در ۷ نوامبر ۲۰۲۶ در کلیسای سنتپل فرانکفورت برگزار شد.
این نخستین بار در تاریخ جایزه بود که بنیاد به جای یک شخصیت، مردم یک کشور را برگزید. بنیاد تصریح کرد که جایزه به ایرانیانی تعلق دارد که برای آزادی، دموکراسی و کرامت انسانی مبارزه کردهاند؛ از جمله زنان و جوانانی که پس از جانباختن ژینا مهسا امینی در سال ۲۰۲۲، با شعار «زن، زندگی، آزادی» به میدان آمدند و نیز کسانی که در اعتراضات بعدی جان باختند، زندانی شدند یا آزار دیدند.
در مراسم فرانکفورت، اشتفن زیبیش، رئیس هیئتمدیره بنیاد، تاکید کرد که جایزه نه به یک گروه یا حزب و نه به یک فرد، بلکه به مردم ایران تعلق دارد. بیژن جیرسرایی نیز در سخنرانی تقدیر خود، بر شجاعت ایرانیانی تاکید کرد که برای آزادی با خطر زندان، شکنجه و مرگ روبهرو شدهاند. رضا پهلوی جایزه را به امانت دریافت کرد و اعلام کرد که آن را در آینده به نخستین نمایندگان آزادانه برگزیده مردم ایران تحویل خواهد داد.
اهمیت این تصمیم را میتوان در دو سطح بررسی کرد.
از نظر تاریخی، بنیاد ناومان مبارزه ایرانیان را بخشی از تاریخ گستردهتر کوشش انسانها برای آزادی شناخته است. این تقدیر بهویژه از آن جهت اهمیت دارد که آزادیخواهی ایرانیان را به یک جریان سیاسی یا شخصیت خاص فرو نمیکاهد، بلکه آن را تلاشی جمعی برای برخورداری از حقوق بنیادین معرفی میکند.
از نظر عملی، جایزه میتواند فرصتی برای گسترش ارتباط با نهادهای مدافع آزادی، افزایش توجه افکار عمومی بینالمللی و تقویت همکاری میان کنشگران ایرانی و غیرایرانی باشد. البته اثر عملی آن به اقداماتی بستگی دارد که پس از دریافت جایزه انجام میشوند.
پاسخ به سه ایراد درباره اعتبار جایزه
ایراد نخست: آیا شکست انتخاباتی حزب دموکراتهای آزاد، اعتبار جایزه را کاهش میدهد؟
برخی منتقدان از آنجا که بنیاد فریدریش ناومان با حزب دموکراتهای آزاد آلمان پیوند تاریخی و فکری دارد، ناکامی انتخاباتی این حزب در سال ۲۰۲۵ را دلیلی برای کماعتبار دانستن جایزه میشمارند. این استدلال میان دو معیار متفاوت را یکی میانگارد: میزان حمایت انتخاباتی از یک حزب و اعتبار فکری و نهادی بنیادی که با آن نزدیکی دارد.
بنیادهای سیاسی آلمان با جریانهای حزبی معینی پیوند تاریخی و فکری دارند: بنیاد فریدریش ناومان به حزب دموکراتهای آزاد، با گرایش لیبرال؛ بنیاد کنراد آدنوئر به اتحادیه دموکرات مسیحی، با گرایش محافظهکار و دموکراتمسیحی؛ بنیاد فریدریش ابرت به حزب سوسیالدموکرات؛ و بنیاد هاینریش بل به حزب سبزها ، با گرایش محیطزیستی و ترقیخواه، نزدیک است. بااینحال، این بنیادها از نظر حقوقی و سازمانی از احزاب یادشده جدا هستند و نباید فعالیتهای آموزشی و فکری آنها را با فعالیت انتخاباتی احزاب یکسان دانست.
البته استقلال حقوقی، بهتنهایی اعتبار فکری یک بنیاد را اثبات نمیکند. اعتبار را باید با معیارهایی مانند پیشینه فعالیت، شفافیت، کیفیت داوری، دستاوردها و جایگاه برندگان سنجید.
اما نتیجه انتخابات نیز بهتنهایی معیار مناسبی برای چنین داوریای نیست. اگر شکست انتخاباتی یک حزب را نشانه بیاعتباری ارزشهای مورد دفاع آن بدانیم، باید پیروزی انتخاباتی را نیز دلیل درستی همان ارزشها بشماریم. در این صورت، آیا باید پذیرفت که هرگاه حزبی افراطی با رای مردم به قدرت برسد، اندیشههای آن و نیز اندیشکدهها، نهادها و بنیادهای همسو با آن، صرفاً به دلیل پیروزی انتخاباتی، از اعتبار فکری بیشتری برخوردار شوند؟ چنین نتیجهای آشکارا نادرست است. انتخابات میزان پشتیبانی سیاسی از یک حزب را نشان میدهد، نه درستی اندیشههای آن را. محبوبیت سیاسی و اعتبار فکری دو معیار متفاوتاند و هیچیک را نمیتوان جایگزین دیگری کرد.
بنابراین، میتوان با حزب دموکراتهای آزاد یا حتی با رویکرد بنیاد ناومان مخالف بود، بیآنکه از نتیجه یک انتخابات، بیاعتباری جایزه آزادی را نتیجه گرفت.
ایراد دوم: چرا جایزه مردم ایران به رضا پهلوی سپرده شد؟
ایراد دوم به انتخاب رضا پهلوی برای دریافت امانی جایزه مربوط است. برای بررسی این ایراد باید میان برنده جایزه، نماینده برنده و امانتدار جایزه تفاوت گذاشت. برنده صاحب افتخار است. نماینده به نیابت از او جایزه را دریافت میکند. امانتدار نیز آن را برای تحویل در آینده نگاه میدارد، بدون آنکه این وظیفه لزوماً به معنای نمایندگی سیاسی صاحب جایزه باشد. در مورد جایزه ناومان، این تمایز اهمیت اساسی دارد: برنده مردم ایراناند؛ رضا پهلوی امانتدار جایزه است؛ و دریافتکنندگان نهایی آن، نمایندگان آزادانه برگزیده مردم ایران خواهند بود. دریافت جایزه از سوی شخصی جز برنده اصلی در تاریخ جوایز بینالمللی سابقه دارد.
در سال ۱۹۸۳، دانوتا والسا جایزه نوبل صلح را به نیابت از همسرش لخ والسا دریافت کرد. در سال ۱۹۹۱، الکساندر آریس جایزه نوبل صلح را از طرف مادرش، آنگ سان سو چی، که در بازداشت خانگی بود، دریافت کرد.
در سال ۲۰۲۳ نیز پارلمان اروپا جایزه ساخاروف را به ژینا مهسا امینی و جنبش «زن، زندگی، آزادی» اهدا کرد. از آنجا که حکومت ایران مانع سفر خانواده امینی شد، صالح نیکبخت، وکیل خانواده، و دو کنشگر حقوق زنان، افسون نجفی و مرسده شاهینکار، در مراسم حضور یافتند.
البته دریافت جایزه به نیابت با امانتداری آن تا زمان انتخاب نمایندگان یک ملت یکسان نیست. بااینحال، این نمونهها نشان میدهند که تفاوت میان برنده و تحویلگیرنده جایزه امری بیسابقه نیست. اما چرا بنیاد ناومان رضا پهلوی را برگزید؟
در سخنرانی آغازین مراسم، اشتفن زیبیش به انتقادها از دعوت رضا پهلوی اشاره کرد و توضیح داد که او بر انتخابات آزاد، جدایی دین از حکومت، حقوق همه ایرانیان و حق مردم برای تعیین آینده خود تاکید کرده است. زیبیش همچنین تصریح کرد که بنیاد، رضا پهلوی را در برابر تعهد اعلامشدهاش به واگذاری جایزه به نمایندگان منتخب مردم مسئول میداند. بنابراین، انتخاب او به معنای تایید یک شکل مشخص حکومت آینده ایران نیست. بنیاد نیز تاکید کرده است که تصمیم درباره آینده سیاسی و شکل حکومت ایران تنها بر عهده مردم ایران است.
به باور نگارنده، رضا پهلوی در میان چهرههای شناختهشده اپوزیسیون ایران، از شخصیتهایی است که در مواضع اعلامشده خود بر آزادی فردی، جدایی دین از حکومت و حق انتخاب مردم تاکید کردهاند. از این منظر، انتخاب او از سوی بنیادی لیبرال قابل فهم است. این ارزیابی یک داوری سیاسی و فکری است، نه حقیقتی فراتر از نقد. مخالفان حق دارند درباره مناسب بودن انتخاب او پرسش کنند یا گزینه دیگری را ترجیح دهند. آنچه از نظر منطقی پذیرفتنی نیست، تبدیل مخالفت با امانتدار به انکار اعتبار جایزهای است که به مردم ایران تعلق گرفته است.
ایراد سوم: آیا پشتیبانی از مداخله نظامی با آزادیخواهی ناسازگار است؟
ایراد سوم به مواضع رضا پهلوی درباره مداخله نظامی محدود و هدفمند علیه دستگاه سرکوب جمهوری اسلامی مربوط میشود. برخی منتقدان پشتیبانی از چنین اقدامی را ناسازگار با آزادیخواهی میدانند.
در پاسخ، نخست باید به تمایزی بنیادین توجه کرد: بنیاد فریدریش ناومان «جایزه آزادی» اهدا میکند، نه «جایزه صلح». آزادی و صلح هر دو ارزشمندند، اما یکسان نیستند. نبود جنگ لزوماً به معنای آزادی مردم نیست؛ حکومتی میتواند در صلح با دیگر کشورها باشد و همزمان شهروندان خود را سرکوب کند. از سوی دیگر، مبارزه برای آزادی نیز همیشه بدون توسل به زور پیش نرفته است.
تاریخ آزادیخواهی نمونههای روشنی از شخصیتهایی دارد که در شرایطی معین از جنگ یا مبارزه مسلحانه پشتیبانی کردهاند.
وینستون چرچیل در مه ۱۹۴۰، هنگامی که آلمان نازی بخش بزرگی از اروپا را تهدید میکرد، در برابر سیاست سازش ایستاد و در مجلس عوام بریتانیا اعلام کرد که سیاست دولتش جنگ با تمام توان علیه استبداد نازی است. او جنگ را نه ارزشی مطلوب، بلکه ضرورتی برای جلوگیری از پیروزی حکومتی تمامیتخواه میدانست.
شارل دوگل نیز در ژوئن ۱۹۴۰، پس از شکست ارتش فرانسه و تصمیم دولت این کشور به درخواست آتشبس از آلمان نازی، از لندن خواستار ادامه جنگ شد. او با پشتیبانی بریتانیا نیروهای فرانسه آزاد را سازمان داد و مبارزه نظامی را بخشی از کوشش برای رهایی کشورش از اشغال دانست.
نلسون ماندلا، که سالها از مبارزه مسالمتآمیز علیه آپارتاید دفاع کرده بود، پس از تشدید سرکوب و بسته شدن راههای اعتراض قانونی، در سال ۱۹۶۱ در بنیانگذاری شاخه مسلح کنگره ملی آفریقا مشارکت کرد. او در دفاعیه دادگاه ریوونیا در سال ۱۹۶۴ توضیح داد که مبارزه مسلحانه را نه از سر علاقه به خشونت، بلکه پس از ناکامی راههای مسالمتآمیز پذیرفته است. ماندلا در آغاز، خرابکاری علیه تاسیسات و نمادهای حکومت را با هدف پرهیز از تلفات انسانی برگزید.
این سه شخصیت از نظر اندیشه، موقعیت تاریخی و شیوه مبارزه یکسان نبودند. چرچیل رهبری دولتی درگیر جنگ با قدرتی متجاوز را بر عهده داشت؛ دوگل مقاومت نظامی علیه اشغال خارجی را سازمان داد؛ و ماندلا به مبارزه مسلحانه علیه حکومت کشور خود روی آورد. بااینحال، تجربه هر سه نشان میدهد که آزادیخواهی لزوماً به معنای مخالفت مطلق با جنگ یا کاربرد نیروی نظامی نیست.
البته از این واقعیت تاریخی نمیتوان نتیجه گرفت که هر جنگی به نام آزادی مشروع است یا به آزادی میانجامد. بهویژه باید میان جنگ دفاعی، مقاومت مسلحانه داخلی و مداخله نظامی خارجی تفاوت گذاشت. بنابراین، برای داوری درباره موضع رضا پهلوی سه پرسش اساسی مطرح میشود: آیا کاربرد نیروی نظامی در شرایط مورد نظر او از نظر حقوقی و اخلاقی توجیهپذیر است؟ آیا حملات پیشنهادی میتوانند توان دستگاه سرکوب را کاهش دهند؟ و آیا پیامدهای احتمالی آنها، بهویژه برای غیرنظامیان و آینده ایران، با هدف آزادیخواهی سازگار خواهند بود؟
پاسخ به این پرسشها نیازمند بررسی مستقل است. دفاع از آزادی نه مستلزم صلحطلبی مطلق است و نه مجوزی نامحدود برای توسل به زور.
این نمونهها نشان میدهند که دفاع از آزادی لزوماً به معنای صلحطلبی مطلق نیست. اما هیچیک بهتنهایی مداخله نظامی در ایران را توجیه نمیکنند. مبارزه مسلحانه داخلی، دفاع در برابر تجاوز خارجی و مداخله نظامی یک دولت در کشور دیگر، از نظر حقوقی و سیاسی وضعیتهای متفاوتی دارند.
برای ارزیابی موضع رضا پهلوی نیز باید نخست آن را بهدرستی بازنمایی کرد. او سالها از راهی میان مماشات با جمهوری اسلامی و جنگ فراگیر خارجی سخن گفته است. پس از کشتار معترضان در دیماه ۱۴۰۴، از حملات نظامی محدود و هدفمند علیه دستگاه سرکوب، بهویژه سپاه پاسداران و ساختار فرماندهی آن، پشتیبانی کرد.
در نشست خبری ژانویه ۲۰۲۶، هدف چنین حملاتی را تضعیف توان حکومت برای کشتار معترضان و فراهم کردن امکان مبارزه مردم برای آزادی معرفی کرد. او بر پرهیز از هدف قرار دادن کارخانهها، مدارس، بیمارستانها و دیگر زیرساختهای غیرنظامی تاکید ورزید و استقرار نیروهای زمینی خارجی را ضروری ندانست. بنابراین، موضع اعلامشده او را نباید با درخواست جنگ تمامعیار یا اشغال ایران یکسان گرفت. در عین حال، از این سخنان نمیتوان نتیجه گرفت که یک عملیات نظامی در عمل حتماً محدود خواهد ماند.
محدود بودن اهداف اعلامشده، تضمینی برای محدود ماندن دامنه جنگ یا جلوگیری از آسیب به غیرنظامیان نیست. برای داوری درباره چنین مداخلهای باید مشروعیت حقوقی، ضرورت، تناسب، امکان حفاظت از غیرنظامیان، احتمال موفقیت و پیامدهای ناخواسته آن بررسی شوند. مخالفت با مداخله نظامی میتواند موضعی سازگار با آزادیخواهی باشد؛ همانگونه که پذیرش مشروط کاربرد نیروی نظامی نیز لزوماً نفی آزادیخواهی نیست.
اختلاف بر سر شرایط، ابزارها و پیامدهای اقدام نظامی است، نه صرفاً بر سر استفاده از واژه جنگ.
ازاینرو، منتقدان رضا پهلوی حق دارند مواضع او را نقد کنند، اما نقد منصفانه باید بر موضعی استوار باشد که واقعاً بیان کرده است، نه بر برداشتی سادهشده از آن.
در نهایت، اعتبار جایزه آزادی به مردم ایران را نباید به تایید یا رد همه مواضع سیاسی امانتدار آن وابسته کرد. موضوع اصلی جایزه، مبارزه مردم ایران برای آزادی است.
سخن پایانی: پیشنهادی به شاهزاده رضا پهلوی برای گسترش همبستگی جهانی
اهمیت جایزه آزادی ۲۰۲۶ بنیاد فریدریش ناومان تنها در تقدیر از مبارزه مردم ایران نیست؛ در فرصتی نیز هست که برای گسترش همبستگی جهانی با آزادیخواهان ایران فراهم میآورد.
ازاینرو، به شاهزاده رضا پهلوی، در مقام امانتدار جایزه آزادی ۲۰۲۶، پیشنهاد میکنم با بهرهگیری از این فرصت، پیوند خود را با برندگان پیشین جایزه گسترش دهد و برای جهانیتر کردن مبارزه مردم ایران، همکاری با سه گروه از نهادها و جوایز بینالمللی را دنبال کند: نهادهای مدافع حقوق بشر، نهادهای پشتیبان آزادیهای سیاسی و مدنی، و نهادهای پاسدار آزادی اقتصادی.
نخست، نهادهای مدافع حقوق بشر
🔸جایزه حقوق بشر واتسلاو هاول، که از سال ۲۰۱۳ با مشارکت مجمع پارلمانی شورای اروپا، کتابخانه واتسلاو هاول و بنیاد منشور ۷۷ اهدا میشود، از کنشگران برجسته حقوق بشر تقدیر میکند. نسرین ستوده، وکیل و مدافع حقوق بشر ایرانی، برنده سال ۲۰۲۶ این جایزه است (pace.coe.int/en/pages/havelprize).
🔸جایزه مارتین انالس نیز به مدافعان حقوق بشر، بهویژه کسانی که در معرض خطر قرار دارند، تعلق میگیرد. عمادالدین باقی، اکبر گنجی و نسرین ستوده از چهرههای ایرانی مرتبط با این جایزه بودهاند (http://www.martinennalsaward.org).
🔸جایزه شجاعت اجلاس ژنو از شخصیتها و گروههایی تقدیر میکند که در برابر استبداد و نقض حقوق بشر ایستادگی کردهاند. این جایزه در سال ۲۰۲۶ به «قهرمانان ایران» تعلق گرفت و مسیح علینژاد آن را به نمایندگی دریافت کرد (http://www.genevasummit.org).
دوم، نهادهای پشتیبان آزادیهای سیاسی و مدنی
🔸جایزه ساخاروف پارلمان اروپا برای آزادی اندیشه، از سال ۱۹۸۸ به مدافعان آزادی و حقوق بنیادین اهدا میشود. ژینا مهسا امینی و جنبش «زن، زندگی، آزادی» از برندگان سال ۲۰۲۳ آن بودند (http://www.europarl.europa.eu/sakharovprize).
🔸جایزه چهار آزادی روزولت بر چهار آزادی بیان، مذهب، رهایی از ترس و رهایی از نیاز استوار است. این جایزه در سال ۲۰۲۶ به ولودیمیر زلنسکی و مردم اوکراین نیز تعلق گرفت؛ نمونهای دیگر از تقدیر از مبارزه جمعی یک ملت برای آزادی (http://www.fourfreedoms.nl).
🔸جایزه آزادی موزه ملی حقوق مدنی آمریکا نیز از شخصیتهایی تقدیر میکند که در گسترش حقوق مدنی، برابری و آزادی نقش داشتهاند؛ از جمله نلسون ماندلا، جان لوئیس و اوپرا وینفری (http://www.civilrightsmuseum.org).
سوم، نهادهای پشتیبان آزادی اقتصادی
جایزه میلتون فریدمن برای پیشبرد آزادی، که از سال ۲۰۰۲ از سوی موسسه کیتو اهدا میشود، از مدافعان آزادی فردی در عرصههای سیاسی، مدنی و اقتصادی تقدیر میکند. هرناندو د سوتو، مارت لار، لشک بالتسروویچ و اکبر گنجی از برندگان آن بودهاند (http://www.cato.org/milton-friedman-prize-advancing-liberty).
در همین چارچوب، شایسته است منشورها و برنامههای پیشنهادی شاهزاده نیز، در کنار آزادیهای سیاسی و مدنی، جایگاه آزادی اقتصادی، حقوق مالکیت، کارآفرینی و اقتصاد بازاربنیاد را روشنتر کنند؛ زیرا آزادی سیاسی و اقتصادی، هرچند یکسان نیستند، در سنت لیبرال پیوندی بنیادی دارند.
این نهادها و برندگان آنها میتوانند حلقههای شبکهای گسترده از همبستگی جهانی باشند؛ شبکهای که مبارزه ایرانیان برای آزادی، حقوق بشر، حکومت قانون و مردمسالاری را فراتر از مرزهای ایران بازتاب دهد.
ارزش ماندگار جایزه آزادی ۲۰۲۶ تنها در افتخاری نیست که به مردم ایران داده شده است؛ بلکه در امکانی نیز هست که برای پیوند مبارزه آنان با تجربهها، نهادها و جنبشهای آزادیخواه جهان فراهم میکند. تبدیل این امکان به همکاری پایدار، میتواند دستاوردی فراتر از خود جایزه داشته باشد.
☑️ شرح دقیق و مشروح آقای جمشید اسدی از تاریخ بنیاد فریدریش نویمان و بنیادهای مشابۀ دیگر بسیار جالب و اطلاع از آنها برای کنشگران آزادی خواه و لیبرال ایرانی بسیار ضروری و لازم بود. ذکر شخصیتهای دیگر ایرانی دریافت کنندۀ یا امانت دار جوایز مشابه نیز اطلاعاتی ضروری بود که باعث غرور و اعتماد به نفس همۀ ایرانیان و کنشگران شجاع سیاسی و آزادی خواه ایران در داخل و خارج کشور می باشد.
همچنین پیشنهادات آقای اسدی به امانت دار این جایزه، آقای رضا پهلوی، در این موقعیت حساس بسیار جالب و ضروری بود. با این امید که آقای رضا پهلوی به نتایج دراز مدت پیشنهاد آقای اسدی توجه لازم را مبزول دارند و با تماس با افرادی که آقای اسدی در این نوشته به عنوان دریافت کننده و یا امانت دار جوایز مشابه نام بردهاند تماس گرفته و با همفکری و کار مشترک با آنها در رفع یا تقلیل ظن موجود در مورد گرایش ایشان به تک روی و رهبری فردی به کاهند.
باقر قلیائی
☑️ آقای دکتر اسدی عزیز. مقاله شما بسیار جالب و آگاهیبخش بود، و مهمتر اینکه موضوع دریافت جایزه به امانت برای مردم ایران توسط آقای رضا پهلوی را به طور مفصل برای ماندن در تاریخ مبارزات مردم ایران شرح دادید.
در مورد جنگ نیز با شما همعقیده هستم، با تاکید روی این نکته که جنگ را ج.ا. شروع کرده است، زیرا از همان ابتدا، سیاست نابودی اسرائیل را در حرف و در عمل پیش گرفته است و از طریق نیابتیهایش در اجرای آن کوشیده است. بنابراین مادام که این سیاست ج.ا. کنار گذاشته نشود، چه مردم ایران بخواهند، چه نخواهند، اسرائیل در موضع تدافعی (برای حفظ موجودیت خود) به جنگ ادامه خواهد داد.
با احترام. رضا قنبری. آلمان
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
باراک راوید / اکسیوس
به گفته سه منبع آگاه، رئیس موساد (سرویس جاسوسی اسرائیل) روز جمعه برای گفتگو با مقامات ارشد دولت ترامپ درباره جنگ با ایران، در واشنگتن به سر میبرد.
اهمیت موضوع: سفر «رومان گوفمن» - که یکی از نزدیکترین معتمدان بنیامین نتانیاهو محسوب میشود - در حالی انجام میگیرد که نخستوزیر اسرائیل در حال فشار آوردن به دونالد ترامپ برای از سرگیری جنگ علیه ایران است.
جزئیات خبر: به گفته این منابع، گوفمن قرار است با جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، دیدار کند. یکی از منابع افزود که انتظار میرود او به میامی نیز سفر کند تا با استیو ویتکاف، نماینده کاخ سفید، ملاقات نماید.
موساد، سیا و کاخ سفید از اظهار نظر در این باره خودداری کردند.
وضعیت فعلی: ترامپ تاکنون در برابر فشار نتانیاهو برای بازگشت به درگیری نظامی مقاومت کرده است. به گفته یک مقام آمریکایی، این دو نفر در جریان گفتگوی تلفنی روز ۵ نوامبر، درباره جنگ با ایران گفتگو کردهاند.
در عوض، رئیسجمهور آمریکا با همراهی عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی، بر ادامه محاصره دریایی و کارزار فشار اقتصادی علیه ایران تأکید دارد و همزمان بررسی میکند که آیا دستیابی به یک توافق امکانپذیر است یا خیر.
ترامپ روز پنجشنبه گفت: «من میتوانم فوراً به این وضعیت پایان دهم. اما بنا به درخواست کشورهایی که قصد محافظت از آنها را دارم، ما این مسیر را کمی طولانیتر و با شیوهای متمدنانهتر پیش میبریم.»
او افزود: «عربستان سعودی از من خواسته است که اجازه دهم وضعیت فعلی برای مدتی ادامه یابد، زیرا [ایران] در حال فروپاشی است. قطر، کویت، امارات و بحرین نیز همگی ترجیح میدهند که این دوره انتظار طی شود.»
نکته قابلتوجه: نتانیاهو پس از انتخابات ۲۷ اکتبر در اسرائیل، اکثریت خود را در پارلمان (کنست) از دست داده است.
رقیب او، گادی آیزنکوت، مأموریت تشکیل دولت جدید را دریافت کرده است؛ هرچند هنوز مشخص نیست که آیا او موفق به انجام این کار خواهد شد یا خیر.
در همین حال، به گفته منابع، رهبران اپوزیسیون اسرائیل نگرانند که نتانیاهو برای تضعیف تلاشهای آیزنکوت، دست به حمله علیه ایران بزند — یا ایران را تحریک کند تا به اسرائیل حمله کند. در صورتی که آیزنکوت در تشکیل دولت موفق شود، نتانیاهو از قدرت کنار خواهد رفت. روز پنجشنبه، نتانیاهو به مدت دو ساعت با آیزنکوت دیدار کرد و او را در جریان وضعیت مربوط به ایران قرار داد.
یک منبع نزدیک به آیزنکوت گفت که به باور او، شرایط کنونی نیازمند اقدام نظامی فوری علیه ایران نیست.
آنچه آنها میگویند: آیزنکوت روز جمعه در بیانیهای اعلام کرد که در هفته جاری با نتانیاهو و منشی نظامی او دیدار داشته و «به صراحت گفته است که اجازه نخواهد داد در دوران انتقال دولت، بر اقدامات نخستوزیر نظارتی صورت نگیرد.»
آیزنکوت گفت: «برای من، امنیت اسرائیل بر هر ملاحظه دیگری ارجحیت دارد و هرگز نباید به ابزاری برای کسب سرمایه سیاسی تبدیل شود. این همان انتظاری است که از همه مقامات و مسئولان دارم.»
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
محمد و احمد رشید / رویترز / ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶
در خارج از یک انبار در نزدیکی بصره، صدها تانکر نفتکش صف کشیدهاند تا نفت خام عراق را بارگیری کنند. این محمولهها قرار است از طریق یک مسیر زمینی بیابانی ـــ که دههها تقریباً بلااستفاده مانده بود ـــ به بندر بانیاس در سوریه منتقل شوند.
عراق، دومین تولیدکننده بزرگ اوپک، از زمانی که تنگه هرمز (مسیر معمول صادراتیاش) به دلیل جنگ ایران دچار اختلال شد، در تلاش بوده تا مسیرهای جایگزینی برای صادرات نفت خود بیابد.
دو منبع آگاه به رویترز گفتند که با وجود هزینههای بالاتر حملونقل، مسیر زمینی به دلیل پایان یافتن سالها درگیری در سوریه، دوباره مورد توجه قرار گرفته است.
اگرچه عراق بخش عمده نفت خام خود را از پایانههای خلیج فارس صادر میکند، اما مسیر سوریه به گزینهای کوچک اما از نظر استراتژیک مهم برای انتقال محمولههای نفت خام سنگین تبدیل شده است.
باسم عبدالکریم، مدیرکل شرکت دولتی نفت بصره (BOC)، گفت که از ماه گذشته، گروه انرژی قطری «یوسیسی هلدینگ» (UCC Holding) انتقال نفت خام عراق به بندر بانیاس را با استفاده از کامیون آغاز کرده است.
عبدالکریم افزود که شرکت UCC بر اساس قراردادی با شرکت دولتی بازاریابی نفت عراق (SOMO)، روزانه بین ۱۲۰ تا ۱۵۰ هزار بشکه نفت را حمل میکند؛ البته حجم محمولهها به تعداد کامیونهای موجود بستگی دارد.

شرکتهای UCC و SOMO به درخواستها برای اظهار نظر پاسخی ندادند.
عبدالکریم افزود که این نفت خام از میادین نفتی جنوب عراق با کامیون به بندر بانیاس در دریای مدیترانه منتقل میشود تا از آنجا به بازارهای بینالمللی صادر گردد.
یک فرد مطلع از این توافق گفت که شرکت UCC در حال حاضر ناوگانی متشکل از ۶۰۰۰ کامیون دارد و قصد دارد آن را برای این مسیر به ۱۰,۰۰۰ دستگاه افزایش دهد. این شرکت همچنین حدود ۱۰,۰۰۰ راننده در اختیار دارد. به گفته این منبع، روزانه حدود ۱۵۰,۰۰۰ بشکه نفت در مقصد تخلیه میشود.
اسحاق محمد، یکی از رانندگان تانکرها، گفت: «ما نفت خام را در تأسیسات ذخیرهسازی “طوبی” بارگیری کرده و به بانیاس در سوریه منتقل میکنیم. رفتوبرگشت کامل، شامل بازگشت به طوبی، تا پنج روز طول میکشد.»
لؤی جواد، مدیر تأسیسات ذخیرهسازی طوبی در نزدیکی بصره — شهر نفتی در جنوب عراق — اظهار داشت که از زمان اجرایی شدن این توافق در ۲۶ اکتبر، شرکت «یوسیسی» (UCC) حدود ۱.۶ میلیون بشکه نفت بارگیری کرده است.
بر اساس سندی که به رویت خبرگزاری رویترز رسیده است، شرکت «یوسیسی» قصد دارد طی یک دوره سه ماهه (از ۱۴ اکتبر)، بین ۵ تا ۱۴ میلیون بشکه نفت خام سنگین را با تخفیف ۳۸ دلار در هر بشکه بارگیری کند.
فردی که از جزئیات این وضعیت آگاه است، گفت بعید است حجم نفت ارسالی در آینده نزدیک از این میزان فراتر رود؛ چرا که مشکلاتی در تأمین کامیون و محدودیتهای دیگری وجود دارد.
این فرد افزود که نفت در بانیاس به کشتیها منتقل میشود تا به پالایشگاههایی در منطقه مدیترانه، از جمله در کشورهای یونان، ایتالیا و ترکیه، تحویل داده شود.
طبق این توافق، شرکت «یوسیسی» مجاز است حدود ۱۲ دلار به ازای هر بشکه دریافت کند تا هزینههای حملونقل جادهای (با کامیون) و سایر هزینههای مرتبط با انتقال نفت از طریق سوریه را پوشش دهد.
بر اساس گزارش ماهانه اخیر اوپک (OPEC) که به منابع ثانویه استناد کرده است، عراق در ماه اکتبر نزدیک به ۴.۵ میلیون بشکه در روز نفت تولید کرده که حدود نیم میلیون بشکه بیشتر از ماه پیش از آن است.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
از ناکارآمدی حکمرانی انرژی تا توزیع نابرابر هزینه بحران
صف بنزین در ایران را نمیتوان صرفاً نتیجه افزایش مصرف، پایین بودن قیمت انرژی یا اختلال مقطعی در جایگاههای سوخت دانست. این پدیده نشانهای از ناکارآمدی ساختاری در سیاستگذاری انرژی، سرمایهگذاری، تخصیص منابع، مدیریت زیرساختها و نظارت بر زنجیره تولید و توزیع فرآوردههای نفتی است. صف بنزین در واقع نقطه تلاقی مجموعهای از بحرانهای بههمپیوسته، شامل کسری تولید، رشد تقاضا، فرسودگی ناوگان خودروها، قیمتگذاری دستوری، قاچاق سوخت، تحریمها و محدودیتهای سرمایهگذاری است.
از منظر اقتصاد سیاسی، صف بنزین را میتوان شکل اجتماعی انتقال هزینه ناکارآمدی حکمرانی به شهروندان دانست. هنگامی که دولت قادر به تضمین عرضه پایدار سوخت نیست، شهروندان علاوه بر پرداخت بهای رسمی بنزین، هزینه دیگری را نیز با اتلاف زمان، کاهش بهرهوری، ازدستدادن درآمد و تحمل نااطمینانی میپردازند. این هزینه پنهان را میتوان نوعی «مالیات غیرپولی بر ناکارآمدی» تلقی کرد.
شکاف تولید و مصرف؛ شواهد بحران عرضه
گزارشهای منتشرشده در آبان ماه سال جاری (نوامبر ۲۰۲۶) از صفهای طولانی بنزین در شهرهایی مانند بندرعباس، چابهار و ایرانشهر حکایت دارند. در برخی موارد، رانندگان پس از یک تا سه ساعت انتظار با اتمام سوخت جایگاه مواجه شدهاند. این شواهد نشان میدهد که بحران از مسئله افزایش زمان انتظار فراتر رفته و به اختلال در دسترسی جغرافیایی و استمرار فعالیت اقتصادی تبدیل شده است.
بر اساس برآوردهای منتشرشده در سال جاری، مصرف روزانه بنزین در مقاطعی به حدود ۱۳۴ میلیون لیتر رسیده، درحالیکه تولید پالایشگاهی حدود ۱۰۹ میلیون لیتر بوده است. با احتساب منابع مکمل، شکاف عرضه و تقاضا همچنان حدود ۱۴ میلیون لیتر در روز برآورد شده است. همزمان، ارزش واردات بنزین و سایر فرآوردههای نفتی از حدود ۱۹۷ میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۲٫۹ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است. این تحول نشاندهنده وابستگی فزاینده کشور به واردات فرآوردههایی است که با وجود برخورداری از منابع عظیم نفت و گاز، ظرفیت تولید داخلی آنها متناسب با تقاضا توسعه نیافته است.
قیمتگذاری دستوری و تبدیل یارانه به کمبود
یکی از ریشههای بحران، نظام چندنرخی و تثبیت طولانیمدت قیمت بنزین است. در ساختار قیمتگذاری سال ۱۴۰۵، هر خودرو ماهانه ۶۰ لیتر بنزین با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان دریافت میکند و نرخ بنزین خارج از سهمیه ۱۰ هزار تومان است. برآوردهای سپتامبر ۲۰۲۶ متوسط قیمت بنزین در ایران را حدود ۱٫۴ سنت در هر لیتر، در برابر حدود ۱٫۵ دلار در بازارهای بینالمللی نشان میدهند. آژانس بینالمللی انرژی نیز یارانه ضمنی فرآوردههای نفتی ایران را در سال ۲۰۲۲ حدود ۵۲ میلیارد دلار برآورد کرده بود.
مسئله این است که یارانه قیمتی، بدون اصلاح ساختار مصرف، نوسازی خودروها، توسعه حملونقل عمومی و نظارت بر شبکه توزیع، الزاماً به حمایت عادلانه از خانوارها منجر نمیشود. فاصله شدید قیمت داخلی با کشورهای همسایه، انگیزه مصرف بیشتر، آربیتراژ و انتقال سوخت به بازارهای خارجی را افزایش میدهد.
اقدام برای جمعآوری کارتهای اضطراری جایگاهها در ۱۱ استان از اول نوامبر ۲۰۲۶ نیز نمونهای از مدیریت محدودیت دسترسی بهجای اصلاح ریشههای بحران است. با توجه به اینکه این کارتها پیشتر حدود ۴۱ درصد بنزین توزیعی را تأمین میکردند، محدود کردن آنها میتواند فشار بیشتری بر مصرفکنندگانی وارد کند که سهمیه شخصیشان به پایان رسیده است. در واقع، دولت از یک سو به دلیل پیامدهای اجتماعی از اصلاح فراگیر قیمتها اجتناب میکند و از سوی دیگر، با محدود کردن سهمیه و دسترسی، هزینه کمبود را به مصرفکننده انتقال میدهد.
توزیع نابرابر هزینه بحران و اقتصاد صف
در شرایط قیمتگذاری دستوری، کمیابی الزاماً از طریق افزایش قیمت آشکار نمیشود، بلکه از مسیر صف، سهمیهبندی و محدودیت دسترسی خود را نشان میدهد. این وضعیت را میتوان با مفهوم «هزینه غیرپولی کمیابی» (Non-monetary Cost of Scarcity) توضیح داد. هزینه این بحران برای همه شهروندان یکسان نیست. رانندگان تاکسی، مسافربرهای اینترنتی، وانتبارها و کامیونداران، بنزین را نه صرفاً کالای مصرفی، بلکه نهاده تولید میدانند. هر ساعت انتظار برای آنان به معنای ازدسترفتن درآمد و کاهش بهرهوری است.
خانوارهای کمدرآمد نیز به دلیل محدودیت منابع مالی و ناتوانی در استفاده از گزینههای جایگزین، آسیبپذیری بیشتری دارند. نابرابری جغرافیایی نیز اهمیت دارد. در مناطقی مانند چابهار و ایرانشهر، محدودیت حملونقل عمومی و فاصله زیاد مراکز سکونت و فعالیت اقتصادی، پیامدهای اختلال در عرضه سوخت را تشدید میکند. بنابراین، برابری اسمی سهمیه به معنای برابری واقعی دسترسی نیست. شهروندی که برای دریافت بنزین چند ساعت انتظار میکشد، عملاً هزینه بیشتری از مصرفکنندهای میپردازد که بدون محدودیت به سوخت دسترسی دارد.
قاچاق سوخت و اقتصاد رانتی توزیع
اختلاف قیمت بنزین در ایران با کشورهای همسایه، فرصت آربیتراژ و کسب سود از انتقال سوخت به بازارهای گرانتر را ایجاد کرده است. بر اساس برخی برآوردهای منتشرشده در سپتامبر ۲۰۲۶، روزانه حدود ۸ تا ۱۰ میلیون لیتر بنزین از ایران خارج میشود. این رقم را باید از برآوردهای مربوط به قاچاق مجموع فرآوردههای نفتی، شامل گازوئیل و سایر محصولات، تفکیک کرد. گزارش های گوناگون در ماه مه ۲۰۲۶ نیز به نقل از فعالان حملونقل پاکستان، از ورود روزانه دستکم ۶ میلیون لیتر سوخت از ایران به پاکستان خبر داده است.
البته این ارقام برآوردهای مبتنی بر گزارشها و اظهارات فعالان بازار هستند و نباید آنها را آمار قطعی و حسابرسیشده تلقی کرد. مسئله اصلی، احتمال وجود شبکههای سازمانیافته انتقال و انحراف سوخت در زنجیره تخصیص، حملونقل و توزیع است. در اقتصادی که با کمبود داخلی سوخت مواجه است، خروج حجم قابلتوجهی از فرآوردههای یارانهای پرسش مهمی درباره شفافیت و نظارت بر زنجیره توزیع ایجاد میکند.
برای تشخیص ابعاد واقعی این پدیده، دسترسی به تراز مستقل پالایشگاهها، انبارها، نفتکشها، گمرکات و جایگاههای سوخت ضروری است. البته باید میان انتقال خرد سوخت توسط مرزنشینان برای تأمین معیشت و قاچاق سازمانیافته شبکههای برخوردار از رانت تمایز گذاشت. برخورد صرفاً انتظامی، بدون ایجاد فرصتهای شغلی جایگزین در مناطق محروم مرزی، میتواند فقر و محرومیت را تشدید کند.
ناکارآمدی ساختاری حکمرانی انرژی
بحران بنزین حاصل مجموعهای از نارساییهای ساختاری است. نخست، طی سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ بیش از ۵٫۳ میلیون خودروی سواری بنزینی تولید شده و حدود ۱۴۰ هزار خودروی خارجی وارد کشور شدهاند، درحالیکه تنها حدود ۶۸۰ هزار خودروی فرسوده اسقاط شده است. بنابراین، خالص افزایش تعداد خودروها حدود ۴٫۸ میلیون دستگاه برآورد میشود. افزون بر این، مصرف سوخت خودروهای تولید داخل حدود ۸ تا ۱۰ لیتر در هر صد کیلومتر گزارش شده که از خودروهای خارجی مشابه بیشتر است.
دوم، کاهش عرضه گاز طبیعی فشرده (CNG) از حدود ۲۴٫۷ میلیون مترمکعب در روز در سال ۲۰۲۱ به ۱۵٫۸ میلیون مترمکعب در سال ۲۰۲۵، بخشی از مصرفکنندگان خودروهای دوگانهسوز را به استفاده بیشتر از بنزین سوق داده است. برآوردها افزایش حدود ۹ میلیون لیتری تقاضای روزانه بنزین را به این جابهجایی نسبت میدهند.
سوم، کیفیت بخشی از بنزین تولیدی و فناوری قدیمی پالایشگاهها، کارایی نظام تولید و مصرف را کاهش داده است. بر اساس برخی بررسیها، حدود ۸۰ درصد بنزین تولید داخل دارای درجه اکتان ۸۷ است. همچنین سهم بالای فرآوردههایی مانند نفت کوره در خروجی پالایشگاهها، ضرورت نوسازی فناوری و افزایش پیچیدگی پالایشی را نشان میدهد.
چهارم، تحریمها، محدودیت دسترسی به سرمایه و فناوری و اختلال در تجارت خارجی، امکان نوسازی زیرساختها و جبران سریع کسری از طریق واردات را محدود کردهاند. آسیب به پالایشگاه لاوان با ظرفیت تولید بیش از ۳٫۵ میلیون لیتر بنزین در روز نیز فشار عرضه را تشدید کرده است. بنابراین، مسئله فقط افزایش مصرف یا کمبود سرمایه نیست؛ بلکه ناکارآمدی در هماهنگی میان سیاستهای تولید، مصرف، قیمتگذاری، سرمایهگذاری و توزیع است.
فرسایش اعتماد عمومی و جمعبندی
صف بنزین علاوه بر پیامدهای اقتصادی، قابلیت پیشبینی سیاستگذاری و اعتماد عمومی را نیز تضعیف میکند. نااطمینانی درباره موجودی جایگاهها، شهروندان را به مراجعه زودهنگام، ذخیرهسازی احتیاطی و جستوجوی جایگاههای دارای سوخت سوق میدهد؛ رفتارهایی که خود میتوانند تقاضای مقطعی و شدت صفها را افزایش دهند. تجربه آبان ۱۳۹۸ نیز هزینه سیاسی افزایش قیمت بنزین را برای تصمیمگیران بالا برده است. در نتیجه، دولت میان دو گزینه پرهزینه گرفتار شده است: افزایش قیمت که میتواند فشار تورمی و اجتماعی ایجاد کند، یا تثبیت قیمت همراه با محدودیت عرضه که هزینه بحران را از مسیر زمان انتظار، سهمیهبندی و کاهش دسترسی به جامعه منتقل میکند. در نهایت، صف بنزین را باید صورت اجتماعی یک بحران عمیقتر در اقتصاد سیاسی انرژی دانست.
این بحران چهار پیامد اساسی دارد: انتقال هزینه ناکارآمدی حکمرانی به زمان و درآمد شهروندان؛ بازتولید رانت و آربیتراژ از طریق نظام یارانهای غیرشفاف؛ افزایش هزینه مبادله و کاهش قابلیت پیشبینی فعالیتهای اقتصادی؛ و شکلگیری چرخهای از کمبود، سهمیهبندی، بازار غیررسمی و محدودیتهای بیشتر. محدود کردن سهمیه یا جمعآوری کارتهای اضطراری ممکن است نحوه توزیع کمبود را تغییر دهد، اما کسری فیزیکی بنزین را برطرف نمیکند.
راهحل پایدار مستلزم نوسازی پالایشگاهها، ارتقای کیفیت خودروها، توسعه حملونقل عمومی، اصلاح تدریجی و عادلانه نظام یارانهای، شفافیت زنجیره توزیع و نظارت مستقل بر جریان فرآوردههای نفتی است. مسئله اصلی این نیست که چرا مردم بیشتر بنزین مصرف میکنند؛ بلکه این است که چرا ساختار حکمرانی انرژی نتوانسته میان تولید، مصرف، قیمت، سرمایهگذاری و توزیع رابطهای پایدار، شفاف و قابل حسابرسی برقرار کند.
صف بنزین مالیات پنهانی بر ناکارآمدی حکمرانی است؛ مالیاتی که نه در بودجه دولت، بلکه در ساعتهای ازدسترفته، کاهش درآمد، اختلال فعالیت اقتصادی و نااطمینانی روزمره شهروندان پرداخت میشود.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
برگردان: علیمحمد طباطبایی
مقدمه مترجم: در طول ۱۰ روز، بریتانیا با گذشتهای روبرو شد که مدتها کوشیده بود آن را در حاشیهٔ روایت ملی خود نگه دارد. انتشار دفتر بازرگانان بردهٔ بریتانیا — سندی ۶۳۶ صفحهای که نام مالکان، شریکان، سرمایهگذاران و حتی صابونپزها و پنیرفروشانی را در خود دارد که در تجارت بردهٔ از طریق اقیانوس اطلس دست داشتند — و سپس انتشار دفاتر بردهداری مستعمرات پیشین بریتانیا با نزدیک به ۴ میلیون سابقه، پرده از گسترهٔ دخالت این کشور در بردهداری برداشت. این اسناد نشان میدهند که بریتانیا نه فقط در حاشیه، بلکه در قلب نظامی قرار داشت که با بردهداری و سرمایهگذاری در آن نیرو میگرفت.
نسرین ملک در این مقاله، با گفتگو با کریس اوسوه، خبرنگار امور اجتماعی گاردین، این افشاگریها را نه فقط بهعنوان رویدادی تاریخی، بلکه بهعنوان آینهای در برابر حافظهٔ جمعی بریتانیا میگذارد. او از یک سو، جزئیات هولناک این اسناد را روایت میکند — نامهایی که با خطی مرتب نوشته شده و انسانها را به واحد تقلیل دادهاند — و از سوی دیگر، به پرسش بنیادینی میپردازد: چرا بریتانیا با وجود اشتهای فرهنگی فراوانش برای تاریخ، بردهداری را از روایت اصلی خود حذف کرده است؟
نویسنده و همکارش، سه لایه از این فراموشی را میکاوند. لایهٔ نخست، «جنگ فرهنگی» پیرامون تاریخ است: اسطورهسازی ملی که بریتانیا را همیشه «آدم خوب» داستان نشان میدهد. لایهٔ دوم، «نقطهٔ کور» دربارهٔ امپراتوری است — تابویی که اجازه نمیدهد پرسیده شود منچستر پنبهاش را از کجا میآورد، کشتیهای لیورپول به کجا میرفتند، و چرا جایی به نام «اسکلههای هند غربی» وجود دارد. و لایهٔ سوم، «به بیرون سپردن» بردهداری است: همانگونه که بردهداری بهلحاظ جغرافیایی به مستعمرات سپرده شد، در آگاهی جمعی بریتانیا نیز به حاشیه رانده شد.
نکتهٔ تلخ و در همان حال روشنگر مقاله اینجاست که در گذشته، شفافیت بیشتری وجود داشت. روحانیان کلیسای انگلستان آشکارا از «استعمار برای سود» سخن میگفتند و آفریقاییها را «مناسبترین دستها برای کار در مزارع» میدانستند. آنان تظاهر نمیکردند. تظاهر و پنهانکاری، محصول سالهای بعد است — محصول اسطورهای که بریتانیا را «کشوری جزیرهای» نشان میدهد که «فراتر از وزنش عمل میکند» و خود را تنها ساخته است. اما روایتهای صادقانه نشان میدهند که ساختن بریتانیای مدرن با کار بیمزد و منابع میلیونها انسان ممکن شد.
این مقاله دعوتی است به خواندن تاریخ بریتانیا نه بهعنوان روایتی از شکوه تنها، بلکه بهعنوان داستانی از پیوند ناگسستنی ثروت و رنج، از سرمایه و بردهداری، از آزادی و استثمار. و پرسشی که در برابر خواننده میگذارد، پرسشی است که بریتانیا هنوز نتوانسته به آن پاسخ دهد: آیا کشوری که ثروت خود را بر چنین گذشتهای بنا کرده، میتواند بدون رویارویی صادقانه با آن، آیندهای عادلانه بسازد؟

دقتی هولناک… دفاتر بردهداری بریتانیا شامل شناسههایی چون نامها، پیوندهای خانوادگی و انتقال مالکیت است. تصویر ترکیبی: گاردین/گتی/دفاتر بردهداری بریتانیا.
«اکنون دیگر این حقیقتی گریزناپذیر است»: آیا افشاگریهای تازه دربارهٔ بردهداری، بریتانیا را وادار به رویارویی با گذشتهاش خواهد کرد؟ اکنون شواهد چشمگیری گسترهٔ دخالت بریتانیا در این رویه را نشان داده است؛ وقت آن است که این کشور با واقعیتها روبرو شود.
در طول ۱۰ روز گذشته، مجموعهای از دفترها، اسناد و گزارشها منتشر شدهاند که همگی گسترهٔ دخالت بریتانیا در تجارت بردهٔ از طریق اقیانوس اطلس (transatlantic) را آشکار میکنند. منظره کلی، تصویرکشوری است که با بردهداری و سرمایهگذاری در آن نیرو گرفته است. این هفته با کریس اوسوه (Chris Osuh)، خبرنگار امور اجتماعی گاردین، دربارهٔ این افشاگریهای تازه و دشواری همیشگی بریتانیا در رویارویی با تاریخ خودش صحبت کردم.
هفتهٔ گذشته، دفتر بازرگانان بردهٔ بریتانیا، که تاریخنگاران آن را تدوین کردهاند، منتشر شد. طول و جزئیات آن آشکار ساخت که نظام مالی بریتانیا بسیار بیش از آنچه پیشتر تصور میشد در بردهداری دخیل بوده است. ورق زدن نامها از فرط عادیبودنشان هولناک است. مالکان و شریکان سفرهای بردهگیری از لندن به نقاط گوناگون کارائیب در آن هستند. سرمایهگذاران شرکت سلطنتی آفریقا، شرکتی تجاری انگلیسی که بیش از هر شرکت دیگری آفریقاییان را به قارهٔ آمریکا قاچاق کرد، در آن هستند. آدمهای معمولی – صابونپزها و پنیرفروشها، جراحان و دیپلماتها – همه با منافع، سهام، مالکیتها و سرمایهگذاریهای گوناگون در تجارت آفریقاییان در آن حضور دارند. این دفتر ۶۳۶ صفحه است.
کالاهایی که آنان تجارت میکردند و از آن سود میبردند نیز چند روز بعد نام برده شد. اوایل این هفته، دفاتر بردهداری مستعمرات پیشین بریتانیا منتشر شد و نزدیک به ۴ میلیون سابقه از بردگان در ۲۰ مستعمرهٔ پیشین بریتانیا را برای عموم مردم قابل جستجو ساخت.
مردم در ورق زدن این حسابها واکنشهای متفاوتی خواهند داشت. اما آنچه بیش از همه مرا تحت تأثیر قرار داد، دیدن نام کسانی بود که به صدها سال بردهداری و رنج فروخته شدند، آن هم از خلال ابتذال جزئیات تجارت و سود. یادگارهای کل این نظام: دفترهای حسابداری، نامهای بردگان و فرزندانشان که با خطی مرتب نوشته شده و به واحد تقلیل یافتهاند. دستوپنجه نرم کردن با این سوابق، آدم را سرگیجهآور با تاریخی روبرو میکند که نه دور به نظر میرسد و نه غیرقابلهمذاتپنداری، بلکه چیزی صمیمی و آشنا. اینیک تجارت بود.

کریس شباهت دیگری نیز میان این حسابها و امروز میکشد: هنوز میلی سرسخت برای کماهمیت جلوه دادن آنچه رخ داده وجود دارد. او میگوید: «رشتهٔ مشترک، اگر صریح بگویم،» همان «تمایل به کماهمیت جلوه دادن درد، رنج و کار آفریقاییان است. این چیزی است که قرنها را درمینوردد. فقط به شکلهای گوناگون بیان میشود.»
کریس به من میگوید: «روزی این تمایل با توجیههایی برای بردهداری بیان میشد.» «امروز با این بیان میشود که “ما لازم نیست عذرخواهی کنیم، ما به شما چیزی بدهکار نیستیم.”»
«نقطهٔ کوری دربارهٔ واقعیت امپراتوری»… بردهداری در آگاهی جمعی بریتانیا به بیرون سپرده شده است. تصویر ترکیبی: گاردین/دیانا اجایتا
بریتانیا کشوری است با اشتهای فرهنگی فراوان برای تاریخش – از درامهای دورهای تا هنری هشتم و جنگهای جهانی سدهٔ بیستم. پس همیشه از غیبت بردهداری در روایتهای تاریخی جریان اصلی شگفتزده میشوم. اگر کشوری هستید که به مستندسازی گذشتهاش علاقه دارید، اخلاقیات آن را کنار بگذارید، حتماً علاقهمند خواهید بود نظامی را در آن بگنجانید که تقریباً۲۵۰ سال نقشی چشمگیر در سیاست، اقتصاد و صنعتیشدن بریتانیا ایفا کرد. شاید بردهداری در آگاهی جمعی بریتانیا به بیرون سپرده شده است، همانگونه که بردهداری بهلحاظ جغرافیایی به مستعمرات بریتانیا سپرده شد.
کریس میگوید این نقاط کور تا حدی از شیوههایی ناشی میشود که تاریخ برای خیالپردازیهای ملی به کار گرفته شده است. به گفتهٔ کریس، نبرد همیشگی بر سر ارزش های فرهنگی پیرامون تاریخ بریتانیا در جریان است، «جایی که یک طرف از تاریخ برای نوعی اسطورهسازی ملی بهره میگیرد که همه را نسبت به هویتشان دارای احساس خوبی میکند. این رویکرد به روایتی قهرمانانه ارزش میدهد که در آن شما همیشه آدم خوب هستید.» اینجا به یاد اریک ویلیامز (Eric Williams)، پژوهشگر و نخستین نخستوزیر ترینیداد و توباگو (Trinidad and Tobago)، میافتم که گفته بود «مورخان بریتانیایی تقریباً طوری مینوشتند که گویی بریتانیا بردهداری سیاهان را تنها برای لذت بردن از لغو آن معرفی کرده بود.»
در رویهٔ تاریخنگاری رقیب، تاریخ برای آموختن از گذشته و جلوگیری از خطاهای آینده است. در ۲۰۲۳، گاردین مجموعهٔ سرمایهٔ پنبه را دربارهٔ پیوندهای بنیانگذارانش با بردهداری در منچستر انگلستان منتشر کرد. در واکنش به این افشاگریها، برنامهٔ دهسالهٔ میراثهای بردهداری را راهاندازی کرد که شامل ایجاد موج بلند و نقش کریس نیز میشد.
کریس به من میگوید: «دربارهٔ واقعیت امپراتوری در بریتانیا نقطهٔ کوری عظیمی وجود دارد. این نقطهٔ کوری عجیبی است. تقریباً تابو است. قرار نیست واقعاً نقطهها را به هم وصل کنید. قرار نیست بپرسید: “منچستر پنبهاش را از کجا میآورد؟ کشتیها از لیورپول به کجا میرفتند؟ صنعت بیمه و کارگزاران بورس در لندن – سهام چه چیزی را میفروختند؟ چرا جایی به نام اسکلههای هند غربی وجود دارد؟”»
نکتهٔ جالب توجهی که کریس از گزارشهای خود دریافته این است که «آن زمان شفافیت بسیار بیشتری وجود داشت. روحانیان کلیسای انگلستان عملاً میگفتند “ما باید به خاطر سود دیگران را استعمار کنیم، چون انگلستان پرجمعیت شده است”. که “آفریقاییها مناسبترین دستها برای کار در مزارعاند”. روحانیان میگفتند “ما از بدنهای آفریقایی برای پشتیبانی و خوشبختی خود استفاده میکنیم”. آنان تظاهر نمیکردند.»
این شفافیت در طول سالها با اسطورهای فراگیر دربارهٔ بریتانیا تار شده است. اسطورهای که به گفتهٔ کریس به این انجامیده است: «فراموشی فراوان دربارهٔ تاریخهای ناخوشایند.» این تصور که بریتانیا خود را به تنهایی و با نیروی خودش ساخته است، با روایتهای صادقانه از گذشتهاش به چالش کشیده میشود؛ روایتهایی که نشان میدهند ساختن بریتانیای مدرن با کار بیمزد و منابع میلیونها انسان ممکن شد. کریس به من میگوید: «اینها در آن تصور از یک کشور جزیرهای که فراتر از وزنش عمل میکند، اختلال ایجاد میکنند.»

‘It’s inescapable’: will new revelations about enslavement force Britain to finally confront its past?
https://www.theguardian.com/news/2026/sep/23/new-revelations-enslavement-force-britain-confront-past
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
رویترز / ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶
آژانس بینالمللی انرژی اتمی (دیدبان هستهای سازمان ملل) در گزارشی محرمانه درباره ایران که روز جمعه به رویت خبرگزاری رویترز رسید، اعلام کرد که نسبت به یک تأسیسات غنیسازی اورانیوم در اصفهان «بهطور فزایندهای نگران» است. ایران سال گذشته وجود این تأسیسات را به آژانس اعلام کرده بود، اما همچنان اجازه بازرسی آن را به بازرسان آژانس نداده است.
ایران به بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی اجازه نداده است که به هیچیک از تأسیسات هستهای خود که در جریان یک کارزار ۱۲ روزه توسط اسرائیل و ایالات متحده در ژوئن سال گذشته بمباران شدند، بازگردند. آن حملات، سایر تأسیسات غنیسازی اورانیوم ایران — که قلب برنامه هستهای این کشور محسوب میشوند — را ویران کرده یا به شدت آسیب رساندند.
اهداف این حملات شامل شبکهای از تونلها در اصفهان بود؛ جایی که به گفته دیپلماتها، گمان میرود «تأسیسات غنیسازی سوخت اصفهان» (IFEP) — که در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵ به آژانس اعلام شد — در آن واقع شده باشد. با این حال، یک دیپلمات ارشد اظهار داشت که مکان دقیق و وضعیت این تأسیسات همچنان نامشخص است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی قصد داشت در تاریخ ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ از این تأسیسات بازرسی کند، اما آغاز کارزار بمباران در همان روز، انجام این بازرسی را غیرممکن ساخت.
در گزارش محرمانه آژانس به کشورهای عضو آمده است: «آژانس از مکان دقیق «تأسیسات غنیسازی سوخت اصفهان»، وضعیت آن از نظر پادمانهای هستهای، و اینکه آیا حاوی مواد هستهای است یا خیر، اطلاعی ندارد.»
این گزارش میافزاید که «آژانس همچنین بهطور فزایندهای نگران است که ایران به آژانس اجازه نداده» تا از این تأسیسات بازرسی کند یا نقشههای طراحی آن را مشاهده نماید.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در ماه مارس گفته بود که به اعتقاد آژانس، بخش قابلتوجهی از اورانیوم با بالاترین سطح غنیسازیِ ایران در مجموعه تونلهای اصفهان نگهداری میشود.
اگرچه این گزارش بهطور مشخص به IFEP اشاره دارد، اما بار دیگر تأکید میکند که ایران باید آژانس را از وضعیت تأسیسات غنیسازی و همچنین میزان ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود — که شامل موادی با سطح غنای نزدیک به سطح تسلیحاتی است — مطلع سازد. همچنین ایران باید به بازرسان اجازه دهد تا به سایتهای بمبارانشده بازگردند و درباره وضعیت اورانیوم غنیشده توضیح دهند.
در این متن آمده است: «فقدان اطلاعات آژانس درباره این مواد هستهای و عدم دسترسی به تأسیسات برای راستیآزمایی آن، موجب نگرانی جدی در خصوص اشاعه [سلاحهای هستهای] است... و باید با نهایت فوریت برطرف شود.»
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
فلیز سالومون / وال استریت ژورنال / ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶
تلآویو — دسترسی مسئولان ایستگاههای آبرسانی در شهرهای کوچکِ غرب میانه آمریکا به پنلهای کنترلیشان قطع شد. شبکههای دو تانکر حامل انرژی که عازم تگزاس بودند، هنگام ورود به اقیانوس اطلس مورد نفوذ قرار گرفتند. دمای صدها یخچال در فروشگاههای مواد غذایی اروپا تا حد سوزانِ ۱۲۰ درجه فارنهایت (حدود ۴۹ درجه سانتیگراد) بالا برده شد.
سه حمله سایبری از تابستان امسال که پیامدهایی در دنیای واقعی داشتهاند، همگی به یک مظنون اصلی اشاره دارند: هکرهای ایرانی.
ایران مدتها به عنوان یک تهدید سایبری درجهدو تلقی میشد که فاقد پیچیدگیهای فنی و راهبردیِ کشورهایی نظیر چین، روسیه و کره شمالی بود. اکنون، در حالی که تقابل ایران و ایالات متحده ادامه دارد، تهران سطح جدیدی از تهاجم را به نمایش گذاشته است؛ موضوعی که باعث شده کارشناسان امنیت سایبری هشدار دهند که جمهوری اسلامی به دشمنی خطرناکتر تبدیل شده است.
به گفته مقامهای حوزه سایبری و کارشناسان دفاعی، تهران در حال گسترش دامنه اهداف خود است و به سمت حملاتی حرکت کرده که آسیبهای ملموسی در دنیای واقعی ایجاد میکنند. این تغییر رویکرد، هم نشاندهنده تسلط بیشتر بر ابزارهای نوینی همچون هوش مصنوعی است و هم بیانگر تمایل به استفاده از این ابزارها علیه طیف وسیعتری از اهداف.
یوسی کارادی، رئیس اداره ملی سایبری اسرائیل، به وال استریت ژورنال گفت: «آنچه ایران در حال حاضر انجام میدهد، درس گرفتن از جنگ قبلی است. من همیشه فرض را بر این میگذارم که دشمنم در جنگ بعدی، همان دشمنِ جنگ پیشین نخواهد بود؛ بلکه دشمنی قویتر و پیشرفتهتر خواهد بود.»
از زمانی که ایران در اوایل دهه ۲۰۰۰ توسعه توانمندیهای سایبری خود را آغاز کرد، اسرائیل هدف اصلی آن بوده است؛ جایی که ایران حملات مداومی انجام داده و تکنیکهای خود را محک زده است. با گذشت زمان، ایران دامنه اهداف خود را به رقبایش در منطقه خلیج فارس، یعنی عربستان سعودی و امارات متحده عربی، گسترش داد؛ در حالی که حملات در ایالات متحده نیز تجهیزات ساخت اسرائیل را هدف قرار میدادند.
تهران پس از آنکه هدفِ یک کرم رایانهای به نام «استاکسنت» (Stuxnet) قرار گرفت — ابزاری که توسط ایالات متحده و اسرائیل برای نفوذ به سیستمهای کنترلی سانتریفیوژهای هستهای ایران و صدور فرمان خودتخریبی به آنها طراحی شده بود — برنامه سایبری خود را به شدت تقویت کرد. این کرم در سال ۲۰۱۰ کشف شد و آن حمله به طور گسترده به عنوان اولین عملیات سایبری که باعث تخریب فیزیکی شد، تلقی میشود.
بهجز چند استثنا — از جمله حمله سایبری «شامون» در سال ۲۰۱۲ که دهها هزار رایانه متعلق به غول نفتی عربستان، «آرامکو»، را از کار انداخت — حملات سایبری ایران عمدتاً اقداماتی ابتدایی، نظیر کارزارهای اعمال نفوذ، بودهاند. تیمهای هکتیویست (هکرهای کنشگر) وابسته به ایران، به انجام حملات «هک و افشا» شهرت داشتند؛ بدینمعنا که با سرقت اطلاعات شخصی و انتشار آنها، سعی در تضعیف چهرههای سرشناس و نهادها داشتند. در موارد تازهتر، آنها دوربینهای نظارتی متصل به اینترنت را هدف قرار دادهاند.
دو تاکتیک در حملات سایبری ایران
در سالهای اخیر، مقامات آمریکایی و اسرائیلی میگویند ایران تمرکز خود را به دو تاکتیک تغییر داده است که میتوانند با هم برای به حداکثر رساندن آسیب در دنیای واقعی استفاده شوند. اولین مورد، پاک کردن دادهها است که فایلهایی را که رایانهها برای کار به آنها نیاز دارند، از بین میبرد. مورد دوم، هک کردن «کنترلکنندههای منطقی قابل برنامهریزی» یا «PLC»ها است، دستگاههایی که به طور فزایندهای برای خودکارسازی انواع اقدامات صنعتی از حمل و نقل گرفته تا تولید و لجستیک استفاده میشوند.
این PLCها در سیستمهای «فناوری عملیاتی» یا «OT»، بافت پیوندی بین دستورات مجازی و اشیاء فیزیکی، تعبیه شدهاند. آنها در چراغهای راهنمایی، پمپهای فاضلاب و شبکههای برق — که در سراسر زیرساختهای حیاتی هر کشور بافته شدهاند — قرار دارند. استاکسنت یک حمله PLC بود.
نیکلاس اندرسن، سرپرست آژانس امنیت سایبری و زیرساخت ایالات متحده یا «CISA»، به وال استریت ژورنال گفت که این دستگاهها «عنصری از زیرساخت ما هستند که فکر میکنم میبینیم به ویژه توسط بازیگران تهدیدکننده ایرانی تهدید میشوند».

مینهسوتا یکی از دستکم هفت ایالتی بود که در اوایل سال جاری، سامانههای آبی آن مورد نفوذ قرار گرفتند/ عکس: آسوشیتد پرس
به گفته سرگئی شیکویچ، مدیر بخش اطلاعات تهدیدات در شرکت امنیت سایبری اسرائیلی «چک پوینت» (Check Point)، این نوع حملات از چند سال پیش رواج بیشتری یافتند و تقریباً همیشه توسط گروهی به نام «سایبر اونجرز» (CyberAv3ngers) انجام میشوند. این گروه همچنین با نام «شهید کاوه» نیز شناخته میشود؛ واحدی که تحت فرماندهی سایبری ایران فعالیت میکند.
در اواخر سال ۲۰۲۳، آژانس امنیت سایبری و زیرساخت آمریکا (CISA) اعلام کرد که گروه «سایبر اونجرز» مسئول حمله به سیستمهای ساخت شرکت اسرائیلی «یونیترونیکس» (Unitronics) بوده است؛ سیستمهایی که در مدیریت منابع آب ایالات متحده مورد استفاده قرار میگیرند. این آژانس اوایل سال جاری با صدور هشداری نسبت به احتمال حملات بیشتر از سوی ایران خبر داد؛ هشداری که تنها چند روز پیش از نفوذ به سیستمهای آبی در دستکم هفت ایالت آمریکا بهروزرسانی شده بود. در ماه سپتامبر، مقامات آمریکایی اعلام کردند در حال بررسی این موضوع هستند که آیا ایران در حملات سایبری علیه دو نفتکش که به مقصد تگزاس در حرکت بودند، نقش داشته است یا خیر.
مقامات آمریکایی و فرانسوی گمان میکنند که هکرهای ایرانی در حملات اخیر در اروپا نیز دست داشتهاند. این حملات تأسیسات زنجیره تأمین سرد (سردخانهها) را در فرانسه و دیگر نقاط هدف قرار دادند که منجر به بروز آتشسوزی و فاسد شدن مواد غذایی شد؛ چرا که مهاجمان از راه دور دمای این تأسیسات را در طول شب به شدت افزایش داده بودند. بسیاری از اهداف، فروشگاههای زنجیرهای در شهرهای کوچک و مناطق روستایی بودند؛ مکانهایی که به گفته کارشناسان، حمله به آنها در مقایسه با شهرهای بزرگ آسانتر است.
اندرسن در حاشیه کنفرانس «هفته سایبری» (Cyber Week) در تلآویو گفت: «این نمونه خوبی است تا مردم بتوانند ببینند چنین حملاتی چه تأثیری میتواند بر زندگی روزمره آنها داشته باشد.»
ایران که خود بارها هدف حملات سایبری قرار گرفته است، انجام هرگونه حمله در خارج از مرزهایش را تکذیب میکند. محمد امیننژاد، سفیر ایران در فرانسه، به نشریه «وال استریت ژورنال» گفت که اگر تهران چنین تواناییهایی داشت، از آنها علیه اروپا استفاده نمیکرد، بلکه ایالات متحده یا اسرائیل را هدف قرار میداد؛ وی بدین ترتیب تلویحاً اشاره کرد که کشور دیگری مقصر این ماجراست.
بازیگران اصلی حملات سایبری
هر یک از بازیگران اصلی تهاجمی در فضای سایبری جهان — شامل چین، روسیه، ایران و کره شمالی — بهطور سنتی سبک و سیاق خاص خود را در انجام حملات دارند. چین معمولاً به صورت مخفیانه عمل میکند و تمرکز آن بر جاسوسی و استقرار پنهانی در زیرساختهای حیاتی برای آمادگی جهت درگیریهای احتمالی در آینده است. روسیه معمولاً با هدف ایجاد هرجومرج و اختلال فیزیکی — به عنوان مکمل جنگهای نظامی (کینتیک) — دست به حمله میزند. کره شمالی نیز از حملات سایبری برای کسب درآمد از طریق سرقت و اخاذی استفاده میکند. شالو هولیو، مدیرعامل شرکت امنیت سایبری اسرائیلی «دریم» (Dream)، میگوید: «ایران از این نظر پدیدهای بسیار عجیب و غریب است، چرا که آنها هر کاری که از دستشان بربیاید، انجام میدهند.»
به نظر میرسد این توانمندیها رو به گسترش هستند. هولیو میگوید همزمان با رواج مدلهای هوش مصنوعی، ایران در حال یافتن روشهایی برای بهکارگیری آنها در حملاتی بزرگتر و سریعتر بوده است. به گفته او، در حالی که ایران پیشتر از هوش مصنوعی برای تقویت «مهندسی اجتماعی» (فریب کاربران) استفاده میکرد، اکنون از آن برای اسکن کدها جهت یافتن آسیبپذیریهای «روز صفر» (zero-day) و مهندسی معکوسِ وصلههای امنیتی بهره میبرد؛ اقدامی که پیش از آنکه کاربران بتوانند حفرههای امنیتی را برطرف کنند، به مهاجمان نشان میدهد که این نقاط ضعف کجا قرار دارند.
او میگوید: «آنها تلاش میکنند خود را به عنوان یک بازیگر تهدیدکننده در سطح جهانی مطرح کنند.»
کارشناسان امنیت سایبری معتقدند که اگرچه توانمندیهای ایران هنوز از سایر قدرتها عقبتر است، اما عزم راسخ این کشور برای ایجاد هرجومرج، آن را به نیرویی تبدیل کرده که باید جدی گرفته شود.
مارک مونتگومری، دریادار بازنشسته و کارشناس تهدیدات سایبری در «بنیاد دفاع از دموکراسیها» — اندیشکدهای در واشنگتن که همواره منتقد ایران بوده است — میگوید: «اکنون کشور دیگری وجود دارد که باید نگران آن باشیم؛ یک دشمن تهدیدکننده دیگر.»
او میافزاید: «حملات سایبری اکنون پیامدهایی به همراه دارند که احتمالاً در گذشته شاهد آن نبودهایم. یک قطعه کد مخرب سایبری میتواند همان اثر ویرانگرِ یک وسیله انفجاری را داشته باشد.»
شیکویچ، از شرکت «چک پوینت» (Check Point)، میگوید ممکن است ایران اهداف خود را از اسرائیل به سمت ایالات متحده و اروپا تغییر داده باشد، زیرا در آن مناطق تأثیرات حملات گستردهتر است و سیستمهای دفاعی نیز ضعیفترند.
او میگوید: «آنها از نظر فناوری قطعاً در سطح روسیه یا چین نیستند؛ بلکه صرفاً تهاجمیتر و بیپرواتر عمل میکنند.»
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
گبی دویچ و مدلین کارلایل / آتلانتیک / ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶
زک مالوک نه ماه گذشته را صرف کارزار انتخاباتی برای کسب کرسی مجلس نمایندگان آمریکا کرد، اما هرگز واقعاً خود را در واشنگتن به عنوان عضوی تازه انتخابشده در کنگره تصور نکرده بود. درست است که شهردار «کیپ می» (Cape May) — شهری در جنوبیترین نقطه نیوجرسی — به کمپین انتخاباتی خود که شانس پیروزی در آن اندک به نظر میرسید باور داشت، اما این نامزد دموکرات هرگز به این فکر نکرده بود که اگر پیروز شود، چه پیش خواهد آمد. و اصلاً چرا باید فکر میکرد؟ تا اواخر اکتبر، تحلیلگران سیاسی همچنان کرسی مورد رقابت او — یعنی حوزه انتخابیه دوم نیوجرسی — را منطقهای کاملاً امن برای جمهوریخواهان میدانستند.
پس از آنکه مالوک در ۳ نوامبر با اختلاف اندک و به شکلی غافلگیرکننده بر «جف ون درو» (نماینده وقت) پیروز شد، کارهای زیادی برای انجام دادن وجود داشت. برای نمونه، او مجبور شد در گوگل جستجو کند که حقوق اعضای کنگره چقدر است (۱۷۴ هزار دلار در سال؛ یعنی بیش از ۱۰ برابر درآمدی که به عنوان شهردار دریافت میکرد). مالوکِ ۴۱ ساله که پدر سه فرزند است، همچنین مجبور شد برنامههای سفرش را به کلی تغییر دهد. او برای بلافاصله پس از انتخابات، تعطیلاتی را برنامهریزی کرده بود تا پایانی بر یک دوره طاقتفرسا برای خانوادهاش باشد؛ اما کسی به او اطلاع داد که باید در عوض، در جلسه توجیهی نمایندگان تازهوارد شرکت کند. مالوک به ما گفت: «اولین چیزی که باید به بچههایم میگفتم این بود: بچهها، ما به فلوریدا نمیرویم. متاسفم.» چهل و هشت ساعت بعد، او در مسیر واشنگتن دیسی بود.
سهشنبه گذشته، وقتی بیرون ساختمان کنگره (کاپیتول) با مالوک برخورد کردیم، او تازه از یک خرید فوری در فروشگاه «یونیکلو» (Uniqlo) — که در چند قدمی آنجا، در ایستگاه «یونیون» قرار دارد — برگشته بود. او چند پیراهن دکمهدار خریده و آنها را به زور در کیف دوشی خود جا داده بود؛ سپس با عجله رفت تا در عکسی کنار گروه «بلو داگز» (Blue Dogs) — که گروهی از دموکراتهای میانهرو هستند — حضور یابد. او درست بهموقع رسید تا در حاشیهٔ جمعیتی بایستد که گرد یک تویوتا لندکروزر سفید مدل ۱۹۹۷ حلقه زده بودند؛ خودرویی متعلق به «ماری گلوزنکمپ پرز»، یکی از رؤسای مشترک این گروه (فراکسیون).
شبیه روز اول مدرسه
جلسات توجیهی برای اعضای جدید کنگره، بیشباهت به روز اول مدرسه نیست. گروههای کوچک بهسرعت شکل میگیرند؛ پیوندهای جغرافیایی و همسوییهای ایدئولوژیک هم به این روند کمک میکنند. نمایندگان جدید — چه چهرههای جوان و پرشور، و چه افراد شصتسالهای که تغییر مسیر شغلی بزرگی دادهاند — بر سرِ جای نشستن با هم رقابت میکنند. داشتن ظاهری متناسب با جایگاه — که بسته به خاستگاه فرد میتواند شامل یک کتوشلوار آراسته باشد یا کلاه لبهدار و چکمههای کابویی — قطعاً بیتأثیر نیست.
«جی. دی. فورد»، سناتور ایالتی ایندیانا — که توانست رقیب جمهوریخواهش را (که دو سال پیش با اختلاف نزدیک به ۱۹ درصد پیروز شده بود) کنار بزند — به ما گفت: «تا زمانی که برای اولین بار پا به صحن مجلس نمایندگان نگذاشتم، واقعیتِ ماجرا برایم کاملاً جا نیفتاده بود.»
تمام نمایندگان جدیدی که با آنها صحبت کردیم، تأکید داشتند که از همان ابتدا باور داشتهاند میتوانند پیروز شوند؛ حتی اگر افرادِ بانفوذِ حزب دموکرات چندان با این نظر موافق نبودند. با این حال، بسیاری از آنها به خود اجازه نمیدادند که پیروزی و پیامدهای آن را در ذهنشان تصور کنند، چرا که زندگیشان را حول یک تاریخ واحد تنظیم کرده بودند: ۳ نوامبر، روز انتخابات. اما در نهایت، ۱۵ دموکرات موفق شدند کرسیهایی را در مجلس نمایندگان به دست آورند که همین دو سال پیش، دونالد ترامپ در آن حوزهها با اختلاف دورقمی پیروز شده بود.
ناگهان روز ۴ نوامبر فرا رسید
ناگهان روز ۴ نوامبر فرا رسید و پیروزی آنها — برخلاف تمام پیشبینیها — قطعی شد. اولین چالش آنها این بود که چگونه خود را به واشنگتن دیسی برسانند تا در جلسات توجیهی شرکت کنند؛ جلساتی شامل چند روز پذیراییهای پرزرقوبرق، نشستهای جدی کاری، و امور اداریِ معمول برای شروع به کار. (حتی اعضای کنگره هم باید برای مسائل پیشپاافتادهای مثل انتخاب طرح بیمهٔ درمانیشان فکری بکنند.)
«پل بارینجر» — که توانست در یکی از حوزههای انتخاباتی کارولینای شمالی پیروز شود (جایی که دونالد ترامپ در سال ۲۰۲۴ با اختلاف نزدیک به ۱۷ درصد برنده شده بود) — گفت: «میدانستم که میتوانیم پیروز شویم، اما مطمئن نبودم که واقعاً پیروز خواهیم شد.»
بارینجر که در یک مزرعهٔ پرورش درخت در شهر «سنفورد» زندگی میکند، تعریف کرد که در شب انتخابات، در حالی که در تاریکی مشغول ورزش بود، صدای فریادهای شادی را از نزدیکی خانهاش شنید. او ابتدا تصور کرد که صدای کایوتهاست. در واقع، این خانواده و دوستانش بودند که با شتاب به سمت او آمدند تا خبر پیروزیاش را به او بدهند.
در حدود ۱۵۰ مایلی شمال غربی، حوالی ساعت یک بامداد، «چاک هابارد» در حال بازگشت به خودروی خود بود که ناگهان درهای محل گردهمایی حامیانش — که لحظاتی پیش آنجا را ترک کرده بود — با شدت باز شد و هوادارانش بیرون ریختند؛ آنها فریاد میزدند که او با اختلاف تنها ۹۹ رأی، از «ویرجینیا فاکس»، نماینده جمهوریخواه باسابقه، پیشی گرفته است. رقابت برای کرسیای که زمانی تصور میشد کاملاً در تسلط فاکس باشد، هنوز به پایان نرسیده و برنده نهایی آن مشخص نشده است، اما هابارد اکنون با اختلاف ۳۳۵ رأی پیشتاز است. او به واشنگتن آمده تا در صورت پیروزی، آنجا حضور داشته باشد. هابارد از ما پرسید: «آیا عجیب نیست که یک فرد ۶۴ ساله بخواهد در جلسه توجیهی نمایندگان تازهوارد شرکت کند؟»
برندگان غافلگیرشدهی دیگری از کارولینای شمالی نیز وجود داشتند، جایی که تقسیمبندی تهاجمی حوزههای انتخابیه توسط جمهوریخواهان نتیجه معکوس داد و به یک «دستکاری ساختگی» تبدیل شد ـــ زمانی که حوزههای انتخابیه به نفع جمهوریخواهان به طور غیرمنتظرهای به دست دموکراتها افتاد.
سیریل جفرسون در حوزهای که در سال ۲۰۲۳ به شدت به نفع جمهوریخواهان تقسیم شده بود، نماینده آدیسون مکداول را شکست داد، حوزهای که در سال ۲۰۲۴ آنقدر به نفع جمهوریخواهان تقسیم شده بود که یک دموکرات حتی زحمت شرکت در انتخابات را هم به خود نداد. گزارش سیاسی کوک، این رقابت را «جمهوریخواهان سرسخت» ارزیابی کرد ــــ به این معنی که رقابتی تلقی نمیشد ـــ و جفرسون با نتیجه ۶ به ۱ شکست خورد. او با اختلاف دو امتیاز برنده شد.
شهردار ۳۴ ساله های پوینت گفت که نه به این دلیل که فکر میکرد میتواند برنده شود، بلکه به این دلیل که احساس میکرد این چیزی است که حوزه انتخابیهاش به آن نیاز دارد، وارد رقابت شده است. جفرسون به ما گفت: «وقتی چنین حوزهای را میبینید، هرگز نمیخواهید فرض کنید، اوه، ما میتوانیم در این انتخابات پیروز شویم.» او گفت که بارها در طول مبارزات انتخاباتی با دموکراتهای ملی تماس گرفته است، اما حمایت زیادی کسب نکرده است. «بعد از اینکه من برنده شدم، همه آنها دست دراز کردند و گفتند، هی، ما اشتباه کردیم.»
مانند دانشجویان سال اول دانشگاه
دیگران تقریباً بدون هیچ پولی برنده شدند. لاکشا ووماک تا اواسط اکتبر فقط ۵۹۰۰۰ دلار جمعآوری کرد، در حالی که رقیب جمهوریخواه او بیش از ۲ میلیون دلار جمعآوری کرد. او بیشتر وقت خود را در حوزه انتخابیه خود، که شامل بخشی از شارلوت میشود، گذراند. ووماک با چالشی در سازگاری با شغل جدید روبرو است: قبل از تصدی سمت در ژانویه، او در دادگاه خواهد بود و ماه آینده اولین حضور خود را به اتهام جنایتی که گفته میشود در سال ۲۰۱۹ یک تویوتا کرولا اجارهای را برنگردانده است، تجربه خواهد کرد. (ووماک به ما گفت که نمیتواند در مورد پرونده در حال بررسی اظهار نظر کند، اما زمانبندی را مشکوک دانست. او در یک تجمع انتخاباتی در ماه اکتبر، هفت سال پس از حادثه ادعایی، احضاریه کیفری دریافت کرد. ووماک قبلاً گفته بود که نمیدانسته اتهامی علیه او مطرح شده است، زیرا در آن زمان بیخانمان بوده است.)
مانند دانشجویان سال اول دانشگاه، اعضای سال اول کنگره باید زندگی کاملاً جدیدی را برای خود رقم بزنند. یکی از اولین کارها، پیمایش بازار اجاره واشنگتن دی سی است. کیتی پادیا استاوت، که موفق به کسب کرسی در حوزه انتخابیه بیستوسوم کنگره در تگزاس شده (حوزهای که ترامپ در سال ۲۰۲۴ با اختلاف ۱۵ درصد در آن پیروز شد)، میگوید: «همه، حتی کسانی از جناح مقابل، به من گفتند که زندگی کردن در دفتر کار ایده خوبی نیست؛ چیزی که اصلاً نمیدانستم مردم انجام میدهند.»
آنجلا گونزالس-تورس، دموکرات اهل کالیفرنیا، به دلیل مشغله زیاد، وظیفه پیدا کردن آپارتمان را به شریک زندگیاش سپرده است. فهرست کارهای او شامل استخدام بیش از دوازده کارمند، شرکت در دورههای آموزشی فناوری اطلاعات (که در کنگره هم برگزار میشوند) و حضور در جلسات درونحزبی (کاکسها) است.
گونزالس-تورسِ ۳۱ ساله، در حالی که منتظر اتوبوس برای رفتن به جلسه توجیهی بود، در تماس تلفنی به ما گفت: «نمیدانم باید از داشتن دو صاحبخانه یا دو آپارتمان که باید به امورشان رسیدگی کنم، هیجانزده باشم یا نه.»
او در انتخابات مقدماتی غیرحزبی ماه ژوئن برای کسب کرسی مجلس نمایندگان از منطقه لسآنجلس، دوم شد؛ بنابراین پیروزیاش — آن هم در برابر یکی از همحزبیهایش که سابقه دفع چالشهای جناح چپِ حزب خود را دارد — غیرمنتظره بود. او پس از گفتگو با گروهی از دموکراتها که در پایان اولین دوره نمایندگیشان هستند و بهطور مشترک در یک آپارتمان زندگی میکنند، اکنون به فکر همخانه شدن با دیگران در واشنگتن دیسی افتاده است.
برای بیش از ۷۵ دموکرات جدیدی که در ماه ژانویه در صحن مجلس نمایندگان ایالات متحده سوگند یاد خواهند کرد، این مقطع زمانی — شامل تکاپو برای تکمیل کادر دفاتر، سردرگمیهای اولیه برای آشنایی با محیط واشنگتن، و آن شور و آرمانگراییِ پیش از مواجهه با واقعیتهای پیچیده و پرکشمکشِ سیاستهای حزبی — نقطه اوجی پس از یک سال فعالیت انتخاباتی فشرده محسوب میشود.
اما برای فرد ولمن، شاید این مهمترین اتفاق امسالش نباشد. ولمن که در یکی از حوزههای انتخابیه ایالت میزوری پیروز شده — منطقهای که بیش از ۳۰ سال نمایندهای دموکرات نداشته است — قرار است در هفته کریسمس ازدواج کند. زمانی که او در سال ۲۰۲۴ با هدر شفر نامزد کرد، ولمنِ ۶۱ ساله حتی به فکر نامزدی برای کنگره هم نبود؛ تصمیمی که بیش از یک سال بعد گرفته شد. بنابراین، مراسم عروسی باید تا پس از انتخابات به تعویق میافتاد.
ولمن روز سهشنبه در یکی از ساختمانهای اداری کنگره به ما گفت: «با خودم فکر کردم بگذارید این هیاهو و کشمکشهای کارزار انتخاباتی بگذرد و او هم حریم خصوصیاش را داشته باشد. بعد که همهچیز تمام شد، آنوقت تصمیم میگیریم چه کار کنیم.»
او از اتاق کمیتهای بیرون آمده بود که در آن دموکراتهای تازهوارد داشتند با یکدیگر آشنا میشدند؛ درست پیش از آن، امانوئل کلیور — نمایندهای از کانزاسسیتی که اکنون یازدهمین دوره حضورش در کنگره را آغاز میکند — ولمن را به فراکسیون دموکراتها معرفی کرده بود. ولمن گفت: «خب، دیگر تمام شد و ما پیروز شدیم. حالا هم میرویم تا کار را نهایی کنیم.»
اعضای جدید — چه آنهایی که انتظار حضور در اینجا را داشتند و چه آنهایی که هنوز هم باورشان نمیشود و مدام خودشان را نیشگون میگیرند تا مطمئن شوند خواب نمیبینند — میگویند بیصبرانه منتظر شروع کار هستند. ولمن خواهان انجام تحقیقات درباره پیت هگست، وزیر دفاع، است. هابارد، دموکرات اهل کارولینای شمالی که با اختلاف ۳۳۵ رأی پیشتاز است، میگوید دموکراتها آمادهاند تا «اصلاح برخی امور را آغاز کنند.»
اما پیش از هر چیز، همه آنها باید جایی برای خوابیدن پیدا کنند و لباسهای نو بخرند.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶
وقتی عبارت «تله عاطفی» (Honey Trap) را میشنوید، شاید صحنهای از فیلمهای جیمز باند در ذهنتان تداعی شود: زنی زیبا و مرموز که با بهرهگیری از جذابیت خود به فردی بیخبر نزدیک میشود، وانمود به ابراز علاقه میکند و در همین حین اطلاعات ارزشمندی را از او بیرون میکشد.
اما این ترفند تنها مختص فیلمهای جاسوسی و هیجانانگیز نیست؛ بلکه پیشینهای طولانی دارد و همچنان توسط جاسوسان در سراسر جهان به کار گرفته میشود. پیامدهای گرفتار شدن در چنین دامهایی برای شرکتها و افراد میتواند بسیار سنگین و تکاندهنده باشد.
جنسن هوانگ، مدیرعامل شرکت انویدیا (Nvidia)، شاید بهتازگی به شکلی ناخوشایند متوجه این واقعیت شده باشد. او روز پنجشنبه، پس از یک هفته پرالتهاب برای شرکتش — که بزرگترین تولیدکننده تراشههای هوش مصنوعی در جهان است — از سمت خود کنارهگیری کرد. این بحران زمانی آغاز شد که گزارشهایی مبنی بر رابطه او با زنی منتشر شد؛ زنی که مقامات آمریکایی معتقدند اطلاعاتی را به دولت چین منتقل میکرده است.
هنوز جزئیات بسیاری نامشخص است؛ از جمله اینکه «آلیس هوانگ» (که نسبتی با جنسن هوانگ ندارد) چگونه و چه زمانی توسط سرویسهای اطلاعاتی چین جذب شده و آیا واقعاً اطلاعاتی فاش شده است یا خیر. پکن این اتهامات مبنی بر جاسوسی او برای چین را «گمانهزنیهای بیاساس» خوانده است. با این حال، این ماجرا پیامدهای جدیتری فراتر از انویدیا و جنسن هوانگ دارد؛ بهویژه در روابط میان ایالات متحده و چین که رقبای اصلی در رقابت برای تسلط بر حوزه هوش مصنوعی محسوب میشوند.
آیزاک استون فیش، بنیانگذار شرکت اطلاعات تجاری «استراتژی ریسکها» (Strategy Risks)، میگوید: «اینکه مدیرعامل یکی از مهمترین شرکتهای جهان، بدون در نظر گرفتن عواقب، با فردی وارد رابطه میشود که گفته میشود عامل حزب کمونیست است، بسیار تأملبرانگیز و عجیب است.»
او میافزاید: «شاید او هرگز هیچ اطلاعات مهمی را با آن زن در میان نگذاشته باشد، اما صرفِ وجودِ چنین رابطهای، بهخودیخود یک مشکل محسوب میشود.»
در گذشته، بسیاری از چهرههای سرشناس قربانی عملیاتهای اطلاعاتی موسوم به «تله عاطفی» شدهاند. به گفته استون فیش، استفاده از تلههای عاطفی «یکی از قدیمیترین ترفندها» در دنیای جاسوسی است و همچنان — بهویژه توسط عوامل چینی و روسی — بهطور گستردهای به کار گرفته میشود.
چگونه یک «تله جنسی» پهن کنیم؟
جان سایفر، افسر سابق اطلاعاتی سازمان سیا (CIA) که در آسیا و اروپا خدمت کرده و اکنون پژوهشگر ارشد در «مرکز اطلاعات، سیاست و امنیت بینالمللی مایکل وی. هایدن» است، میگوید: سرویسهای اطلاعاتی همه کشورها افرادی را هدف قرار میدهند که ممکن است به اطلاعات مهم دسترسی داشته باشند.
اما دولتهای اقتدارگرا اغلب در موقعیت بهتری قرار دارند تا مأموران خود را به سمت انجام مأموریتهای دشواری سوق دهند که با مسائل جنسی و عاطفی گره خوردهاند.
سایفر میگوید: «چینیها، روسها و دیگران میتوانند از روشهای دستکاری و فشار بسیار بیشتری (برای جذب جاسوس) استفاده کنند. آنها میتوانند بگویند: “ببین، اگر با ما همکاری نکنی، اجازه نمیدهیم به خانه برگردی یا دیگر نمیتوانی خانوادهات را ببینی.”»
روشهای بسیاری برای پهن کردن یک «تله جنسی» وجود دارد.
پیتر متیس، رئیس «بنیاد جیمزتاون» — یک اندیشکده سیاست دفاعی مستقر در واشنگتن — میگوید: یکی از روشها این است که فرد هدف را به موقعیتی حساس و دردسرساز (از نظر اخلاقی یا اجتماعی) بکشانند و سپس از او باجخواهی کرده یا تهدیدش کنند. برای مثال، اگر فرد به یک روسپیخانه برود یا با یک کارگر جنسی رابطه برقرار کند، سرویس اطلاعاتی وارد عمل شده و میگوید: «خب، ما میتوانیم تو را دستگیر کنیم، یا اینکه میتوانی به ما کمک کنی.»
سایفر میگوید روش دیگر — که در فیلمها و رسانهها بسیار به تصویر کشیده میشود اما در واقعیت کمتر رایج است — این است که یک مأمور خارجیِ آموزشدیده مستقیماً به فرد هدف نزدیک شود، با این قصد که از همان ابتدا او را اغوا کرده و مورد سوءاستفاده قرار دهد. نمونهای از این مورد، ماجرای یک مأمور زن موساد بود که با هویت جعلی یک گردشگر آمریکایی به نام «سیندی»، مردخای وانونو — تکنسین سابق هستهای — را اغوا و سپس ربود. وانونو کسی بود که اسرار برنامه هستهای اسرائیل (که هنوز هم رسماً اعلام نشده است) را به شکلی جنجالی در اختیار مطبوعات بریتانیا قرار داده بود.

مردخای وانونو که اسرار برنامه هستهای اسرائیل را فاش ساخت
با این حال، سناریوی محتملتر به این صورت است: یک مرد یا زن بهطور طبیعی و در روندی عادی، با فردی که مورد توجه یک سرویس اطلاعاتی است، رابطه برقرار میکند. سرویس اطلاعاتی از این رابطه آگاه میشود و سپس آن فرد را — چه از طریق ایجاد انگیزه (و دادن امتیاز) و چه از طریق اجبار — به خدمت میگیرد تا از فردِ هدف اطلاعات جمعآوری کند.
معشوقهای مخفی و فرزندان ساختگی
این ترفندها پیشینهای طولانی دارند؛ برای نمونه، در دوران جنگ سرد، آلمان شرقی مردانی خوشسیما و جذاب را آموزش میداد تا به عنوان «جاسوسان رومئو» (Romeo spies) فعالیت کنند.
به گفته «سایفر»، روسها نیز در آن دوره «همواره» از این روش استفاده میکردند و مأموران زن و مرد خود را به سراغ دیپلماتها یا روزنامهنگاران غربی در هتلها میفرستادند تا با کوبیدن به درِ اتاقشان، سر صحبت را باز کنند.
در ماجرایی بسیار عجیب و جنجالی که از دهه ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰ به طول انجامید، یک خواننده مردِ «اپرا پکن» توانست «برنارد بورسیکو»، دیپلمات فرانسویِ مستقر در پکن را متقاعد کند که زن است؛ این فریب به شکلگیری یک رابطه عاشقانه پنهانی انجامید. این خواننده، «شی پی پو»، موفق شد نزدیک به دو دهه به این فریب ادامه دهد و حتی مدعی شد که پسری از بورسیکو به دنیا آورده است. بر اساس گزارشهای آرشیوی روزنامه نیویورک تایمز، این پسربچه در واقع متعلق به اقلیت اویغور چین بود که توسط مادر بسیار فقیرش فروخته شده بود.
در مقطعی، سرویس اطلاعاتی چین به سراغ بورسیکو رفت و به او گفت که تنها در صورتی میتواند به دیدارهای خود با «شی» ادامه دهد که اطلاعاتی از سفارت فرانسه در اختیار آنها بگذارد. بورسیکو که نگران امنیت «شی» بود، تن به این خواسته داد و سالها اسناد محرمانه را به آنها تحویل میداد، تا اینکه سرانجام توانست «شی» و آن پسر را با خود به فرانسه ببرد. در آنجا، این دو عاشق دستگیر و زندانی شدند، اما بعدها مورد عفو قرار گرفتند. در این میان، جنسیت واقعی «شی» آشکار شد که ضربه روحی سنگینی به بورسیکو وارد کرد.
پرونده مشهور دیگر مربوط به اوایل دهه ۲۰۰۰ است که در آن نام «کاترینا لیانگ»، یک زن چینی-آمریکایی، مطرح شد. افبیآی (FBI) مبالغ هنگفتی به او میپرداخت تا علیه چین جاسوسی کند، اما او در واقع یک مأمور دوجانبه بود که اطلاعات طبقهبندیشده را به پکن میرساند. او همزمان با دو مأمور افبیآی — از جمله مأمور رابطِ (handler) اصلیاش — رابطه عاشقانه داشت. او و مأمور رابطش در سال ۲۰۰۳ دستگیر شدند؛ اما به موجب یک توافق قضایی، او تنها سه ماه را در زندان گذراند.
سایفر میگوید جاسوسان چینی «به سراغ همه میروند. آنها به سراغ استرالیاییها، ویتنامیها، سنگاپوریها و دیگران میروند... هر چیزی که حزب کمونیست چین به آن علاقه داشته باشد، آنها راهی برای دست یافتن به آن پیدا میکنند.»
استونفیش با تأیید این موضوع گفت که احتمالاً تاکتیکهای مشابهی علیه اهدافی در ژاپن، کره و اروپا نیز به کار گرفته میشود؛ و حتی شرکتهای چینی ممکن است در جریان جاسوسیهای صنعتی، از تلههای عاطفی (یا «هانیپات») علیه رقبای داخلی خود استفاده کنند.
در همین حال، چین به شهروندان خود هشدار داده است که مراقب باشند قربانی چنین اقداماتی نشوند. وزارت امنیت دولتی چین در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که مواردی از «جاسوسی خارجی» را شناسایی کرده که در آنها از «روابط عاشقانه و دوستیابی آنلاین» به عنوان نقطه ورود استفاده شده است.
این وزارتخانه هشدار داد: «آنها با پنهان کردن دقیق هویت خود، طراحیِ بهظاهر “دیدارهای سرنوشتساز” و تنیدن تلههای فریبنده، به دنبال جذب افراد در داخل چین، سرقت اسرار دولتی و به خطر انداختن امنیت ملی چین هستند.»
در ماجرای شرکت «انویدیا» چه چیزی در خطر است؟
به گفته «سایفر»، تلههای عاطفی تنها در حدود ۱۰ درصد موارد موفق عمل میکنند؛ اما او میافزاید: «در دنیای جاسوسی، کافی است بتوانید چند فرد کلیدی را در موقعیتهای حساس به دام بیندازید.» حتی اگر از هر ۱۰۰۰ تلاش، تنها یکی موفق باشد، باز هم میتوان آن را یک پیروزی بزرگ دانست؛ بهویژه اگر آن افراد به اسرار مهمی دسترسی داشته باشند.
در فضای ژئوپلیتیک و فناوریِ امروز، اسرار بسیاری برای ربودن وجود دارد.
متیس میگوید: «هوش مصنوعی به عنوان یکی از فناوریهای کلیدی شناخته میشود که برای سایر حوزهها حیاتی است. این فناوری امکان تولید صنعتی، اکتشافات علمی، کنترل اجتماعی و تعیین اهداف نظامی را فراهم میکند. اگر نگاهی به کل این صنعت بیندازید، درخواهید یافت که هر یک از رهبران یا مدیران ارشد (سطح C-suite) این شرکتها، میتوانند هدفی برای سرویسهای اطلاعاتی باشند.»
استونفیش معتقد است که روابط پرتنش میان ایالات متحده و چین، لایهای دیگر از خطر را به ماجرا میافزاید؛ بهطوری که پیامدهای پرونده انویدیا میتواند به بیاعتمادی متقابل دامن بزند. از دیدگاه آمریکا، تلاش ادعاشده برای به دام انداختن «جنسن هوانگ» (مدیرعامل انویدیا)، نمونهای «بسیار آشکار از جاسوسی» است؛ در حالی که چین ممکن است نگران باشد که انویدیا — به عنوان بازیگری قدرتمند در عرصه هوش مصنوعی — علیه منافع پکن عمل کند.
اما در نهایت، به گفته استونفیش و متیس، همه ما انسان هستیم. همه ما روابطی داریم که ممکن است مورد سوءاستفاده قرار گیرند؛ چه این روابط عاشقانه باشند، چه دوستانه (غیرعاشقانه)، حرفهای و یا هر نوع دیگر. تنها راهِ بیبروبرگرد برای اینکه هدف قرار نگیرید، گوشهنشین شدن است؛ بنابراین بهترین کاری که شرکتها و افراد میتوانند انجام دهند، حفظ هوشیاری است.
یا به قول متیس: «شما یک هدف هستید. سادهلوح نباشید. و حتماً سؤال بپرسید.»
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |
منبع: Persuasion
۸ نوامبر ۲۰۲۶
پس از آنکه دونالد ترامپ در انتخابات میاندورهای روز سهشنبه با شکست سنگینی از سوی رأیدهندگان مواجه شد، او به رئیسجمهوری تبدیل شده است که دوره زمامداریاش رو به پایان است و اختیاراتش بهطور چشمگیری کاهش یافته است. در دو سال باقیمانده تا زمانی که رئیس قوه مجریه جدید در ۲۰ ژانویه ۲۰۲۹ سوگند یاد کند، چه اتفاقی احتمالاً رخ خواهد داد؟
در این مرحله دیگر باید روشن شده باشد که ترامپ تسلیم خواست عمومی نخواهد شد و از سیاستهایی که ثابت شده تا چه حد سمی و مخرب هستند، فاصله نخواهد گرفت. کاملاً مطابق با شخصیت سیاسی او، نشانههای اولیه حاکی از آن است که او در حال تشدید همین مسیر است؛ از جمله با جایگزین کردن سوزی وایلز، رئیس دفتر خود، با استیون میلر، چهرهای تندرو، و نیز با انتخاب عجیب دانا وایت، رئیس سازمان «مسابقات قهرمانی نهایی مبارزه» (UFC) و مردی که ترامپ او را «یک مبارز و جنگجوی خشن» توصیف کرده، برای سمت سخنگوی کاخ سفید.
در همین حال، رؤسایجمهوری که دورهشان رو به پایان بوده در گذشته در سالهای باقیمانده از دوره خود به ابتکارات جدید در سیاست خارجی روی آوردهاند، زیرا قانون اساسی ایالات متحده در حوزه سیاست خارجی اختیارات بسیار بیشتری نسبت به سیاست داخلی در اختیار رئیسجمهوری قرار میدهد.
پس چه انتظاری میتوان داشت؟
یک ملاحظه کلی وجود دارد که همه احتمالات پیش رو را شکل خواهد داد. واقعیت این است که ترامپ برای همه رقبای سنتی آمریکا، از جمله چین، روسیه و کره شمالی، بسیار سودمند بوده است. ترامپ کوشیده است با رهبران اقتدارگرای هر یک از این کشورها روابط خوبی داشته باشد و بیوقفه برای تضعیف ایالات متحده تلاش کرده است؛ از جمله با پیگیری سیاستهای تفرقهافکنانه علیه آنچه «دشمن درون» مینامد، یعنی مخالفان داخلی خود.
ترامپ همچنین با کاهش ذخایر مهمات از طریق جنگ نسنجیدهاش علیه ایران و نیز با پاکسازی نیروهای نظامی کارآمد توسط وزیر دفاعش، پیت هگست، توان نظامی ایالات متحده را بیش از پیش تضعیف کرده است. او همچنین با به راه انداختن جنگ تعرفهای علیه متحدان آمریکا در اروپا و آسیا، آنها را از واشنگتن دور کرده است.
ترامپ گفته است چین تا زمانی که او رئیسجمهوری باشد جرئت اقدام علیه تایوان را نخواهد داشت، اما ممکن است در دوران یک رئیسجمهوری دموکرات چنین اقدامی کند. او در واقع درباره این موضوع درست میگوید، اما دلایل آن تا حدی با آنچه در ذهن ترامپ میگذرد متفاوت است. چرا چینیها باید اکنون خطر عظیم یک عملیات نظامی را بپذیرند، در حالی که رئیسجمهوری در کاخ سفید حضور دارد که کار آنها را برایشان انجام میدهد؛ بودجه تحقیقات علمی را کاهش میدهد، با متحدان نزدیک آمریکا مانند ژاپن و کره جنوبی درگیر میشود و در مسائل تجاری دوجانبه آمریکا و چین عقبنشینی میکند؟
انتخابات میاندورهای ناگهان این محاسبات را تغییر داده است. اکنون بیش از پیش محتمل است که جانشین ترامپ نه یک جمهوریخواه انزواگرا مانند جیدی ونس، بلکه یک دموکرات باشد؛ کسی که به احتمال بسیار زیاد از همان روز نخست تمام مواضع سیاست خارجی ترامپ را معکوس خواهد کرد. این بدان معناست که اگر شی جینپینگ زمانی حاضر باشد به تایوان حمله کند، باید این کار را طی دو سال آینده انجام دهد. احتمال اینکه ترامپِ دورهپایانیافته در برابر یک چالش چینی، دفاعی قاطع و پرقدرت از تایپه به عمل آورد، چقدر است؟
ملاحظات مشابهی در مورد روسیه نیز صدق میکند. ترامپ در جنگ روسیه با اوکراین عملاً موضع خود را تغییر داده و در کنار روسیه قرار گرفته است؛ او در پی تضعیف تحریمهاست و دسترسی اوکراین به تسلیحاتی را که برای دفاع از خود نیاز دارد، محدود کرده است. یک رئیسجمهوری دموکرات در سال ۲۰۲۹ میتواند بهسرعت این سیاست را معکوس کند، البته اگر آن زمان دیگر خیلی دیر نشده باشد و اوکراین بتواند همچنان مقاومت کند. ولادیمیر پوتین انگیزهای قوی دارد تا فتح نظامی اوکراین را طی دو سال آینده تکمیل کند.
کشوری که در فهرست نگرانیهای اصلی مردم قرار نداشته، اما باید قرار داشته باشد، کره شمالی است. پیونگیانگ از مشارکت مستقیم نظامی خود در جنگ روسیه و اوکراین درسهای زیادی گرفته است. این کشور دریافته است که آینده متعلق به تعداد زیادی پهپادهای ارزانقیمت FPV است و بهسرعت در تلاش است برتری قابلتوجه کره جنوبی در میدان نبرد را که بر نسلهای قدیمیتر تجهیزات نظامی استوار است، کاهش دهد.
علاوه بر این، کره شمالی اکنون زرادخانه هستهای قابلتوجهی در اختیار دارد که توانایی استفاده علیه سرزمین اصلی ایالات متحده را دارد. بنابراین احتمال اینکه ترامپِ دورهپایانیافته موضعی قاطعانه در دفاع از کره جنوبی اتخاذ کند و متعهد شود برای بازداشتن کره شمالی از تسلیحات هستهای آمریکا استفاده کند، چقدر است؟ بار دیگر، پنجره فرصت در دو سال آینده قرار دارد، نه پس از آن.
بنابراین، اکنون در مقطعی با خطرات فزاینده قرار داریم. سه حکومت قدرتمند اقتدارگرا در حال حاضر دوستی در کاخ سفید دارند، اما این دوست دو سال دیگر کاخ سفید را ترک خواهد کرد و تقریباً بهطور قطع جانشینی با مواضعی خصمانهتر جای او را خواهد گرفت. این وضعیت انگیزه آنها را برای اقدام در کوتاهمدت، زمانی که شانس بیشتری برای پیش بردن برنامههایشان دارند، بهشدت افزایش میدهد.
در همین حال، انگیزههای ترامپ او را به نزدیکتر شدن به این سه حکومت اقتدارگرا سوق میدهد؛ شاید از طریق تلاش برای ازسرگیری گفتوگو با پیونگیانگ. اما هرچه ترامپ با آنها دوستانهتر رفتار کند، احتمال اینکه آنها از روابط خوب با ایالات متحده برای اقدام سریع بهره بگیرند، بیشتر خواهد شد.
سیاست خارجی بیثبات و غیرقابل پیشبینی ترامپ بخش بزرگی از جهان را بیثبات کرده است. اکنون این وضعیت را در خاورمیانه میبینیم؛ جایی که هیچ راه خروج روشنی از جنگ با ایران وجود ندارد. اما این بیثباتی بهراحتی میتواند به دیگر عرصهها نیز سرایت کند؛ با پیامدهایی که ابعاد آنها قابل محاسبه نیست.
———-
فرانسیس فوکویاما عضو ارشد الیویه نوملینی در دانشگاه استنفورد است. آخرین کتاب او در قلمرو واپسین انسان است. او همچنین نویسنده ستون «صریح با فوکویاما» است که پس از انتشار در American Purpose، در نشریه Persuasion ادامه یافته است.
|
چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ -
Wednesday 18 November 2026
|
ايران امروز |