شکست در هماهنگی، محدودیتهای ساختاری و پیامدهای سیاسی
درباره کنگره آزادی ایران در لندن
کمال آذری
 |
مقدمه
کنگره آزادی ایران در لندن ۲۰۲۶ در شرایطی برگزار شد که احساس فوریت تاریخی بهوضوح وجود داشت. تشدید درگیریهای منطقهای، فشارهای داخلی بر جمهوری اسلامی و احتمال تغییرات سریع سیاسی، این انتظار را ایجاد کرده بود که نیروهای اپوزیسیون بتوانند از پراکندگی به سمت هماهنگی حرکت کنند.
از اینرو، کنگره یک گردهمایی معمولی نبود. این رویداد بهعنوان یک مداخله سیاسی در لحظهای حساس طراحی شده بود. هدف ضمنی آن کاهش پراکندگی و ایجاد حداقلی از سازمانیافتگی جمعی برای واکنش به یک گذار احتمالی بود.
با این حال، این انتظار برآورده نشد. کنگره نه به تولید رهبری انجامید، نه هماهنگی نهادی ایجاد کرد و نه خروجیهای عملیاتی بهدست داد. این مقاله شکست کنگره را بهعنوان نمونهای از فروپاشی هماهنگی بررسی میکند و استدلال میکند که نتیجه آن بیش از آنکه ناشی از خطای سازمانی مقطعی باشد، بازتاب محدودیتهای ساختاری است.
چارچوب تحلیلی: هماهنگی و کنش جمعی
شکست کنگره را میتوان در چارچوب نظریه کنش جمعی درک کرد. منکور اولسن نشان میدهد که گروههای بزرگ با منافع مشترک اغلب در سازمانیابی ناکام میمانند، زیرا افراد انگیزه کافی برای تعهد ندارند مگر آنکه همکاری دیگران تضمین شده باشد.(۱)
این مسئله در جنبشهای اپوزیسیون سیاسی تشدید میشود. کنشگران هدفی مشترک دارند، اما نسبت به توزیع قدرت پس از موفقیت دچار عدم قطعیت هستند. در چنین شرایطی، تردید رفتاری عقلانی محسوب میشود.
نظریه بازیها این وضعیت را بهعنوان مسئلهای از جنس هماهنگی صورتبندی میکند. نتایج متعددی ممکن است. همکاری بیشترین منفعت جمعی را ایجاد میکند، اما در غیاب اعتماد و سازوکارهای اجرایی، عدم همکاری همچنان برای فرد منطقی باقی میماند. توماس شلینگ نشان میدهد که هماهنگی اغلب به نقاط کانونی یا سازوکارهایی وابسته است که عدم قطعیت را کاهش دهند.(۲)
در نبود چنین سازوکارهایی، پراکندگی تداوم مییابد.
ساختار و روند برگزاری کنگره
کنگره مجموعهای از چهرهها و فعالان اپوزیسیون را گرد هم آورد. قالب آن شامل پنلها، سخنرانیها و بحثهای موضوعی بود.
با این حال، ساختار آن در سطح بحث و تبادل نظر باقی ماند و به سطح عملیاتی ارتقا نیافت.
هیچ سازوکاری برای تبدیل بحث به تصمیمگیری ایجاد نشد. هیچ رویهای برای متعهد ساختن مشارکتکنندگان به نتایج جمعی تعریف نگردید. هیچ چارچوب نهادی برای تضمین تداوم فعالیتها پس از پایان رویداد شکل نگرفت.
این تمایز اساسی است: گفتوگو بهخودیخود به هماهنگی منجر نمیشود. هماهنگی نیازمند ساختار است.
فقدان ساختار به این معنا بود که مشارکت الزامآور نبود. کنشگران میتوانستند دیدگاههای خود را بیان کنند بدون آنکه به اقدام جمعی متعهد شوند. در چنین شرایطی، همکاری ناپایدار باقی میماند.
ناتوانی در گذار از بحث به عمل
شکست اصلی کنگره در ناتوانی آن برای عبور از گفتمان به سازمانیابی نهفته است.
لحظات فوریت سیاسی نیازمند پاسخ ساختارمند هستند. جنگ زمان را فشرده میکند و هزینه بیعملی را افزایش میدهد. کارل فون کلاوزویتس تأکید میکند که تعارض، پویاییهای سیاسی را تشدید کرده و نیازمند وضوح هدف و سازماندهی است.(۳)
🔹کنگره فوریت را تشخیص داد، اما پاسخی نهادی به آن نداد.
🔹نه پلتفرم واحدی شکل گرفت،
🔹نه چارچوبی برای گذار طراحی شد،
🔹و نه برنامه عملیاتی مشخصی ارائه گردید.
این خلأ نه ناشی از فقدان آگاهی، بلکه ناشی از کمبود ظرفیت سازمانی بود.
شکاف میان انتظار و نتیجه
پیش از برگزاری کنگره، انتظار معقولی وجود داشت که این رویداد بتواند به ایجاد ساختاری برای هماهنگی یا نوعی آرایش جایگزین رهبری منجر شود.
گذارهای سیاسی نیازمند توازن نهادی هستند؛ سازوکارهایی که هم توزیع قدرت را تنظیم کنند و هم عدم قطعیت را کاهش دهند. از اینرو، این انتظار بر پایه استدلالی عملی شکل گرفته بود، نه ترجیحی ایدئولوژیک.
کنگره این انتظار را برآورده نکرد.
پایان آن تا حدی ضد اوج و کماثر به نظر رسید. شکاف آشکار میان فوریت شرایط و نتایج بهدستآمده، بر اعتبار آن تأثیر گذاشت. فرایندهای سیاسی بهشدت تحت تأثیر ادراک عمومی هستند؛ هنگامی که انتظارات بهطور ملموس محقق نمیشوند، اعتماد کاهش مییابد.
علل ساختاری شکست
نتیجه کنگره بازتاب شرایط ساختاری عمیقتری است:
نخست، اپوزیسیون از نظر جغرافیایی و ایدئولوژیک پراکنده است. این پراکندگی هزینه هماهنگی را افزایش داده و همکاری پایدار را تضعیف میکند.
دوم، سازوکاری برای تجمیع منابع وجود ندارد. ظرفیت سازمانی نیازمند دسترسی متمرکز به منابع مالی و لجستیکی است؛ چنین سازوکاری موجود نیست.
سوم، کنشگران نسبت به توزیع قدرت پس از گذار دچار عدم قطعیت هستند. این امر تعهد را تضعیف کرده و تردید را تقویت میکند.
چهارم، هیچ طرح نهادی مشترکی وجود ندارد. بدون توافق بر سر شکل حکمرانی آینده، هماهنگی در زمان حال محدود باقی میماند.
داگلاس نورث تأکید میکند که نهادها با ساختارمند کردن تعاملات، عدم قطعیت را کاهش میدهند.(۴) در غیاب آنها، کنشگران به احتیاط بازمیگردند.
مجموع این عوامل توضیح میدهد که چرا فوریت به هماهنگی تبدیل نشد.
پیامدهای سیاسی
کاهش اعتبار: ناتوانی در تولید نتایج، اعتبار ادراکشده اپوزیسیون را بهعنوان جایگزینی برای حکمرانی تضعیف میکند. کنشگران سیاسی بر اساس توانایی سازماندهی قضاوت میشوند، نه صرفاً نیتها.
تقویت پراکندگی: کنگره با نشان دادن اینکه حتی تحت فشار نیز هماهنگی دشوار است، به تداوم پراکندگی کمک میکند و این وضعیت را عادیسازی میکند.
تعدیل انتظارات عمومی: ادراک عمومی بر اساس نتایج قابل مشاهده تنظیم میشود. این شکست، انتظار شکلگیری ساختارهای جدید هماهنگی در کوتاهمدت را کاهش میدهد. این تعدیل منطقی است، زیرا مبتنی بر شواهد است.
افزایش نقش بازیگران خارجی: در نبود هماهنگی سازمانیافته در داخل یا میان دیاسپورا، نقش بازیگران خارجی پررنگتر میشود. مطالعات تاریخی نشان میدهد کنشگرانی که فاقد سازمان هستند، توان کمتری برای شکلدهی به نتایج دارند.(۵)
نتیجهگیری
کنگره آزادی ایران یک محدودیت بنیادین جنبشهای سیاسی پراکنده را آشکار میکند: صرف تشخیص فوریت کافی نیست؛ ظرفیت نهادی نیز ضروری است.
این کنگره بهدلیل فقدان آگاهی شکست نخورد، بلکه بهدلیل نبود سازوکارهای هماهنگی، تعهد و طراحی نهادی ناکام ماند.
این نتیجه، ساختار اپوزیسیون را روشنتر میکند و شکاف میان نیت و سازمانیافتگی را نشان میدهد.
اگر تلاشهای آینده قرار است موفق باشند، باید مستقیماً به این شکاف بپردازند: ایجاد تعهدات الزامآور، شکلدهی به چارچوبهای نهادی و تبدیل مشارکت به مسئولیت.
در غیر این صورت، این الگو تداوم خواهد یافت:
لحظات فوریت به گردهمایی میانجامند،
گردهماییها به بیانیه ختم میشوند،
و بیانیهها به تغییر منجر نمیشوند.
از این منظر، کنگره نقش یک ابزار تشخیصی را ایفا میکند؛ نهتنها آنچه انجام شد، بلکه آنچه غایب بود را نیز آشکار میسازد.
—————————-
منابع:
۱. منکور اولسن، منطق کنش جمعی: کالاهای عمومی و نظریه گروهها (کمبریج: انتشارات دانشگاه هاروارد، ۱۹۶۵).
۲. توماس سی. شلینگ، استراتژی تعارض (کمبریج: انتشارات دانشگاه هاروارد، ۱۹۶۰).
۳. کارل فون کلاوزویتس، درباره جنگ، ویرایش و ترجمه مایکل هاوارد و پیتر پارت (پرینستون: انتشارات دانشگاه پرینستون، ۱۹۷۶).
۴. داگلاس سی. نورث، نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی (کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج، ۱۹۹۰).
۵. دارون عجماوغلو و جیمز ای. رابینسون، چرا ملتها شکست میخورند: خاستگاههای قدرت، رفاه و فقر (نیویورک: کرون، ۲۰۱۲).
● دکتر کمال آذری، پژوهشگر در حوزه اندیشه سیاسی، حکمرانی مشارکتی و ریشههای فرهنگی و تاریخی نظامهای اجتماعی. فعالیتهای او بر پیوند میان سنتهای فکری ایرانی و مفاهیم معاصر حکمرانی و جامعه متمرکز است.
