نقش تنگه هرمز در به شکستکشاندن مذاکرات اسلامآباد
اریکا سالومون / نیویورک تایمز / ۱۲ آوریل ۲۰۲۶
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، شکست ۲۱ ساعت مذاکره با ایران را در یک جمله خلاصه کرد: «آنها انتخاب کردهاند که شرایط ما را نپذیرند.»
برای مقامات ایرانی، این جمله همچنین بزرگترین مشکلشان با مذاکرات را منعکس میکرد: ایالات متحده، به اعتقاد آنها، اساساً تمایلی به مذاکره واقعی نداشت.
جواد ظریف، وزیر خارجه پیشین ایران که در مذاکرات توافق هستهای سال ۲۰۱۵ با واشنگتن و اروپا رهبری تیم مذاکرهکننده ایران را بر عهده داشت، با برجسته کردن این اظهارنظر آقای ونس، در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) نوشت: «بینگو. هیچ مذاکرهای — حداقل با ایران — بر اساس «شرایط ما/شما» موفق نخواهد شد.»
او افزود که ایالات متحده باید بیاموزد «شما نمیتوانید شرایط را به ایران دیکته کنید.»
هر دو طرف — واشنگتن و تهران — میانجیهای خود را به مذاکراتی فرستادند که صبح شنبه در اسلامآباد پاکستان آغاز شد و هر دو ادعا میکردند که با دست بالا وارد میدان شدهاند. هر دو طرف پس از پایان مذاکرات نیز همچنان معتقد بودند که برتری با آنهاست، هرچند در عین حال دریچه دیپلماسی را باز نگه داشتند.
مقامات آمریکایی، برتری خود را در آسیبهای ویرانگری میبینند که به ایران وارد کردهاند: کشتن اکثر رهبرانی که پیش از جنگ کشور را اداره میکردند، و کوبیدن شدید پایگاههای نظامی و زیرساختهای آن. آقای ونس روز یکشنبه به خبرنگاران گفت که «ما خیلی روشن کردهایم که خطوط قرمز ما چیست» و «روی چه چیزهایی حاضر به سازش با آنها هستیم.»
حکومت ایران خود را نه تنها به دلیل زنده ماندن از این حمله شدید، بلکه به دلیل دستیابی به یک اهرم جدید و حیاتی، پیروز میبیند. از آغاز جنگ، ایران کنترل عبور از تنگه هرمز — کریدور حیاتی حملونقل نفت — را در اختیار گرفته است. و اکنون حاضر نیست این اهرم را واگذار کند.
ژنرال محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و رئیس هیئت مذاکرهکننده، روز یکشنبه در بیانیهای در شبکههای اجتماعی نوشت: «ما حتی برای یک لحظه در تلاش برای تثبیت دستاوردهای چهل روز گذشته متوقف نخواهیم شد.»
علیاکبر ولایتی، مشاور رهبر پیشین ایران، حتی صریحتر گفت: «امروز کلید تنگه هرمز محکم در دستان قدرتمند ماست.»
این تصور که یک روز دیپلماسی بتواند مسائل عمیق و ریشهدار چند دههای را باز کند، همیشه یک شانس دور از ذهن بود. پیش از آغاز جنگ در اواخر فوریه با حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، واشنگتن ماهها تهران را تحت فشار قرار داد تا ذخایر اورانیوم خود را واگذار کند و غنیسازی هستهای را متوقف سازد. دورهای مختلف مذاکرات به جایی نرسید.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفت: «از ابتدا نباید انتظار میداشتیم که در یک جلسه به توافق برسیم. هیچکس چنین انتظاری نداشت.»
حالا مذاکرات حتی پیچیدهتر شده است، زیرا ایران مصمم است حتی یک گام هم در مورد تنگه عقبنشینی نکند. ایران نه تنها به دنبال کنترل این آبراه است، بلکه امیدوار است از آن درآمد کسب کند. اگر ایران بتواند از کشتیهای عبوری از تنگه عوارض دریافت کند، این پول میتواند به تأمین مالی تلاشهای عظیم بازسازی پیش رو کمک کند.
ساسان کریمی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و معاون پیشین رئیسجمهور در امور استراتژیک دولت قبلی ایران، گفت: اگر رهبران ایران به خواسته خود برسند، بازگشت ساده به دوران ناوبری آزاد پیش از جنگ در کار نخواهد بود.
با این حال، آقای کریمی افزود که اهداف ایالات متحده حتی فراتر از بازگشت به وضعیت موجود پیش از جنگ رفته و به تقاضای مدیریت مشترک تنگه رسیده است.
او گفت: «اینکه آمریکا مدیریت تنگه هرمز را داشته باشد، حرف بیهودهای است. ایران چنین امتیازی را به دونالد ترامپ نخواهد داد که حتی در جنگ نتوانست آن را به دست بیاورد.»
کریمی اضافه کرد: «ایران قبلاً نشان داده که به راحتی شکست نمیخورد — این یک بازی آسان مثل ونزوئلا نیست.» اشاره او به عملیات سریع آمریکا در ماه ژانویه است که رئیسجمهور ونزوئلا را برکنار کرد و شرایط خود را بر رهبران باقیمانده آن کشور تحمیل کرد.
اگر دیپلماسی در نهایت شکست بخورد و درگیریها از سر گرفته شود، مقامات ایرانی شرط میبندند که میتوانند دونالد ترامپ را پیش از آنکه خودشان از ضربات نظامی آمریکا خسته شوند، با هرجومرج اقتصادی جهانی وادار به عقبنشینی کنند.
علی واعظ، رئیس برنامه ایران در گروه بحران بینالمللی (یک اندیشکده)، گفت که ارزیابیهای اطلاعاتی فعلی آمریکا نشان میدهد ایران هنوز حدود نیمی از ذخایر موشکی خود را حفظ کرده است.
واعظ گفت: «آنها میتوانند حداقل دو ماه دیگر — اگر نه بیشتر — مقاومت کنند. و از نظر اقتصادی، فکر نمیکنم هیچ حد و مرزی برای میزان درد بیشتری که ایرانیها حاضر به تحمل آن هستند وجود داشته باشد. سؤال واقعی این است: آیا دولت ترامپ حاضر است بهای اقتصادی بالای آن را بپردازد؟»
