هراس کشورهای خلیح فارس از توافق ترامپ با ایران

عباس اللّواتی، نیک رابرتسون / سی‌ان‌ان

برای دهه‌ها، رهبران کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس رابطه‌شان با ایالات متحده را یک مشارکت استراتژیک می‌دیدند. اما دونالد ترامپ اغلب نگاه متفاوتی داشت.

ترامپ در سال ۲۰۱۸ با اشاره به پادشاه عربستان گفت: «پادشاه، ما داریم از تو محافظت می‌کنیم. بدون ما شاید دو هفته هم دوام نیاوری. باید پول ارتش‌ات را بپردازی.» این جمله، نگاه معاملاتی او به رابطه‌ای را خلاصه می‌کرد که رهبران خلیج فارس مدت‌ها آن را سنگ بنای امنیت خود می‌دانستند.

یک سال بعد، عربستان سعودی بزرگ‌ترین حمله به خاک خود در دهه‌های اخیر را تجربه کرد؛ زمانی که حملات به تأسیسات کلیدی نفتی، تقریباً نیمی از تولید نفت خام این کشور را به‌طور موقت از کار انداخت و باعث جهش قیمت جهانی نفت شد. هرچند واشنگتن ایران را مقصر دانست و حمله را محکوم کرد، اما کشورهای خلیج فارس همچنان با این پرسش بی‌پاسخ ماندند که آمریکا تا چه اندازه حاضر است به خاطر آن‌ها با تهران مقابله کند.

با آغاز دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، رهبران خلیج فارس این درس را گرفته بودند. در حالی که کشورهای حاشیه خلیج فارس تریلیون‌ها دلار سرمایه‌گذاری در اقتصاد آمریکا را متعهد شدند، ترامپ این منطقه را برای نخستین سفر رسمی خارجی خود انتخاب کرد.

رئیس‌جمهور آمریکا در ماه مه گذشته، طی سفرش به خلیج فارس و در پایتخت قطر، دوحه، اعلام کرد: «ما از این کشور محافظت خواهیم کرد.»

اما امسال، این تعهد با بزرگ‌ترین آزمون خود روبه‌رو شد. با وجود تلاش کشورهای حاشیه خلیج فارس برای جلوگیری از یک درگیری منطقه‌ای، آمریکا – در کنار اسرائیل – جنگی علیه ایران به راه انداخت که حملات تلافی‌جویانه شدیدی را در سراسر خلیج فارس به دنبال داشت و دولت‌های منطقه را بار دیگر با این پرسش روبه‌رو کرد که «محافظت آمریکا» واقعاً به چه معناست.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز سه‌شنبه وارد منطقه شد؛ با مأموریت دشوار متقاعد کردن کشورهای خلیج فارس به اینکه تعهدات امنیتی واشنگتن همچنان پابرجاست. با این حال، برای بسیاری در خلیج فارس، دیگر مسئله این نیست که آیا واشنگتن هنوز به امنیت آن‌ها متعهد است یا نه، بلکه این است که آیا توافق در حال شکل‌گیری با ایران، وضعیت آن‌ها را نسبت به پیش از جنگ بهتر می‌کند یا بدتر.

حسن الحسن، پژوهشگر ارشد مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS)، گفت: «از نگاه کشورهای عربی خلیج فارس، جنگ با ایران یک نقطه عطف فاجعه‌بار برای نظم امنیتی منطقه است.» او این توافق را بخشی از عقب‌نشینی گسترده‌تر آمریکا از منطقه می‌داند. «عدم تعهد آمریکا به خلیج فارس و سرازیر شدن منابع مالی و اقتصادی به سوی ایران، احتمالاً تهران را جسورتر خواهد کرد.»

او به سی‌ان‌ان گفت: «با این حال، کشورهای عربی خلیج فارس توافق آتش‌بس میان ایران و آمریکا را تسهیل و از آن حمایت کرده‌اند. برای آن‌ها، یک توافق بد همچنان از جنگ بهتر است.»

«می‌خواهیم نظرشان را بشنویم»

سفر روبیو شامل امارات متحده عربی، بحرین و کویت می‌شود؛ سه کشور حاشیه خلیج فارس که بیشترین ضربه را از حملات ایران در طول جنگ متحمل شدند و احتمالاً بدبین‌ترین موضع را نسبت به تنش‌زدایی در حال ظهور میان واشنگتن و تهران دارند.

روبیو هنگام ورود به ابوظبی به خبرنگاران گفت: «می‌خواهیم نظرات آن‌ها را بشنویم، به‌ویژه پس از آخر هفته‌ای که در سوئیس گذشت، و مطمئن شویم که دیدگاه‌هایشان در هر تصمیمی که می‌گیریم لحاظ می‌شود، چون آن‌ها شرکای ما هستند.» او به توافق اشاره داشت.

کشورهای خلیج فارس با توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ ایران که در دولت اوباما حاصل شد مخالف بودند و وقتی ترامپ در سال ۲۰۱۸ آن را پاره کرد، از او استقبال کردند، چون آن توافق به نگرانی‌هایشان رسیدگی نمی‌کرد. توافق جدید آمریکا و ایران احتمالاً نگرانی‌های بیشتری را در پایتخت‌های خلیج فارس ایجاد خواهد کرد؛ نه‌تنها به این دلیل که بسیاری از آن دغدغه‌ها همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند، بلکه به این دلیل که به گفته الحسن، در میانه «از دست رفتن گسترده اعتماد به آمریکا» شکل می‌گیرد. یک دیپلمات ارشد خلیجی به سی‌ان‌ان گفت که این درگیری نشان داد «ایران یک برنامه از پیش طراحی‌شده برای هدف قرار دادن» کشورهای خلیج فارس داشته است.

این توافق به تهران نقشی رسمی در نظارت بر تردد تجاری از تنگه هرمز، در کنار عمان، اعطا می‌کند. این یعنی بخش زیادی از تجارت دریایی کشورهای خلیج فارس – و مهم‌تر از همه، صادرات انرژی آن‌ها – ممکن است تحت نظارت ایران انجام شود.

این پیمان همچنین به برنامه موشکی ایران و شبکه گروه‌های شبه‌نظامی نیابتی آن نمی‌پردازد؛ نگرانی‌هایی که بسیاری از کشورهای خلیج فارس آن‌ها را فوری‌تر از فعالیت‌های هسته‌ای تهران می‌دانند. روبیو روز سه‌شنبه در ابوظبی گفت که برنامه موشکی ایران «قطعاً در این گفت‌وگوها مطرح خواهد شد.» با این حال، ترامپ هفته گذشته به نظر می‌رسید این موضوع را کم‌اهمیت جلوه می‌دهد و گفت اگر عربستان سعودی موشک داشته باشد، منصفانه است که ایران هم موشک داشته باشد.

این پیمان همچنین به همراهی کشورهای حاشیه خلیج فارس نیاز دارد، چون شامل یک صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای ایران است. ترامپ تأمین مالی این طرح از سوی کشورهای خلیج فارس را متعهد شده، اما شواهد کمی وجود دارد که خود این کشورها نیز چنین تعهدی داده باشند. عربستان سعودی اعلام کرده «جزئیاتی» درباره این پیشنهاد ندارد، در حالی که قطر بدون امضای رسمی، به آن ابراز علاقه کرده است.

روبیو گفت در جریان سفرش از متحدان درخواست کمک مالی برای صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی ایران نخواهد کرد و این موضوع را «بسیار دور از دسترس» خواند.

همزیستی با ایران

کشورهای حاشیه خلیج فارس می‌پذیرند که در حال حاضر جایگزین چندانی برای آمریکا به‌عنوان شریک اصلی امنیتی خود ندارند. و حتی در شرایطی که نقش امنیتی آمریکا رو به افول تلقی می‌شود، مشارکت اقتصادی آن با تک‌تک کشورهای منطقه همچنان قوی است؛ به‌طوری که کشورهایی مانند امارات متحده عربی متعهد شده‌اند روابط خود با آمریکا را «دوچندان» کنند.

این دیپلمات ارشد خلیجی پیش از امضای توافق به سی‌ان‌ان گفت که هنوز مشخص نیست رابطه کشورهای خلیج فارس با دولت ترامپ پس از جنگ چگونه متحول خواهد شد؛ از جمله اینکه آیا این رابطه به یک توافق امنیتی رسمی‌تر تبدیل می‌شود که واشنگتن را در صورت تهدید امنیت خلیج فارس به مداخله ملزم کند یا خیر.

با این حال، برخی کشورهای خلیج فارس از همین حالا به دنبال متنوع‌سازی خریدهای نظامی خود هستند، به‌ویژه از طریق روی آوردن به ترکیه به‌عنوان تأمین‌کننده جایگزین تسلیحات، به گفته این دیپلمات.

این جنگ همچنین رهبران خلیج فارس را وادار کرده جدی‌تر به یک همزیستی بلندمدت با ایران فکر کنند. این دیپلمات گفت در حالی که هیچ قدرت منطقه‌ای در حال حاضر توان جایگزینی آمریکا به‌عنوان ضامن امنیت خلیج فارس را ندارد، مقامات به‌طور فزاینده‌ای به آینده‌ای می‌اندیشند که در آن واشنگتن نقش بسیار کوچکتری در ساختار امنیتی منطقه ایفا کند. یکی از چارچوب‌های احتمالی می‌تواند یک پیمان عدم تعرض منطقه‌ای با ایران باشد.

اینکه چگونه می‌توان ایران را به ورود به چنین ترتیبی ترغیب کرد، مسئله دیگری است. با کاهش اعتماد به تضمین‌های امنیتی آمریکا، کشورهای خلیج فارس برای تأثیرگذاری بر تهران ابزار چندانی جز تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری اقتصادی در اختیار ندارند.

تحلیلگران هشدار می‌دهند که دیپلماسی به‌تنهایی بعید است تضمین‌های امنیتی مورد نظر کشورهای خلیج فارس را فراهم کند.

الحسن از مؤسسه IISS تردید دارد که ایران «در غیاب یک توان بازدارندگی معتبر از سوی کشورهای عربی خلیج فارس» به یک پیمان عدم تعرض پایبند بماند و استدلال می‌کند که کشورهای خلیج فارس ابتدا باید «شرایط استراتژیک مناسب را برای ایجاد انگیزه در ایران» فراهم کنند.

او گفت: «یک پیمان عدم تعرض بعید است محاسبات استراتژیک ایران را تغییر دهد. برای این کار، کشورهای عربی خلیج فارس ابتدا باید عدم توازن استراتژیک با ایران را از طریق بازدارندگی معتبر، دفاع تقویت‌شده و یکپارچه، و اقدامات تاب‌آوری قوی جبران کنند.»

بازاندیشی در روابط

مفسران خلیجی در رسانه‌های وابسته به دولت نیز به‌طور فزاینده‌ای با پرسش‌های عمیق‌تری درباره نقش ایران در منطقه دست‌وپنجه نرم می‌کنند و از لفاظی‌های تقابلی که زمانی بر بخش عمده گفتمان حاکم بود، فراتر رفته‌اند.

مقاله‌ای تحلیلی در روزنامه «الشرق الاوسط» عربستان سعودی در این هفته مطرح کرد که شاید شرایط ایران، این کشور را وادار به اتخاذ موضعی تقابلی در منطقه کرده باشد و پرسید آیا می‌توان از طریق دیپلماسی آن را تعدیل کرد.

حتی پیش از جنگ، عبدالرحمن الراشد، مفسر برجسته سعودی، در مقاله‌ای این ایده را که ایران ضعیف و منزوی به نفع خلیج فارس است، رد کرد. او گفت هدف، تضعیف دائمی جمهوری اسلامی نیست، بلکه تغییر رفتار آن و ادغامش در یک نظم منطقه‌ای باثبات‌تر است.

اگر کشورهای خلیج فارس در حال بازنگری رابطه خود با ایران هستند، بخشی از آن به این دلیل است که در حال بازنگری رابطه خود با واشنگتن نیز هستند.

فراس مقصد، مدیر بخش خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه اوراسیا، گفت: «این ایده که آمریکا یک متحد استراتژیک قابل اتکاست، اکنون در کشورهای خلیج فارس به‌شدت زیر سؤال رفته است.» او استدلال کرد که این جنگ نقطه اوج سال‌ها ناامیدی بود که به‌تدریج ایمان خلیج فارس به تضمین‌های امنیتی آمریکا را تضعیف کرده بود.

او افزود: «کشورهای خلیج فارس… باید با ایران به یک تفاهم برسند چون به آمریکا کاملاً اعتماد ندارند. در بلندمدت، مسئله فقط تنش‌زدایی نیست، بازدارندگی هم هست. آن‌ها باید توانمندی‌های نظامی خودشان را تقویت کنند.»