موانع بر سر راه توافق نهایی ایران و آمریکا کدامند؟

مت اسپتالنیک / خبرگزاری رویترز / ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶

هنگامی که مذاکره‌کنندگان آمریکا و ایران روز جمعه در سوئیس و پس از نزدیک به چهار ماه جنگ پشت میز بنشینند، با انبوهی از موانع روبه‌رو هستند که می‌تواند تلاش‌ها برای دستیابی به یک توافق جامع صلح را از مسیر خارج کند، و اهمیت این مذاکرات بیش از هر زمان دیگری است.

هرچند نمی‌توان احتمال یک پیشرفت ناگهانی را رد کرد، اما بیشتر تحلیلگران تردید دارند که دو طرف بتوانند در بازه ۶۰ روزه‌ای که در «یادداشت تفاهم» مورد تأیید دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، و رهبران ایران در این هفته تعیین شده، به یک توافق نهایی دست یابند.

آن توافق موقت، سخت‌ترین مسائل را به مرحله بعدی مذاکرات موکول کرده، بدون هیچ تضمینی مبنی بر اینکه این مسائل هرگز حل‌وفصل شوند. در ادامه به موانع احتمالی اشاره می‌شود:

🔸آیا می‌توانند شکاف‌های هسته‌ای را پر کنند؟

سرنوشت برنامه هسته‌ای ایران — که ترامپ آن را دلیل اصلی خود برای ورود به جنگ عنوان کرد — شاید بیشترین پتانسیل را برای به شکست کشاندن مذاکرات داشته باشد. ترامپ پیش‌تر از تعهد ایران مبنی بر اینکه هرگز سلاح هسته‌ای توسعه نخواهد داد، استقبال کرده است، اما این موضوع تا حد زیادی تکرار همان وعده‌های دیرینه تهران است.

نقطه‌ای که مذاکرات ممکن است در آن به بن‌بست برسد، تصمیم‌گیری درباره ذخیره اورانیوم با غنای نزدیک به درجه تسلیحاتی ایران است. ترامپ گفته می‌خواهد این ذخیره از کشور خارج یا نابود شود. ایران با هیچ‌یک از این دو گزینه موافق نیست، هرچند اشاره کرده که احتمالاً با رقیق‌سازی این مواد موافقت کند.

نقطه اختلاف دیگر، آینده غنی‌سازی اورانیوم در ایران است. آمریکا در مقاطعی خواستار توقف کامل غنی‌سازی در ایران شده است. ایران می‌گوید از حق غنی‌سازی خود دست نخواهد کشید. منابع گفته‌اند که دو طرف پیش‌تر درباره یک تعلیق احتمالی بین ۵ تا ۲۰ سال گفتگو کرده‌اند، اما رسیدن به مصالحه همچنان دور از دسترس است.

همچنین این پرسش مطرح است که آیا ایران سطح بازرسی‌های بین‌المللی پیش‌بینی‌شده در توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ را که باراک اوباما، رئیس‌جمهور پیشین، به آن دست یافت و ترامپ در سال ۲۰۱۸ از آن خارج شد، خواهد پذیرفت یا خیر.

🔸آیا تنگه هرمز می‌تواند اوضاع را پیچیده کند؟

هنوز پرسش‌هایی درباره تنگه هرمز وجود دارد؛ تنگه‌ای که ایران پس از حمله آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه عملاً آن را مسدود کرد و باعث شوک جهانی در عرضه انرژی شد. بر اساس یادداشت تفاهم، این آبراه که معمولاً یک‌پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کند، روز جمعه بازگشایی خواهد شد، اما شرکت‌های کشتیرانی همچنان محتاط هستند.

آمریکا می‌گوید عبور از آن بدون عوارض خواهد بود. ایران که با کنترل این کانال اهرمی به دست آورده که پیش از جنگ فاقد آن بود، تأکید دارد که نقش مدیریتی خود را حفظ خواهد کرد.

🔸تحریم‌ها و دارایی‌های مسدودشده چطور؟

مانع دیگر این است: ایران می‌خواهد ترامپ به‌سرعت تحریم‌ها را لغو کند و میلیاردها دلار از وجوه مسدودشده را آزاد سازد، در حالی که آمریکا می‌گوید کاهش تحریم‌ها تدریجی خواهد بود و به پایبندی ایران بستگی دارد. طبق متن یادداشت تفاهم که روز چهارشنبه توسط مقام‌های آمریکایی قرائت شد، ایران بلافاصله معافیت‌هایی برای فروش دوباره نفت دریافت خواهد کرد؛ اقدامی مصالحه‌جویانه که بر انتقادهای تندروهای مخالف ایران افزوده است که می‌گویند ترامپ بیش از حد امتیاز می‌دهد.

با این حال، ممکن است ترامپ تمایلی نداشته باشد که به‌زودی در حال انتقال پول به ایران دیده شود. یادداشت تفاهم هم‌اکنون با توافق دوره اوباما مقایسه می‌شود؛ کسی که ترامپ مدت‌ها او را به‌خاطر بازگرداندن بخشی از وجوه ایران سرزنش کرده است.

🔸آیا اسرائیل می‌تواند اخلال‌گر باشد؟

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، که به قانع‌کردن ترامپ برای آغاز جنگ کمک کرد، تأکید کرده که اسرائیل در مبارزه خود با حزب‌الله لبنان — متحد ایران — به هیچ توافق آمریکا و ایران پایبند نیست.

هرچند از زمانی که ترامپ در این هفته نتانیاهو را مورد انتقاد قرار داد، درگیری‌ها در آنجا کاهش یافته، اما تشدید دوباره تنش می‌تواند مذاکرات را تهدید کند. ایران می‌گوید این توافق همچنین مستلزم آتش‌بس در لبنان است.

🔸آیا سبک‌های مذاکره با هم در تضاد خواهند بود؟

ممکن است تیم آمریکایی — جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، استیو ویتکاف، نماینده ویژه، و جرد کوشنر، داماد ترامپ — و همتایان ایرانی‌شان در هماهنگ‌کردن سبک‌های متفاوت مذاکره به مشکل بربخورند.

ترامپ به مطالبه نتایج سریع شهرت دارد؛ ایران مذاکره طولانی و فرسایشی را ترجیح می‌دهد. این مسئله در دورهای قبلی که به شکست انجامید مشکل‌ساز شد و می‌تواند این بار نیز به نتیجه‌ای مشابه منجر شود.

ترامپ به خبرنگاران گفت که این مرحله از مذاکرات «آسان‌تر» از مرحله اول خواهد بود. هر دو طرف به دنبال پایان‌دادن به درگیری هستند. رئیس‌جمهور به‌دلیل قیمت بالای بنزین در داخل آمریکا تحت فشار فزاینده‌ای قرار دارد، و ایران از نظر نظامی و اقتصادی آسیب دیده است.

با این حال، انتظار می‌رود تیم آمریکایی از نظر تخصص فنی کمبود داشته باشد و در برابر مذاکره‌کنندگانی کارکشته قرار بگیرد که سابقه طولانی‌کردن گفتگوها را دارند. این یعنی ۶۰ روز ممکن است برای تدوین یک توافق دقیق، زمان بسیار کمی باشد. توافق دوره اوباما حدود دو سال طول کشید تا نهایی شود.

حتی اگر توافقی حاصل شود، ممکن است تردیدهایی درباره اجرای آن وجود داشته باشد. ترامپ سال گذشته به برقراری آتش‌بس در جنگ اسرائیل و حماس در غزه کمک کرد، اما از آن زمان این روند متوقف شده است.

🔸آیا بی‌اعتمادی می‌تواند یک عامل باشد؟

ایران عمیقاً به ترامپ بدبین است؛ کسی که دو بار در سال گذشته در میانه مذاکرات حمله کرد.

اینکه آیا ایرانی‌ها حاضر به مصالحه هستند یا نه، می‌تواند به رهبر عالی‌شان، آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای، نیز بستگی داشته باشد؛ فردی که تندروتر از پدرش محسوب می‌شود؛ پدری که همراه با مادر، همسر و پسر رهبر جدید در حمله آمریکا و اسرائیل کشته شد.

آمریکا نیز بی‌اعتماد خواهد بود و زیر نظر دارد که آیا ایران آن‌ها را سر می‌دواند یا نه، چنان‌که دستیاران ترامپ می‌گویند پیش‌تر چنین تجربه‌ای داشته‌اند.

اگر آن‌ها نتوانند بر اختلافات غلبه کنند تا به یک توافق جامع برسند، همچنان احتمال یک توافق محدود یا تمدید مذاکرات وجود دارد — هرچند در این صورت خطر ازسرگیری درگیری‌ها نیز در کمین خواهد بود.

🔸راه‌های دیگری که مذاکرات می‌تواند به شکست بینجامد

—اگر ترامپ تسلیم فشار تندروهای مخالف ایران شود تا در برابر دادن امتیاز مقاومت کند، یا اگر تندروهای ایرانی، مذاکره‌کنندگان خود را وادار به سرسختی بیشتر کنند؛ 
—اگر تفسیرهای از پیش متناقض از یادداشت تفاهم، انتظارات غیرواقع‌بینانه ایجاد کند؛ 
—اگر ترامپ تهدیدهای شدیدی مانند آنچه در طول درگیری مطرح کرده بود، بیان کند و این امر ایران را به قطع مذاکرات وادارد.