رهگیری پهپادهای روسیه با فن‌آوری هوش مصنوعی

ماریا وارنیکووا / نیویورک تایمز / ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶

گزارش از یک مکان محرمانه در مرکز اوکراین

در یک سایت پرتاب در عمق جنگلی کاج در مرکز اوکراین، پنج مرد با کلاه‌های بالاکلاوا پوشش استتار را از روی یک نمونه‌ی سبک‌وزن پهپاد شاهدِ ساخت روسیه برداشتند. یکی از مردان فریاد زد: «بکش!» و پهپاد بال‌دار مثلثی شکل بر فراز درختان به پرواز درآمد.

در نزدیکی آن، یک موشک سیاه‌رنگ کوچک با چهار پروانه قرار داشت. این «P1-Sun Long» بود؛ یکی از نخستین پهپادهای رهگیر اوکراین که با هوش مصنوعی کار می‌کند. این پهپاد برای پیدا کردن و سرنگون کردن هواگردهای از نوع شاهد آموزش دیده است و آن نیز به پرواز درآمد.

پهپاد «P1-Sun» هم بیانگر روی‌آوردن ارتش اوکراین به هوش مصنوعی است و هم نشان‌دهنده تکامل سریع دفاع این کشور در برابر شاهدها. روسیه این پهپادها را که در واقع بمب‌های پرنده هستند، در موج‌های بی‌وقفه‌ی روزانه به سوی شهرهای اوکراین شلیک می‌کند؛ زیرساخت‌ها را نابود می‌کند، غیرنظامیان را می‌کشد و رعب و وحشت می‌آفریند.

در اوایل جنگ، اوکراین بیشتر به مسلسل‌های سنگین، جنگ الکترونیک و گاهی موشک‌ها برای سرنگون کردن شاهدها متکی بود. از آگوست گذشته، ارتش اوکراین به‌طور گسترده استفاده از پهپادهای رهگیر با خلبان انسانی و بدون هوش مصنوعی را آغاز کرد.

اکنون،  شرکت «SkyFall»، یکی از تولیدکنندگان بزرگ پهپاد در اوکراین، که اخیراً این آزمایش را در جنگل انجام داده، می‌گوید رهگیرهایش از ماه نوامبر تاکنون ده‌ها حمله‌ی به کمک هوش مصنوعی به پهپادهای نوع شاهد انجام داده‌اند؛ این آمار بخشی از هزاران رهگیری موفق در مجموع است.

پهپادهای رهگیر در زمره‌ی مجموعه‌ای از تسلیحات مجهز به هوش مصنوعی هستند که در ماه‌های اخیر، پس از آموزش دیدن با حجم عظیمی از داده‌های حاصل از جنگ، به کار گرفته شده‌اند.

این تسلیحات شامل خودروهای زمینی بدون سرنشین مجهز به مسلسل می‌شود که از هوش مصنوعی برای شناسایی سریع کوادکوپترهای کوچکی به نام F.P.V استفاده می‌کنند؛ پهپادهایی که دید اول‌شخص به خلبان‌های از راه دور می‌دهند. هوش مصنوعی همچنین در سامانه‌های موسوم به «هدایت نهایی» به کار می‌رود؛ سامانه‌ای که در آن سلاح در مرحله‌ی نهاییِ نزدیک شدن به هدف، روی آن قفل می‌کند و بدون دخالت بیشتر انسان، حمله را کامل می‌کند.

بسیاری از سامانه‌های هوش مصنوعی که در دست توسعه هستند می‌توانند به‌طور خودمختار اشیائی مانند خودروهای دشمن را شناسایی کنند. برخی از آن‌ها، در کاربردی حساس‌تر، می‌توانند افراد، مانند سربازان دشمن را مشخص کنند. شرکت «SkyFall» از جمله شرکت‌هایی است که بی‌سروصدا در حال آزمایش قابلیت‌های هدف‌گیری افراد در اوکراین است.

توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی و رهبران اوکراین می‌گویند از خطرات آن آگاه‌اند، چرا که جنگ در حال ایجاد یک انقلاب فناورانه است. با نزدیک شدن عصر تسلیحات کشنده‌ی کاملاً خودمختار، گروه‌های حقوق بشری می‌گویند تبدیل تصمیم‌های مرگ و زندگی به یک محاسبه‌ی الگوریتمی، تهدیدی برای بشریت است.

در عین حال، اوکراین مشتاق است از هر فناوری‌ای که بتواند نرخ رهگیری‌اش در برابر شاهدها را افزایش دهد استفاده کند، و این یعنی روی آوردن به پدافند هوایی بسیار خودکار.

در حال حاضر، هوش مصنوعی تنها بخشی از کار را انجام می‌دهد. انسان‌ها همچنان در جنبه‌های حیاتی دخیل هستند.

سامانه‌ی هوش مصنوعی SkyFall با بیش از ۱۰٬۰۰۰ ویدئو از رهگیری شاهدها آموزش دیده است. به گفته‌ی «Brave1»، یک مرکز فناوری دفاعی دولتی در اوکراین، ده‌ها شرکت از این ویدئوها برای آموزش سامانه‌های هوش مصنوعی جهت شناسایی شاهدها استفاده می‌کنند.

شرکت SkyFall همچنین به‌طور منظم رزمایش‌هایی با استفاده از اهداف ماکت انجام می‌دهد، اما به هیچ وجه نمی‌تواند به اندازه‌ای اهداف ساختگی به پرواز درآورد که سامانه را به‌طور کامل آموزش دهد.

در جریان نمایش اخیر در یک محوطه‌ی جنگلی کوچک، خلبان رهگیر SkyFall که یک کنترل از راه دور در دست داشت، آن را به آسمان هدایت کرد. سامانه‌ی هوش مصنوعی نخستین کسی بود که ماکت شاهد را تشخیص داد، خیلی پیش از آنکه خلبان بتواند. این سامانه هدف را با یک مربع سبز روی صفحه‌ی نمایش خلبان مشخص کرد.

خلبان، پهپاد رهگیر را به سمت ماکت هدایت کرد تا زمانی که شکل آن روی صفحه‌اش واضح شد. سپس به سامانه‌ی هدف‌گیری خودکار دستور داد تا آن را دنبال کند و کنترل‌ها را رها کرد.

هنگامی که رهگیر به اندازه‌ی کافی به شاهد نزدیک شد تا بتواند به آن برخورد کند، خلبان دستور نهایی را داد و دکمه‌ی حمله برای نابودی را فشرد.

هدف سامانه‌ی مبتنی بر هوش مصنوعی این است که زمان لازم برای شناسایی و ردگیری پهپادهای دشمن را به‌طور قابل توجهی کوتاه کند.

اخیراً، میخایلو فدوروف، وزیر دفاع اوکراین، گفت شرکتی که در برنامه‌ی «Brave1» مشارکت دارد، فناوری‌ای ساخته که ۹۵ درصد از فرآیند رهگیری را خودکار می‌کند.

این سامانه هنوز نمی‌تواند پرتاب را به‌طور خودکار آغاز کند. به گفته‌ی آقای فدوروف، پس از آنکه یک اپراتور هدف را انتخاب و دستور درگیری را صادر کرد، سامانه کنترل را به دست می‌گیرد. از آنجا، به‌طور مستقل رهگیر را به سمت شاهد هدایت می‌کند، آن را به‌طور خودمختار شناسایی کرده و به سویش می‌رود. نام این شرکت MaXon است؛ یک استارت‌آپ فناوری دفاعی که اوایل سال گذشته تأسیس شد.

با خودمختاری بیشتر، رهگیرها می‌توانند پس از آنکه رادار یک حمله را شناسایی کرد، برای پرتاب خودکار در حالت آماده‌باش قرار گیرند. شرکت SkyFall می‌گوید در حال آزمایش چنین سامانه‌ای است.

این پیشرفت‌ها ممکن است در نهایت به یک خلبان اجازه دهد به‌جای یک مأموریت در هر زمان، که اکنون چنین است، بر چندین مأموریت نظارت کند و به ارتش اوکراین که با کمبود نیرو مواجه است کمک کند.

تا حدی به دلیل کمبود پرسنل، اوکراین در حال تولید طیف گسترده‌ای از پهپادهای هوایی، دریایی و زمینی است. صدها شرکتی که این پهپادها را تولید می‌کنند، قصد دارند آن‌ها را تا حد امکان ارزان و خودکار بسازند.

به گفته‌ی رئیس بخش خودمختاری و بینایی رایانه‌ای شرکت SkyFall، که به دلایل امنیتی نخواست نامش فاش شود، تنها شرکت او می‌تواند ماهانه ۵۰٬۰۰۰ رهگیر تولید کند. چالش بزرگ‌تر، آموزش خلبانان ماهر کافی است؛ آن‌ها به‌صورت شبانه‌روزی در حال انجام وظیفه هستند.

اوکراین و کشورهای دیگر برای اینکه بتوانند در مقیاس وسیع عمل کنند، به سامانه‌های بسیار خودمختار نیاز دارند. چنین توسعه‌ای برای اوکراین نه‌تنها برای دفاع از خود، بلکه برای امیدهایش به تبدیل شدن به یک صادرکننده‌ی بزرگ دفاعی نیز اهمیت دارد.

پس از آنکه ایالات متحده و اسرائیل امسال جنگ خود را علیه ایران آغاز کردند، این دو کشور و کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس از صدها موشک رهگیر پرهزینه برای سرنگونی شاهدهای ارزان‌قیمت ساخت ایران استفاده کردند. اوکراین به‌سرعت پهپادهای رهگیر ارزان خود را، بدون سامانه‌های هوش مصنوعی، به‌عنوان جایگزین پیشنهاد داد.

چندین شرکت اوکراینی فناوری‌های کنترل از راه دوری معرفی کرده‌اند که اجازه می‌دهد مأموریت‌ها از کی‌یف هدایت شوند. چنین پیشنهادهایی به ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، کمک کرده تا قراردادهای امنیتی با کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس منعقد کند.

در مقابل، آقای زلنسکی امیدوار بوده سامانه‌های پدافند هوایی پاتریوت ساخت آمریکا را دریافت کند؛ سامانه‌هایی که اوکراین برای سرنگونی موشک‌های بالستیک روسیه به آن‌ها نیاز دارد.

رهبر اوکراین خطرات تسلیحات مجهز به هوش مصنوعی را پذیرفته و گفته است: «این فقط مسئله‌ی زمان است — نه زمان زیاد — تا پهپادها با پهپادها بجنگند، به زیرساخت‌های حیاتی حمله کنند و خودشان به‌تنهایی افراد را هدف قرار دهند.»

آقای زلنسکی در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سپتامبر گفت تسلیحات سریع‌تر از توانایی بشریت برای محافظت از خود در حال تکامل هستند. او گفت با ارزان‌تر شدن و گسترش پهپادهای تقویت‌شده با هوش مصنوعی، حتی گروه‌های تروریستی کوچک و کارتل‌ها نیز از آن‌ها در حملات استفاده خواهند کرد.

مقامات شرکت‌هایی مانند «SkyFall» و فرماندهان نظامی همچنان بر لزوم تأیید انسانی پیش از تکمیل یک حمله‌ی کشنده تأکید می‌کنند. اما در این مرحله، این به‌وضوح یک محدودیت اخلاقی است، نه یک محدودیت فناورانه.

آزمایش‌های جنگلی همچنین شامل به‌کارگیری هوش مصنوعی برای کمک به پهپادهای F.P.V جهت یافتن اهداف — هم تجهیزات و هم پرسنل — روی زمین بود.

در حالی که یک مینی‌ون سبز تیره در میان درختان رفت‌وآمد می‌کرد، یک خلبان نقاطی در نزدیکی آن را به‌عنوان هدف مشخص کرد. هوش مصنوعی به‌طور خودکار هدف‌گیری خود را روی خودرو تنظیم کرد.

علاوه بر این، این رزمایش شامل شناسایی اهداف انسانی بالقوه بود: اعضای تیم در محوطه رفت‌وآمد می‌کردند و وانمود می‌کردند روس هستند.

توسعه‌دهندگان «SkyFall»، در حالی که ساندویچ و کلوچه می‌خوردند، روی یک مانیتور تماشا می‌کردند که چگونه سامانه‌ی هدف‌گیری به کمک هوش مصنوعیِ یک پهپاد، همکارشان را که اسم رمز Forest را داشت، پیدا کرد. سامانه روی او قفل کرد و منتظر دستور خلبان برای حمله یا انصراف ماند.