iran-emrooz.net | Wed, 27.05.2026, 10:56

سامر سعید، بنوا فوکون، الکساندر وارد
وال‌استریت ژورنال / ۲۶ مه ۲۰۲۶

* ایران در پی توافقی است که بدون اعطای پیروزی به ترامپ، گشایش اقتصادی به همراه داشته باشد

به گفته مقام‌های ایرانی و میانجی‌های عرب، ایران در راهبرد مذاکراتی خود با آمریکا دو هدف درهم‌تنیده را دنبال می‌کند: به دست آوردن گشایش مالی برای اقتصادی که زیر فشار شدید قرار دارد، بدون آنکه در برنامه هسته‌ای خود آن‌قدر عقب‌نشینی کند که به رئیس‌جمهور ترامپ اجازه دهد ادعای پیروزی کند.

ایران پس از درگیری شبانه با نیروهای آمریکایی ــ که طی آن چند تن از نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را از دست داد ــ عمدتاً خویشتنداری کرد و روز سه‌شنبه همچنان بر سر میز مذاکره ماند. به گفته این مقام‌ها، تهران در پی آن است که با بازپس‌گیری بخشی از حدود ۱۰۰ میلیارد دلار دارایی مسدودشده‌اش در غرب و نیز بازیابی دسترسی به بازار جهانی نفت، به گشایش اقتصادی دست یابد.

اواخر دوشنبه، ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) به قایق‌های تندرو ایرانی که به گفته این نهاد در حال مین‌گذاری در تنگه هرمز بودند، حمله کرد. ایران نیز در واکنش به سوی هواپیماهای آمریکایی آتش گشود و آمریکا متقابلاً سایت‌های پرتاب موشک در ایران را هدف قرار داد.

این تبادل آتش پس از ارسال پیام‌های متناقض از سوی ترامپ در آخر هفته رخ داد. رئیس‌جمهور آمریکا پس از آنکه روز شنبه گفته بود توافق با تهران تا حد زیادی نهایی شده، در پی انتقاد برخی جمهوری‌خواهان سنا از چارچوب توافق، ظاهراً موضع خود را تغییر داد.

ایران نشان داد که این حملات مذاکرات را از مسیر خارج نخواهد کرد. محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد تهران، که روز دوشنبه وارد قطر شده بود،  روز سه‌شنبه نیز برای گفت‌وگوها در دوحه ماند. این مقام‌ها گفتند ایران اعلام کشته شدن چند عضو سپاه پاسداران در این حمله را به تأخیر انداخت تا روند مذاکرات حفظ شود.

به گفته این مقام‌ها، قالیباف یک روز پیش‌تر برای رسیدگی به نقاط اختلاف، از جمله موضوع دارایی‌های بلوکه‌شده ایران و جزئیات بازگشایی تنگه هرمز، وارد کشور حاشیه خلیج فارس شده بود. رسانه دولتی ایران، صداوسیما، گزارش داد که قالیباف بعدتر در روز سه‌شنبه پس از رایزنی با مقام‌های قطری به تهران بازگشت.

مخالفت ایران با برچیدن برنامه هسته‌ای‌اش یکی از اصلی‌ترین محورهای اختلاف در مذاکرات بوده است. ترامپ در طول آخر هفته از پیشرفت مذاکرات سخن می‌گفت، در حالی که آمریکا و ایران همچنان بر سر مسائل کلیدی فاصله زیادی با یکدیگر دارند. او ظاهراً از خواسته قبلی خود مبنی بر تحویل ذخایر باقی‌مانده اورانیوم غنی‌شده ایران به آمریکا عقب‌نشینی کرد و گفت ترجیح می‌دهد ایران این مواد هسته‌ای را نابود کند یا به کشور دیگری تحویل دهد.

برخی مقام‌های آمریکایی گفتند ترامپ در واکنش لحظه‌ای به گفت‌وگوها و پیشنهادهایی که میان دو طرف ردوبدل می‌شد موضع‌گیری می‌کرد تا در برابر انتقاد جمهوری‌خواهان از تلاش‌های دیپلماتیک، نشانه‌هایی از پیشرفت ارائه دهد.

تلاش عناصر تندرو برای تخریب توافق

در نشانه‌ای دیگر از تمایل ایران به ادامه مذاکرات، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، روز سه‌شنبه در تماس تلفنی با عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر ــ یکی از کشورهای میانجی ــ درباره تلاش‌ها برای دستیابی به یک تفاهم‌نامه میان تهران و واشنگتن گفت‌وگو کرد.

میانجی‌ها ابراز نگرانی کرده‌اند که عناصر تندرو در ایران در تلاش‌اند با انجام عملیات پنهانی علیه تردد دریایی، هرگونه توافق صلح را تخریب کنند.

بر اساس تصاویر ماهواره‌ای که شرکت هوش مصنوعی دریایی «ویندوارد» تحلیل کرده، روز سه‌شنبه سه قایق سپاه پاسداران در بخش جنوبی تنگه هرمز مشاهده شدند. همچنین به گفته «عملیات تجارت دریایی بریتانیا» وابسته به نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا، یک نفتکش روز سه‌شنبه در خلیج عمان هدف انفجار قرار گرفت؛ منطقه‌ای که ایران پیش‌تر بارها در آن به کشتی‌های تجاری حمله کرده است.

ایران روز سه‌شنبه اعلام کرد حمله آمریکا ــ که آن را نقض آتش‌بس میان دو طرف خواند ــ بی‌پاسخ نخواهد ماند. وزارت خارجه ایران اعلام کرد: «جمهوری اسلامی ایران بدون تردید هیچ اقدام شرورانه‌ای را بی‌پاسخ نخواهد گذاشت و در دفاع از ملت ایران لحظه‌ای تردید نخواهد کرد.»

همزمان، تندروهای حاکمیت ایران نیز انتقادهای خود از دیپلماسی را تکرار کردند. مجید موسوی، فرمانده سپاه پاسداران که مسئول برنامه پهپادی و موشکی ایران است، گفت «مذاکره با دشمن، خسارت محض است.»

با این حال، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت ایران، روز سه‌شنبه این پیام را داد که دیپلماسی احتمالاً ادامه خواهد یافت، هرچند از «تناقض‌گویی‌های آمریکا» انتقاد کرد. او در پاسخ به پرسشی درباره حملات گفت ترکیب نیروهای نظامی ایران در میدان و نقش مذاکره‌کننده قالیباف «به نفع مردم ایران خواهد بود.»

میانجی‌ها، از جمله پاکستان، قطر و مصر، در تلاش‌اند تا به دو طرف برای کاهش اختلاف مواضع کمک کنند. به گفته مقام‌های ایرانی و کشورهای میانجی، یکی از محورهای کلیدی در سفر قالیباف به قطر، آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار ــ معادل یک‌چهارم دارایی‌های مسدودشده ایران در خارج ــ بوده است. آنان گفتند ایران به توافقی نزدیک شده که بر اساس آن نیمی از این مبلغ در مرحله‌ای اولیه آزاد شود.

نگرانی از دور تازه‌ای از اعتراضات در ایران

جنگ و محاصره آمریکا فشارها را بر بحرانی اقتصادی که پیش‌تر نیز در ایران به‌سرعت در حال تشدید بود، افزوده است. حملات به زیرساخت‌های انرژی کشور پیش‌تر به سهمیه‌بندی سوخت منجر شده بود. کاهش سطح زندگی و تورم افسارگسیخته نیز در ماه ژانویه اعتراضات سراسری‌ای را رقم زد که جمهوری اسلامی را به لرزه درآورد.

اعضای عمل‌گراتر حکومت در تلاش بوده‌اند پیش از آنکه مشکلات اقتصادی به دور تازه‌ای از تظاهرات منجر شود، از طریق توافق به این گشایش اقتصادی دست یابند. آنان نگران‌اند موج ملی‌گرایی که تاکنون حکومت را از انتقادها مصون نگه داشته، در صورت وخامت بیشتر اوضاع اقتصادی جای خود را به نارضایتی عمومی بدهد.

در سوی آمریکایی نیز نشانه‌هایی وجود داشت که ترامپ ممکن است انتقادهای سناتورهای جمهوری‌خواه را جدی گرفته و در آخر هفته در پی یافتن راه‌هایی برای بهبود شرایط هرگونه توافق بوده باشد.

برخی جمهوری‌خواهان تندرو، از جمله تد کروز، سناتور جمهوری‌خواه از ایالت تگزاس، چارچوب توافقی را که در حال شکل‌گیری بود، اشتباهی بالقوه دانسته و گفته بودند چنین توافقی تهران را تقویت می‌کند و بیش از حد به توافق هسته‌ای دوران باراک اوباما شباهت دارد؛ توافقی که ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری‌اش از آن خارج شد.

ترامپ در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» تلاش کرد منتقدان را قانع کند که این توافق «دقیقاً نقطه مقابل» توافق اوباما است. او بعدتر گفت می‌خواهد عربستان سعودی، قطر، پاکستان، ترکیه، مصر و اردن نیز به «توافق‌های ابراهیم» بپیوندند؛ توافق‌هایی که به برقراری یا گسترش روابط دیپلماتیک با اسرائیل انجامید. او همچنین گفت ایران نیز می‌تواند پس از امضای توافق صلح به این روند ملحق شود.

به گفته مقام‌های آمریکایی، ترامپ در ساعت‌های پیش از تماس با رهبران منطقه، با دستیاران و مشاوران بیرونی خود درباره ایده گسترش دامنه توافق‌های سال ۲۰۲۰ گفت‌وگو کرده و به آنان گفته بود قصد دارد این موضوع را با همتایان منطقه‌ای خود مطرح کند. اما رهبران خاورمیانه پیش از این تماس در جریان چنین طرحی قرار نگرفته بودند و هنگامی که ترامپ آن را مطرح کرد، غافلگیر شدند.

به گفته یک مقام ارشد کاخ سفید، این ایده را شخص رئیس‌جمهور مطرح کرده بود، نه یکی از مشاورانش.

آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفت توافق‌های ابراهیم برای همه کشورهای مشارکت‌کننده سودمند بوده‌اند و بنابراین گسترش آنها به این شکل «می‌تواند مکملی طبیعی برای توافق صلح میان ایالات متحده و ایران باشد.»

ترامپ با مطرح کردن توافق‌های ابراهیم همزمان با توافق پایان جنگ، نه‌تنها مسیر مذاکرات صلح جاری، بلکه رابطه آمریکا با کشورهای خاورمیانه را نیز تغییر داد؛ منطقه‌ای که پس از سال‌ها جنگ، تردید نسبت به عادی‌سازی روابط با اسرائیل در آن بالاست.

به گفته مقام‌ها، ترامپ مدت‌هاست توافق‌های ابراهیم را یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سیاست خارجی دوره نخست ریاست‌جمهوری خود می‌داند و در دوره دوم نیز کوشیده آنها را گسترش دهد؛ به‌ویژه با تمرکز بر پیوستن عربستان سعودی. ابتکار تازه ترامپ از سوی متحدان سیاسی‌اش مورد استقبال قرار گرفته، اما در محافل خصوصی با مخالفت قطر و ریاض روبه‌رو شده است.

میانجی‌ها گفتند در مورد وضعیت آینده ذخایر اورانیوم با غنای بالا ــ که آمریکا نگران است بتوان از آن برای ساخت سلاح هسته‌ای استفاده کرد ــ پیشرفت‌هایی حاصل شده است.

ترامپ اواخر دوشنبه از خواسته پیشین خود مبنی بر تحویل مستقیم این ذخایر به آمریکا عقب‌نشینی کرد. او در «تروث سوشال» نوشت که این اورانیوم غنی‌شده می‌تواند «در محل نابود شود یا در مکان قابل قبول دیگری» تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نگهداری یا از بین برده شود.

این موضع، دیدگاه آمریکا را به موضع ایران نزدیک‌تر می‌کند؛ زیرا ایران پذیرفته ذخایر خود را به سطح غنی‌سازی پایین رقیق کند و همچنین آمادگی خود را برای انتقال آنها به روسیه نشان داده است.

با این حال، میانجی‌ها نگران‌اند که در ایران واقعاً چه کسی تصمیم‌گیر نهایی است؛ چرا که مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، از زمان منصوب شدن به جانشینی پدرش ــ که در نخستین روز جنگ کشته شد ــ تاکنون در انظار عمومی دیده یا شنیده نشده است.

میانجی‌ها در تلاش‌اند مشخص کنند آیا پیشنهاد کنونی ایران واقعاً مورد تأیید خامنه‌ای و دیگر تندروهاست یا صرفاً بازتاب دیدگاه‌های عباس عراقچی، وزیر خارجه، و دیگر چهره‌های میانه‌رو حکومت است.

یک مقام ایرانی گفت هیچ تصمیمی به یک فرد واحد وابسته نیست و تصمیم‌ها با اجماع در شورای عالی امنیت ملی گرفته می‌شود؛ شورایی که هم مسعود پزشکیانِ نسبتاً میانه‌رو و هم فرماندهان تندروی نظامی و امنیتی در آن حضور دارند.

در نشانه‌ای از افزایش اعتمادبه‌نفس ایران نسبت به توان عبور از بحران، رئیس‌جمهور ایران اعلام کرد که محاصره اینترنتی ۸۸ روزه پایان یافته است. گروه ناظر بر اینترنت «نت‌بلاکس» ــ که این قطع سراسری را طولانی‌ترین خاموشی اینترنت در تاریخ مدرن توصیف کرده بود ــ تأیید کرد که ارتباطات اینترنتی تا حدی دوباره برقرار شده است.