iran-emrooz.net | Thu, 21.05.2026, 10:00

نیل مک‌فارکوهر / نیویورک تایمز / ۲۱ مه ۲۰۲۶

وقتی آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران که ۳۷ سال در رأس قدرت بود، در ۲۸ فوریه و در نخستین حمله هوایی اسرائیل در جنگ علیه جمهوری اسلامی کشته شد، پسرش مجتبی جانشین او شد.

اما آیت‌الله ۸۶ ساله سطحی از نفوذ و اقتدار در اختیار داشت که هیچ جانشینی نمی‌تواند به‌سرعت به آن دست یابد.

مقام‌های ارشد ایرانی تأکید می‌کنند که اداره همه مسائل کلیدی اکنون در دست وارث ۵۶ ساله است. با این حال، کارشناسان می‌گویند تصمیم‌گیری در عمل فراتر از یک فرد انجام می‌شود و توسط حلقه‌ای کوچک و نخبه از فرماندهان ارشد کنونی یا پیشین سپاه پاسداران هدایت می‌شود.

به گفته آنان، این خودِ سپاه پاسداران به‌عنوان یک سازمان نیست که کنترل را اعمال می‌کند، بلکه «جمعی از برادران» سخت‌گیر و آزموده است که تجربه شکل‌دهنده آنان، جنگ خونین هشت‌ساله ایران و عراق بود که از سال ۱۹۸۰ آغاز شد.

سپاه پاسداران که در سال ۱۹۷۹ برای حفاظت از انقلاب نوپا و رهبر آن بنیان گذاشته شد، همین فرماندهان را زمانی که هنوز در اواخر دهه ۲۰ یا اوایل دهه ۳۰ زندگی خود بودند، به درجه ژنرالی رساند. حمایت غرب از عراق در طول جنگ، آنان را متقاعد کرد که ایران باید، به هر قیمتی که شده، راه خود را مستقلانه طی کند.

پس از پایان جنگ، آنان کنترل دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی را در دست گرفتند. باور بر این است که بیشتر آنان، به دلیل سال‌هایی که مجتبی خامنه‌ای دفتر پدرش را اداره می‌کرد، نوعی ارتباط شخصی با او دارند.

این مردان از تندروترین چهره‌های کشور به شمار می‌روند؛ افرادی رادیکال نه‌فقط در زمینه تداوم انقلاب اسلامی، بلکه همچنین در روش‌های خشن و سرکوبگرانه‌ای که هنگام اداره اصلی‌ترین نهادهای سرکوب حکومتی از آن دفاع کرده‌اند.

کارشناسان می‌گویند پیشینه مشترک، مسیر شغلی مشابه و جهان‌بینی ایدئولوژیک این افراد یکی از دلایلی است که جنگ، با وجود کشته شدن حدود ۵۰ تن از رهبران عالی‌رتبه سیاسی و نظامی، نه موجب فروپاشی حکومت شده و نه آن را فلج کرده است.

این‌که در میان این چهره‌های محوری چه رقابت‌ها و کشمکش‌هایی بر سر تلاش برای پایان دادن عمل‌گرایانه به جنگ در جریان است، همچنان تا حد زیادی در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. برخی از آنان حتی پیش از آغاز جنگ نیز از دیده‌شدن پرهیز می‌کردند. اکنون نیز به دلیل ترس از هدف قرار گرفتن، در خفا باقی مانده‌اند.

در ادامه، برخی از قدرتمندترین چهره‌های ایران امروز معرفی می‌کنیم.

محمدباقر قالیباف، ۶۴ ساله

قالیباف که از سال ۲۰۲۰ ریاست مجلس شورای اسلامی را بر عهده دارد، پیش‌تر فرمانده نیروی هوایی سپاه، فرمانده نیروی انتظامی و شهردار تهران بوده است.

او زمانی با افتخار گفته بود که در جریان اعتراضات ضدحکومتی سال ۱۹۹۹، با وجود مقام بالایش، مانند یک بسیجی عادی سوار بر ترک موتور شده و با چوب به معترضان حمله کرده است.

قالیباف در سال ۲۰۰۴ نامزد انتخابات ریاست‌جمهوری شد و تلاش کرد چهره خود را تغییر دهد. افشون استوار، نویسنده کتاب «پیشاهنگان امام» درباره تاریخ سپاه پاسداران، گفت: «روز انتخابات با ظاهری شبیه دان جانسون در سریال “Miami Vice” حاضر شد»؛ او به‌جای یونیفرم نظامی، کت‌وشلوار سفید و عینک آفتابی به تن داشت. این تلاش ناموفقی برای جلب رأی طبقه متوسط بود و حتی باعث شد برخی حامیان محافظه‌کارش نسبت به جاه‌طلبی‌های او بدبین شوند.

قالیباف تا حدی حلقه اتصال میان نخبگان سیاسی و نظامی به شمار می‌رود. او شخصیتی عمل‌گرا تلقی می‌شود و ماه گذشته به‌طور مستقیم با ایالات متحده در پاکستان مذاکره کرد. برخی منتقدان گمان می‌کنند که او در پی توافق صلحی است که بتواند از او یک مرد قدرتمند جدید در ایران بسازد.

احمد وحیدی، ۶۷ ساله

وحیدی افسر سابق اطلاعاتی است که پس از کشته شدن فرمانده پیشین سپاه در حملات هوایی آمریکا و اسرائیل، در ماه مارس فرماندهی سپاه را بر عهده گرفت. او ژنرالی کهنه‌کار و جنگ‌طلب است که پیش‌تر هم وزیر دفاع بوده و هم وزیر کشور.

وحیدی در سال ۱۹۸۸ به‌عنوان نخستین فرمانده نیروی قدس سپاه مطرح شد؛ نیرویی که گروه‌های شبه‌نظامی نیابتی منطقه‌ای مانند حزب‌الله لبنان را ایجاد کرد. او متهم است که «تروریسم» را در ساختار و ماهیت این گروه‌ها نهادینه کرده است.

از جمله حملاتی که در دوره مسئولیت او رخ داد، انفجار مرکز همیاری یهودیان در بوئنوس‌آیرس در سال ۱۹۹۴ بود که ۸۵ کشته بر جای گذاشت، و همچنین بمب‌گذاری کامیونی علیه خوابگاه نیروی هوایی آمریکا در ظهران عربستان سعودی در سال ۱۹۹۶ که به کشته شدن ۱۹ نظامی آمریکایی انجامید. ایران بارها هرگونه دخالت در هر دو حمله را رد کرده است.

غلامحسین محسنی اژه‌ای، ۶۹ ساله

محسنی اژه‌ای که از سال ۲۰۲۱ ریاست قوه قضاییه ایران را بر عهده دارد، به‌عنوان قاضی‌ای شناخته می‌شود که احکام اعدام فراوان صادر کرده و مدت‌هاست از دستگاه قضایی برای خفه کردن مخالفت‌ها استفاده می‌کند؛ از جمله موج اخیر اعدام معترضان ضدحکومتی که در اوایل امسال در اعتراضات شرکت داشتند.

محسنی اژه‌ای در جریان اعتراضات پس از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۰۹ وزیر اطلاعات بود. تصور عمومی مبنی بر تقلب در انتخابات، به شکل‌گیری «جنبش سبز» انجامید؛ موجی سراسری از تظاهرات که وزارت اطلاعات تحت مدیریت او با استفاده از بازداشت، شکنجه و اعدام در سرکوب آن نقش داشت. او هدف تحریم‌های ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار گرفت.

حسین طائب، ۶۳ ساله

طائب روحانی شیعه‌ای است که ابتدا فرماندهی بسیج، نیرویی شبه‌نظامی و خشن، و سپس عملیات ضدجاسوسی حکومت را بر عهده داشت، پیش از آن‌که از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۲ ریاست سازمان اطلاعات سپاه را در دست گیرد.

این سازمان که به سرکوب شدید مخالفان شهرت دارد، در دوران مدیریت او همچنین شمار زیادی از ایرانیان-آمریکایی و دیگر افراد دوتابعیتی را برای دریافت باج یا مبادله، زندانی کرد؛ موضوعی که در گزارش‌های روزنامه ایرانی «اعتماد» و همچنین سازمان «دیده‌بان حقوق بشر» به تفصیل آمده است.

خشونت حکومت در جریان اعتراضات سال ۲۰۰۹ انتقادهای عمومی را برانگیخت؛ تا جایی که یکی از نمایندگان مجلس در اظهاراتی که به‌صورت آنلاین منتشر شد، نوشت: «وقتی مدیریت بحران اخیر را به دست افرادی مانند طائب می‌سپاریم که بیشتر با باتوم آشنا هستند تا اندیشه، عقل و تدبیر، نتیجه دقیقاً همین خواهد شد.»

طائب هرچند در سال ۲۰۲۲ و پس از پیامدهای ناشی از خرابکاری‌های اسرائیل علیه برنامه هسته‌ای ایران، مقام عالی اطلاعاتی خود را از دست داد، اما همچنان چهره‌ای محوری به شمار می‌رود.  گفته می‌شود او به مجتبی خامنه‌ای نزدیک است؛ زیرا هر دو در دوران جنگ ایران و عراق در گردان ممتاز «حبیب» سپاه خدمت کرده‌اند.

محمدعلی جعفری، ۶۸ ساله

جعفری، ژنرال دو ستاره سپاه، مشاور نظامی رهبر پیشین جمهوری اسلامی بود. او اکنون سمتی رسمی ندارد، اما از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۹ فرمانده سپاه پاسداران بود؛ یکی از طولانی‌ترین دوره‌های فرماندهی در تاریخ این نهاد.

او پیش‌تر در یکی از آشکارترین ورودهای علنی فرماندهان سپاه به عرصه سیاست مشارکت داشت؛ زمانی که دو دوجین فرمانده سپاه در سال ۱۹۹۹ با ارسال نامه‌ای تهدیدآمیز به محمد خاتمی، رئیس‌جمهور وقت، خواستار سرکوب اعتراضات دانشجویی شدند.

جعفری که با نام «عزیز» نیز شناخته می‌شود، تاکتیک‌دانی برجسته به شمار می‌رود و طراحی «استراتژی موزاییکی» فرماندهی غیرمتمرکز به او نسبت داده می‌شود؛ راهبردی که به نیروهای سپاه امکان داد در جنگ کنونی، با وجود کشته شدن بسیاری از فرماندهان کلیدی، همچنان به نبرد ادامه دهند.

جعفری همچنین نقشی محوری در ایجاد نیروهای نیابتی منطقه‌ای علیه اسرائیل داشت. از او در سال ۲۰۱۵ نقل شده بود که: «سپاه پاسداران تا پایان رژیم صهیونیستی خواهد جنگید. ما تا زمانی که این نماد فساد به‌طور کامل از معادلات ژئوپولیتیکی منطقه حذف نشود، آرام نخواهیم گرفت.»

محمدباقر ذوالقدر، ۷۲ ساله

ذوالقدر نمونه‌ای بارز از آن چیزی است که تحلیلگران آن را ادغام نظامیان در طبقه سیاسی ایران توصیف می‌کنند. او که معاون فرمانده سپاه و معاون پیشین وزیر کشور با شهرتی تندروانه بوده است، در ماه مارس به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب شد؛ سمتی که پس از کشته شدن علی لاریجانی، چهره برجسته محافظه‌کار، خالی شده بود.

شورای عالی امنیت ملی که مقام‌های ارشد نظامی و غیرنظامی را گرد هم می‌آورد، مسئول تدوین سیاست‌های امنیتی و خارجی کشور است. سمت جدید ذوالقدر شامل هماهنگ کردن همه ارکان سیاسی، نظامی، امنیتی و قضایی حکومت برای عمل به‌صورت همسو و هماهنگ است.

«یک برادری»

سعید گلکار، کارشناس سپاه پاسداران و استاد علوم سیاسی دانشگاه تنسی در چاتانوگا، می‌گوید این حلقه اطلاعاتی طی نزدیک به ۴۰ سال ابتدا بر سپاه مسلط شد و اکنون به «یک برادری اداره‌کننده کشور» تبدیل شده است.

او گفت: «آنها اطلاعات و دستگاه اطلاعاتی را در اختیار داشتند؛ اطلاعات زیادی درباره نحوه کارکرد نظام، درباره مخالفان، اصلاح‌طلبان و حتی تندروها داشتند. آنها یکدیگر را زیر نظر می‌گیرند، کنترل می‌کنند و جاسوسی می‌کنند. به‌دلیل همین سلطه بر دستگاه اطلاعاتی، به‌تدریج تقریباً بر همه جنبه‌های سیاست در ایران مسلط شدند.»