iran-emrooz.net | Sun, 03.05.2026, 11:46

رویداد۲۴ | مریم وحیدیان

هفته گذشته گزارش‌هایی از سوی برخی فعالان حوزه کشاورزی به دست رویداد۲۴ رسید که نشان می‌داد کود شیمیایی که سال قبل با قیمت کمتر از ۸۰۰ هزار تومان به دست کشاورز می‌رسیده، امسال با بیش از ۷ میلیون تومان در حال عرضه از سوی شرکت خدمات حمایتی کشاورزی است. حالا فهرست جدید قیمت‌ کود از سوی شرکت خدمات حمایتی کشاورزی به شعب ابلاغ شده و این فهرست از جهش چندصددرصدی قیمت‌ها حکایت دارد. شوک قیمتی به بخش کشاورزی با حذف یارانه کود شیمیایی و محاصره دریایی/ ۸.۵ برابر افزایش قیمت یک کود؛ آیا کشاورزی ایران فلج می‌شود؟

نرخ‌های جدید انواع کود‌های شیمیایی فسفاته و پتاسه از تاریخ ۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ لازم‌الاجرا شده است. این ابلاغیه که بلافاصله پس از حذف یارانه دولتی صادر شده، نشان‌دهنده یک شوک قیمتی بی‌سابقه در بخش کشاورزی است؛ چنان‌که بیشترین جهش قیمتی مربوط به سوپرفسفات ساده با بیش از ۸.۵ برابر رشد قیمت است. کلروپتاسیم نیز با حدود ۴.۸ برابر افزایش قیمت همراه شده است.

بر اساس قیمت‌های جدید ابلاغی، قیمت هر کیلوگرم سولفات پتاسیم گرانوله نیز جهشی ۶.۴۸ برابری را تجربه کرده است. همچنین قیمت سوپرفسفات تریپل با افزایش ۷.۷ برابری همراه بوده است.

شوک قیمتی به بخش کشاورزی با حذف یارانه کود شیمیایی و محاصره دریایی/ ۸.۵ برابر افزایش قیمت یک کود؛ آیا کشاورزی ایران فلج می‌شود؟

این جهش بی‌سابقه در قیمت کود‌های شیمیایی، با کاهش توان خرید کشاورزان و افت اجتناب‌ناپذیر میزان تولید محصولات همراه خواهد بود و به‌زودی امنیت غذایی کشور را در معرض تهدید قرار می‌دهد.

اگرچه گرانی کود شیمیایی تنها محدود به ایران نیست و در پی جنگ خلیج فارس، جهان با کمبود مواد اولیه تولید کود و افزایش قیمت‌ها مواجه بوده، با این حال ایران به دلیل مشکلات ناشی از محاصره دریایی آمریکا و ناتوانی دولت در پرداخت سوبسید‌های پیشین، با کمبودی چندوجهی مواجه شده است.

اما دلیل اصلی این افزایش قیمت‌ها چیست؟

انسداد مبادی ترانزیتی و شوک حذف یارانه‌ها

حسن نعمت‌طلب، دبیر انجمن صنفی کارفرمایی تولیدکنندگان کود‌های شیمیایی و کشاورزی ایران، در گفت‌وگو با رویداد۲۴ یکی از علل گرانی کود شیمیایی را «حذف ناگهانی یارانه کود توسط دولت به دلیل مشکلات بودجه‌ای» دانست و گفت: «متاسفانه حذف سوبسید دولت برای نهاده‌های کشاورزی که همین چند روز پیش اعلام شد، تاثیر زیادی بر بالا رفتن قیمت‌ها داشته است.»

او به محدود شدن مسیر تامین بخشی از کود شیمیایی مورد نیاز کشور هم اشاره کرده و گفته: «علاوه بر مشکلات تنگه هرمز و محدود شدن واردات از طریق این تنگه، مسیر‌های دیگر واردات کود شیمیایی به کشور نیز محدود شده است. اکنون مسیر ورود کود شیمیایی چینی از ترکیه، ازبکستان و ترکمنستان به‌صورت محدود وجود دارد، اما این محموله‌های چینی اکنون باید مسیر‌های طولانی‌تر و پرریسک‌تری را نسبت به مسیر دریایی طی کنند که هزینه حمل و بیمه را به‌شدت بالا برده است و همین امر نیز در افزایش قیمت‌ها موثر بوده است.»

نعمت‌طلب همچنین با اشاره به تاثیر «رشد جهانی قیمت کود شیمیایی ناشی از جنگ خلیج فارس و همزمانی آن با محاصره دریایی ایران» گفت: «قیمت کود‌های شیمیایی در ایران بیش از دیگر کشور‌ها بالا رفته است، چرا که ما علاوه بر افزایش جهانی قیمت‌ها، مشکلاتی نیز به علت محاصره دریایی متحمل شده‌ایم.»

بحران تولید در خاورمیانه و محدودیت‌های صادراتی

یکی از واردکنندگان عمده نهاده‌های کشاورزی نیز در گفت‌وگو با رویداد۲۴ به ابعاد بین‌المللی این بحران اشاره کرده است. این منبع آگاه که نخواست نامش فاش شود می‌گوید: «تنش‌های نظامی اخیر در منطقه به زیرساخت‌های شرکت‌های بزرگ مواد شیمیایی در عربستان و قطر آسیب زده است. همزمان، چین به عنوان یکی از اصلی‌ترین صادرکنندگان کود شیمیایی به ایران نیز محدودیت‌های صادراتی شدیدی اعمال کرده است. گزارش‌های جهانی از رشد ۴۰ درصدی قیمت‌ها حکایت دارند، اما در داخل کشور، عدم تخصیص ارز کافی به واردکنندگان عملاً امکان تامین نیاز بازار را سلب کرده و باعث تشدید خودکار کمبود و گرانی در این حوزه شده است.»

اروپا به دنبال ۲۵ درصد کشاورزی ارگانیک پس از جنگ

اگرچه افزایش قیمت کود‌های شیمیایی ناگزیر در کوتاه‌مدت امنیت غذایی را به خطر خواهد انداخت و راهی جز واردات مواد غذایی با قیمت‌های بالاتر باقی نخواهد گذاشت، اما در بلندمدت کارشناسان پیشنهاد‌هایی برای حل این مشکل دارند؛ راهکاری که اروپای پس از جنگ اوکراین به آن رسیده و اکنون در حال اجرایی کردن آن است.

محمدرضا رضاپناه، رئیس اتحادیه انجمن‌های علوم گیاه‌پزشکی ایران، با اشاره به میزان مصرف کود‌های شیمیایی در کشور گفت: «میزان مصرف کود‌های شیمیایی در ایران کمتر از ۳ میلیون تن است و سال‌ها قبل تا بیش از ۴ میلیون تن نیز گزارش شده بود. به عبارتی بخشی از ۱۰۰ تا ۱۳۰ میلیون تن محصول کشاورزی و دامی تولیدی سالانه، در اثر مصرف این میزان کود شیمیایی تولید می‌شود. شایسته است این رابطه ۳ درصدی توسط نهاد‌های اقتصادی حمایت شود و با گرانی‌های دوره‌ای کود و سایر نهاده‌های لازم برای تولید محصولات کشاورزی و دامی، موجب گرانی‌های انتهای زنجیره تامین در شرایط جنگی و غیرجنگی، با دلیل موجه و غیرموجه، نشوند؛ چنان‌که ضرورت داشته برای شهروندان، سوخت اتومبیل تقریباً رایگان در حدود لازم تامین کنیم.»

رضاپناه با بیان اینکه برای حدود ۱۲ میلیون هکتار زمین کشاورزی کشور نیاز به کود مناسب وجود دارد، تصریح کرد: «کود‌های شیمیایی ازته، فسفره و پتاسه، عناصر اصلی سیستم تولید گیاهی هستند.»

به گفته رئیس اتحادیه انجمن‌های علوم گیاه‌پزشکی ایران، با کمبود کود در کشور، سیستم تولید دامی و شیلات نیز به خطر می‌افتد و این زنجیره می‌تواند کشور را در بسیاری از حوزه‌ها دچار مشکل کند.

او در ادامه با اشاره به اهمیت حرکت به سمت نظام کشاورزی ارگانیک خاطرنشان کرد: «در این نظام، مصرف کود‌های شیمیایی مصنوعی ممنوع است و معمولاً از کود‌های طبیعی و بیولوژیک استفاده می‌شود. همچنین با توجه به پیشینه و تمدن ایران که کشاورزی خوب و قنات‌های متعدد داشت، ما باید در بحث کشاورزی ارگانیک در جهان و حداقل منطقه پیشرو باشیم و ساختارساز شویم.»

رئیس اتحادیه انجمن‌های علوم گیاه‌پزشکی ایران تأکید کرد: «با وجود کاهش تولید یا دشواری انتقال کود شیمیایی در جهان در پی جنگ اوکراین و اخیراً خاورمیانه و کاهش تولید محصولات کشاورزی، در شرایط خوف و رجا قرار گرفته‌ایم. اما نباید فراموش کرد زمانی که کود شیمیایی به جایی نمی‌رسد، باید کشاورزی ارگانیک را جدی بگیریم. بهترین حالت آن است که هر دو نظام، یعنی مدل رایج و ارگانیک، با هم کار کنند.»

این کارشناس حوزه کشاورزی که دبیری طرح کاهش مصرف سموم و کود‌های شیمیایی را در کارنامه دارد، با اشاره به اهداف اروپا برای رسیدن به میانگین ۲۵ درصد کشاورزی ارگانیک تا سال ۲۰۳۰ تصریح کرد: «آیا ما حتی تلاش می‌کنیم به ۲.۵ درصد برسیم؟ آیا از انجمن‌های علمی و کشاورزی ارگانیک حمایت می‌شود؟ آیا ساختار شایسته آن را در کشور و منطقه ساخته‌ایم که اکنون، در شرایط جنگ، از آن بهره ببریم؟»

رئیس اتحادیه انجمن‌های علوم گیاه‌پزشکی ایران در بخش دیگری از سخنان خود به روش‌های پیشرفت در حوزه کشاورزی ارگانیک اشاره کرد و گفت: «حدود ۸۰ درصد هوا ازت است و برخی گیاهان مانند یونجه، شبدر، سویا، حبوبات و لوبیا می‌توانند ازت هوا را به‌رایگان جذب کنند و در کشت بعدی نیز سبب رشد گیاه شوند. این راز کشاورزی ارگانیک است و با کشت این گیاهان می‌توان خاک را تقویت کرد. برای مثال کشاورزی که در پاییز و زمستان، شالیزار را خشک و شبدر می‌کارد، نه‌تنها نیاز‌های دام‌های خود را تامین می‌کند، بلکه خاک را پربرکت نگه می‌دارد و اگر چند سال این همت را داشته باشد، زمین را از کود شیمیایی ازته بی‌نیاز خواهد کرد و کم‌کم به عرضه‌کننده محصول ارگانیک تبدیل می‌شود.»

نایب‌رئیس شبکه بین‌المللی فناوری و نوآوری ارگانیک با بیان اینکه ممکن است در سال نخست، میزان محصول کمی کاهش یابد، افزود: «در سال‌های بعد محصول افزایش می‌یابد. ما آن‌قدر در تکنولوژی‌ها و فناوری‌های بیولوژیک رشد کرده‌ایم که به‌راحتی حتی جلوی کاهش محصول سال اول را نیز می‌توانیم بگیریم و با کمک کود‌های طبیعی و معدنی مجاز، توان تولید ارگانیک خود و کشورمان را به رخ منطقه بکشیم و در سطح فراسرزمینی نیز تولیدکننده سویا ارگانیک یا دیگر محصولات وارداتی باشیم. به‌تدریج مرغ ارگانیک و دام ارگانیک نیز از وابستگی به نهاده‌های تولید غیرارگانیک خارج خواهد شد.»

دانشیار موسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور پیشنهاد داد: «دو وزارتخانه کشاورزی و نفت و نهاد‌های وابسته به آن‌ها باید تعامل بیشتری داشته باشند تا گرانی نهاده‌های تولید محصولات کشاورزی رقم نخورد؛ حتی به دلیل جنگ. به همان دلیل که سوخت اتومبیل شهرنشین‌ها نباید گران شود، همین منطق کافی است که گرانی کود شیمیایی و حتی غیرشیمیایی برای تولید رایج و تولید ارگانیک رقم نخورد.»

او در پایان خاطرنشان کرد: «عدم گرانی کود شیمیایی و همزمان حمایت از تولید ارگانیک برای یک تا دو دهه لازم است. اکنون ۹۵ درصد سیستم کشاورزی رایج را با کود شیمیایی پیش می‌بریم و باید حداقل ۵ درصد را به سیستم ارگانیک اختصاص دهیم و از آن حمایت کنیم.»