iran-emrooz.net | Tue, 28.04.2026, 16:34

نجمه بزرگمهر و اندرو انگلند / فایننشال تایمز / ۲۸ آوریل ۲۰۲۶

در زمانی که حملات هوایی آمریکا و اسرائیل ایران را هدف قرار داده بود، جناح‌های رقیب در این کشور در نمایشی کم‌سابقه از وحدت کنار یکدیگر قرار گرفتند و در حمایت از نظام، در آنچه نبردی حیاتی تلقی می‌کردند، هم‌صدا شدند.

با این حال، در سه هفته‌ای که از اجرای آتش‌بس می‌گذرد، شکاف‌های دیرینه میان اردوگاه‌های رقیب در درون نخبگان سیاسی ایران بار دیگر آشکار شده و به شکل‌گیری بحثی داخلی درباره گام بعدی جمهوری اسلامی دامن زده است.

در کانون این اختلاف — که در مجلس و رسانه‌های دولتی نمود یافته — تلاش سیاستمداران تندرو برای مخالفت با مذاکره جمهوری اسلامی با آمریکا بر سر برنامه هسته‌ای قرار دارد.

هدف اصلی آنها محمدباقر قالیباف، رئیس باسابقه مجلس است که اوایل همین ماه در پاکستان مذاکراتی را با جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، هدایت کرد. سیاستمداران نزدیک به جبهه پایداری، یک جریان تندروی بانفوذ، مدعی شده‌اند که مذاکره‌کنندگان به‌طور کامل از دستورالعمل‌های تعیین‌شده توسط رهبر جدید، آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای، پیروی نکرده‌اند.

محمود نبویان، نماینده مجلس و نزدیک به جبهه پایداری که در پاکستان همراه تیم مذاکره‌کننده ایران بود، به رسانه‌های داخلی گفت: «مذاکره در حال حاضر خسارت محض است و هیچ‌کس نباید به سمت مذاکره برود.»

او گنجاندن برنامه هسته‌ای ایران در مذاکرات را «اشتباه راهبردی» خواند و تلویحاً اشاره کرد که این امر خواست رهبر عالی نبوده است. علی خضریان، دیگر سیاستمدار تندرو، نیز به تلویزیون دولتی گفت که رهبر عالی با ادامه مذاکرات مخالف است.

نبویان افزود: «مسئولان باید بدانند که در این مقطع حساس، وظیفه آنها اطاعت کامل و اجرای دقیق رهنمودهای رهبر عالی است.»

روز دوشنبه، ۲۶۱ نفر از ۲۹۰ نماینده مجلس با صدور بیانیه‌ای از قالیباف و سایر مذاکره‌کنندگان حمایت کردند. با این حال، چهره‌های شاخص جبهه پایداری در میان امضاکنندگان این بیانیه حضور نداشتند.

اگرچه خامنه‌ای با صدور بیانیه‌ای از مذاکرات حمایت کرده، اما غیبت او از انظار عمومی از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه — که گفته می‌شود به دلیل جراحات ناشی از حملاتی است که در آن پدرش، علی خامنه‌ای، رهبر دیرینه جمهوری اسلامی کشته شد — بر ابهامات افزوده است.

این وضعیت همچنین نشان می‌دهد که ترور چهره‌های ارشد، از جمله خامنه‌ای پدر که نزدیک به چهار دهه تجربه در مدیریت و مهار اختلافات داخلی داشت، نسلی جدید از رهبران را در برابر عمیق‌ترین بحران جمهوری اسلامی قرار داده است.

نورنیوز، رسانه‌ای نزدیک به نهادهای امنیتی، اعلام کرد که ایران «شاید در حساس‌ترین مقطع تاریخ خود» قرار دارد و بر «ضرورت بی‌تردید داشتن یک صدای واحد» تأکید کرد.

این موضوع پس از آن برجسته‌تر شد که دور دوم مذاکرات برنامه‌ریزی‌شده در پاکستان برای آخر هفته، به دلیل اصرار ایران بر لغو محاصره تنگه هرمز توسط آمریکا پیش از هرگونه گفت‌وگو، به شکست انجامید.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، که روز شنبه اعلام کرد سفر تیم مذاکره‌کننده آمریکا را لغو می‌کند، از غیبت علنی خامنه‌ای بهره برده و مدعی شد که «در درون رهبری ایران درگیری و سردرگمی شدیدی وجود دارد» و «هیچ‌کس — even خودشان — نمی‌داند چه کسی مسئول است.»

به گفته فردی مطلع از مذاکرات، ایران پیشنهادی به آمریکا ارائه کرده تا در ازای بازگشایی تنگه و پایان جنگ، توافقی حاصل شود. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز دوشنبه به شبکه فاکس نیوز گفت که این پیشنهاد «بهتر از چیزی است که تصور می‌کردیم ارائه دهند.»

با این حال، او افزود: «هنوز پرسش‌هایی وجود دارد درباره اینکه آیا فرد ارائه‌دهنده این پیشنهاد، اختیار لازم برای این کار را داشته است یا نه.»

رهبران ارشد ایران تأکید دارند که مراکز مختلف قدرت در جمهوری اسلامی — از جمله سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که با بر عهده گرفتن مدیریت عملیاتی جنگ، نفوذ بیشتری یافته — در حال هماهنگی هستند.

قالیباف — که خود از تندروها محسوب می‌شود و به خامنه‌ای نزدیک است — به همراه مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور اصلاح‌طلب ایران، و رئیس قوه قضاییه، در واکنش به ترامپ پیام‌هایی مشابه در شبکه ایکس منتشر کردند و نوشتند: «در ایران ما، تندرو و میانه‌رو وجود ندارد.»

آنها افزودند: «ما همه ایرانی و انقلابی هستیم. با وحدت استوار ملت و دولت و با تبعیت کامل از رهبر عالی، متجاوز جنایتکار را از اقداماتش پشیمان خواهیم کرد.»

حمیدرضا ترقی، سیاستمدار محافظه‌کار نزدیک به رهبری اما دارای ارتباط با محافل رادیکال‌تر، گفت: «هیچ‌گونه رقابت قدرتی میان رهبران ارشد وجود ندارد. رهبر عالی کاملاً کنترل اوضاع را در دست دارد و هیچ‌کس جرأت سرپیچی از دستورالعمل‌های او را ندارد.»

ساختار حکمرانی در ایران از دیرباز متشکل از جناح‌های رقیب بوده که اغلب به‌صورت علنی به یکدیگر حمله می‌کنند. تندروها از نظر ایدئولوژیک با مذاکره با آمریکا مخالف‌اند — کشوری که در یک سال گذشته دو بار در میانه مذاکرات هسته‌ای به ایران حمله کرده — در حالی که اصلاح‌طلبان خواهان تعامل بیشتر با غرب برای کاهش تحریم‌ها و تقویت نظام هستند.

دور اخیر مجادلات همچنین حول رقابت‌های شخصی می‌چرخد. قالیباف، که عملگرا و کمتر ایدئولوژیک تلقی می‌شود، در انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۴ با سعید جلیلی، چهره برجسته تندرو مورد حمایت جبهه پایداری، رقابت کرد. هر دو در نهایت از پزشکیان شکست خوردند.

تا این لحظه، مقامات ایرانی بر خواسته خود مبنی بر رفع محاصره تنگه پیش از ازسرگیری مذاکرات با واشنگتن پافشاری کرده‌اند. آنها همچنین تأکید دارند که ایران باید بتواند از کشتی‌ها در این تنگه عوارض دریافت کند، حق غنی‌سازی اورانیوم را حفظ کند و ذخایر اورانیوم با غنای بالا را به آمریکا منتقل نکند.

به گفته تحلیلگران، حضور گسترده هیأت ایرانی در دور نخست مذاکرات — حدود ۷۰ نفر از جمله مقامات ارشد دفاعی — نشان‌دهنده سطح بالای هماهنگی بوده است.

یکی از دیپلمات‌های خارجی نسبت به بزرگ‌نمایی این تنش‌ها هشدار داد و گفت: «اختلاف نظر وجود دارد، اما این به معنای شکاف‌های عمیق نیست. دولت یک دیدگاه دارد، قالیباف دیدگاهی دیگر، سپاه هم دیدگاه خود را دارد، اما این همیشه همین‌طور بوده است.»

با این حال، دیپلمات دیگری گفت وضعیت خامنه‌ای هماهنگی را دشوارتر کرده است: «به دلایل عملی، برای رهبر عالی دشوار است که کاملاً در رأس امور باشد. او در خفا به سر می‌برد... ایرانی‌ها از ترورهای گذشته درس گرفته‌اند.»

به گفته او، «حتی حداقل میزان ارتباط میان سطوح مختلف و رهبر تقریباً غیرممکن شده است.» با این حال تأکید کرد که «بیشتر ارکان نظام خواهان آتش‌بس هستند.»

در حالی که رهبری همچنان تلاش می‌کند تصویری منسجم ارائه دهد، بسیاری در ایران نگران بازگشت به درگیری آشکار با آمریکا و اسرائیل در صورت عدم پیشرفت مذاکرات هستند و تندروها را به افزایش تنش‌های سیاسی متهم می‌کنند.

محمدصادق جوادی‌حصار، سیاستمدار اصلاح‌طلب، گفت: «اگر جبهه پایداری به کارزار خود علیه تصمیمات اتخاذشده در سطوح عالی ادامه دهد، این یک خودتخریبی خواهد بود. بدون تردید، آنها در تلاش‌اند فضای سیاسی را برای آینده خود باز کنند... اگر قادر به ایجاد تغییر بودند، اکنون در حال ناله کردن نبودند.»

از زمان انتشار اولیه، تصویری مونتاژشده که ادعا می‌شد جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، و محمدباقر قالیباف را در حال حضور در تلویزیون نشان می‌دهد، از این مقاله حذف شده است.