iran-emrooz.net | Mon, 16.02.2026, 10:18

کاهش شدید ریزش‌های جوی در حوضه‌های اصلی آبریز و اثر آن بر مخازن سدها، ضرورت آمادگی برای سازگاری با خشکسالی را فراهم کرده است. در پی کاهش بارندگی‌ها و خشکسالی‌های اخیر، تنش آبی شدت گرفته است و مدیریت، نظارت و کنترل این وضعیت نیازمند عزم و اراده جدی مسئولان و رعایت الگوی مصرف است. آسیب‌شناسی، بررسی و ارائه راهکار برای مقابله و پیشگیری از آثار و پیامدهای این موضوع یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است.
به گزارش ایلنا، کارشناسان بر این باور هستند علاوه بر ‌کاهش شدید ریزش‌های جوی در حوضه‌های اصلی آبریز و اثر آن بر مخازن سدها، عواملی از جمله بی‌توجهی به رعایت الگوی مصرف آب، استفاده از منابع آب شُرب در مصارف کشاورزی و دامداری و استفاده بی‌رویه از آب شُرب برای باغات که بر اساس یک بدعت جدید در خانه‌باغ‌های اطراف شهرها باب شده است، از دلایل عمده افزایش کم‌آبی در کشور و به تبع آن استان مرکزی است.

برداشت ۷۰ درصدی از ذخایر آبی ایران در ۳۰ سال گذشته

یک فعال حوزه آب با بیان اینکه میزان برداشت از ذخایر آبی ایران در بازه زمانی ۳۰ سال گذشته حدود ۷۰ درصد برآورد شده است، گفت: این موضوع سبب ناترازی منابع آبی و ایجاد بحران‌های پیش رو برای کشور شده است. متوسط بارندگی سالانه در ایران حدود ۲۵۰ میلی‌متر و این شاخص در جهان حدود ۸۰۰ میلی‌متر است. این موضوع نشان می‌دهد که ایران به طور کلی کشوری خشک و کم آب محسوب می‌شود. از سوی دیگر بررسی‌ها حاکی از این مسئله هستند که متوسط تبخیر سالانه آب در جهان برابر ۷۰۰ میلی‌متر است، در حالی که این شاخص در ایران ۲۱۰۰ میلی‌متر است.

محمدرضا جمالی افزود: از یک سو متوسط میزان بارندگی ایران کمتر از متوسط بارندگی جهانی و از سوی دیگر متوسط تبخیر سالانه ایران ۳ برابر متوسط جهان است که این نشان از محدودیت و کمبود منابع آبی در ایران نسبت به جهان است. منطق و خردجمعی حکم می‌کند که الگوی بهره‌برداری از منابع آبی در ایران می‌بایست نسبت به متوسط جهان بسیار محافظه‌کارانه و مناسب با شرایط اقلیمی و پتانسیل منابع آبی و در نتیجه به سمت تولید محصولات کشاورزی با نیاز آبی کمتر و ارزش بازدهی اقتصادی بالا باشد. اما متأسفانه در سال‌های اخیر آمار تولید محصولات کشاورزی این موضوع را تأیید نمی‌کند.

وی ادامه داد: مواردی از قبیل افزایش جمعیت در بازه زمانی ۱۰۰ سال اخیر به ۱۰ برابر و ترکیب جمعیت روستایی از ۷۵ درصد به ۲۳ درصد و افزایش جمعیت شهرها از ۲۵ درصد به ۷۷ درصد رسیده است. با توجه به توضیحات ارائه شده موارد دیگری جمله حفر چاه‌های غیرمجاز، صدور پروانه‌های بهره‌برداری فراوان، انتقال آب به اراضی غیر شرب، تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی، ساخت باغ ویلاهای متعدد، کشت محصولات آب‌بر، رشد صنایع آب‌بر، در نهایت این شرایط را برای کشور به وجود آورده است. در این راستا باید این هشدار داده می‎ شود که اگر امروز چاره‌ای اندیشه نگردد، فردا خیلی دیر است.

این فعال حوزه آب به قنات و کاریز به عنوان مهمترین اختراعات و فناوری‌های ساخته شده توسط انسان اشاره کرده و اظهار داشت: با اختراع قنات، فناوری ساخت کاریز در اوایل هزاره ۵ پیش از میلاد در مناطق خشک کوهستانی گسترش پیدا کرد و به کشاورزان این مناطق اجازه داد تا بتوانند در دوره‌های طولانی خشکی که آب سطحی پیدا نمی‌شود به کشاورزی بپردازند. از یک سو قنات‌ها از عمده‌ترین منابع تأمین آب به شمار می‌رفتند و از سوی دیگر کاریزها بودند که وظیفه تأمین آب به مزارع بیش از ۶۰ هزار روستای ایران را بر عهده داشته‌اند. به همین دلیل قنوات توسعه پایدار منابع آبی کشور بوده‌اند.

جمالی تصریح کرد: متأسفانه با ورود فناوری جدید چاه‌های عمیق جانشین قنات شدند و استفاده از موتور پمپ به تدریج رایج شد و تمامی ایران را در بر گرفت. احداث و حفر چاه‌های عمیق، بدون برنامه‌ریزی باعث خشک شدن ۹۰ درصد از قنوات شد، به گونه‌ای که احیای آنها در شرایط فعلی امکان‌پذیر نیست. زیرا حفر چاه‌های عمیق سطح آب را به میزان زیادی پایین برده و این موضوع باعث شده از منابع ذخیره شده آب‌های زیر‌زمینی که از آغاز خلقت باران و برف در دشت‌ها و آبخوان‌ها ذخیره شده بود، استفاده گردد. این نکته را باید در نظر داشت که اگر قنات‌ها دوباره زنده شوند، سرزمین ایران جان دوباره می‌گیرد.

وی بیان داشت: بخش وسیعی از فلات ایران در اقلیم گرم و خشک قرار دارد و به دلیل وجود آب و هوای خشک و نبود رطوبت کافی، در این منطقه بادهای گرم و خشک می‌وزد که در نهایت باعث گرما و خشکی هوا می‌شود. به همین دلیل است که هسته‌های اولیه شکل‌گیری تمدن‌ها در عصر باستان بیشتر در کنار رودخانه‌های ایران شکل گرفته است. این گونه زیستی انسان‌های پیشین نشان می‌دهد که آب در زندگی بشر نقش بنیادین دارد. آب مایه حیات تمامی موجودات زنده است، بدون آب امکان حیات هیچ موجود زنده‌ای وجود ندارد. اهمیت آب در کره زمین از هیچکس پنهان نیست و حیات و زندگی کره خاکی به این عنصر وابسته است.

ردپای اکولوژیکی و اثرات کلان صنایع بر محیط‌زیست

رئیس هیئت‌مدیره شبکه محیط‌زیست و منابع‌طبیعی استان مرکزی نیز با اشاره به بحران آب در این استان، گفت: وضعیت منابع آبی سطحی و زیرسطحی استان در شرایط مناسبی قرار ندارد. شاید بحرانی‌ترین و فاجعه‌بارترین قسمت در این حوزه، وضعیت منابع آبی زیرسطحی و آب‌های زیرزمینی استان است. در بازه زمانی سال‌های گذشته، در راستای مصرف منابع آبی شرایط حادی را در استان مرکزی پشت سر گذاشته‌ایم. همچنین در حوزه مدیریت منابع آب‌های زیرزمینی که بتوان در قالب یک سند آمایش کلان این منابع آبی را در استان مدیریت و راهبری کرد، با فقدان یک برنامه جامع روبرو هستیم.

سیاوش آقاخانی  افزود: متأسفانه در حوزه منابع آبی، آینده مشخص و شفافی در استان مرکزی نداریم و وضعیت منابع آبی بسیار نگران کننده است. در حال حاضر اکثر دشت‌های اساسی این استان در شرایط بحرانی و حادی قرار دارند و هنوز هم نتوانستیم در سطح استان اولویت‌بندی فعالیت‌ها را در این زمینه انجام دهیم. در بحث آب‌های سطحی نیز متأسفانه فقدان یک برنامه جامع و یک سند آمایش مشخص، باعث شده است تا اکثر رودخانه‌های استان، از رودخانه‌های دائم که در بازه زمانی ۵۰ تا ۶۰ سال گذشته فعالیت می‌کردند، به رودخانه‌های فصلی تبدیل شوند و وضعیت مناسبی نداشته باشند.

وی از روند بی‌رویه احداث سدها و بندهای آبی فاقد فرایندهای مطالعاتی ابراز ناخرسندی کرده و ادامه داد: احداث سدها و بندهای آبی مطالعه نشده در بازه زمانی دهه‌های گذشته باعث شده است تا حیات رودخانه‌های استان مرکزی در معرض تهدید جدی قرار بگیرد. متأسفانه با چنین اقداماتی، تعریف آب‌برهای جدید و تعریف مصرف‌کننده‌های جدید در کنار کشاورزی ناپایدار و فقدان الگوی کشت، باعث شده است تا شریان حیاتی اکوسیستم‌های طبیعی و محیط‌زیست که رودخانه‌ها هستند با آسیب‌های جدی مواجه شوند. متأسفانه در حال حاضر در این زمینه هیچگونه برنامه و اقدام مشخصی وجود ندارد.

رئیس هیئت‌مدیره شبکه محیط‌زیست و منابع‌طبیعی استان مرکزی اظهار داشت: مهمترین و بزرگترین مقصر در بحث هدررفت منابع آب‌های زیرزمینی، بخش کشاورزی است. بخش کشاورزی با کشت ناپایداری که انجام می‌دهد، بالای ۸۰ درصد منابع آب‌های زیرزمینی را می‌بلعد و استان را دچار بحران جدی کرده است. متأسفانه متولیان این حوزه نیز تا این لحظه هیچگونه اقدام مؤثر و کاربردی را در این راستا اجرایی نکرده‌اند. به عنوان مثال نخستین و شاید مؤثرترین موضوع، بحث فقدان الگوی کشت در حوزه کشاورزی در استان است. چرا که هنوز نتوانستیم الگوی کشت را نهادینه و اجرایی کنیم و اقدامات مؤثری در این زمینه نداشته‌ایم.

آقاخانی تصریح کرد: به‌رغم اینکه در برنامه ششم توسعه پیگیری‌های متعددی در راستای الگوی کشت انجام شده بود و دستورکار مشخصی وجود داشت و به‌رغم اینکه کشور دچار بحران آبی است، اما متأسفانه الگوی کشت یکی از موارد بر زمین مانده است و هنوز در بخش کشاورزی دچار خلاء جدی هستیم. بحث فقدان الگوی کشت نه تنها منابع آب‌های زیرزمینی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه امنیت زیستی را نیز با تهدید مواجه می‌کند. یکی از پاشنه‌آشیل‌های بحث مدیریت منابع آب‌های زیرزمینی را باید در بحث الگوی کشت کشاورزی پیگیری کرد. این مباحث، یکی از موضوعات مهمی است که تا این لحظه مغفول مانده و اجرای آن می‌تواند بسیار مؤثر باشد.

وی بیان داشت: بعد از بخش کشاورزی، حوزه صنعت را باید مقصر دوم در بحث چالش‌های حوزه آب معرفی کرد. بخش عمده‌ای از بارگذاری صنایعی که در سطح استان انجام می‌شود و سال‌های گذشته نیز انجام شده است، صنایع آب‌بر هستند. بارگذاری صنعت پتروشیمی در شهرستان خمین، بارگذاری صنعت پتروشیمی در دشت شهرستان شازند، از جمله این موارد هستند. در کنار آن صنایع کوچک و بزرگی که بدون توجه به منابع آب‌های زیرزمینی در استان، بارگذاری می‌شوند. حتی صنایعی که در استان‌های دیگر به‌رغم آب‌بر بودن و از بین برنده منابع آبی برای آنها محدودیت‌هایی قائل می‌شوند، متأسفانه در استان مرکزی برای آنها فرش قرمز پهن می‌شود.

رئیس هیئت‌مدیره شبکه محیط‌زیست و منابع‌طبیعی استان مرکزی تأکید کرد: بسیاری از صنایعی که در سال‌ها و دهه‌های گذشته در این استان راه‌اندازی شده‌اند، پایداری اکولوژیکی ندارند و در بازه زمانی بلندمدت ضرر آنها بسیار بیشتر از منافع آنها برای اقتصاد استان است. باید ردپای اکولوژیکی و اثرات کلان این صنایع بر محیط‌زیست استان در نظر گرفته شود. چرا که این صنایع، از آن دسته صنایعی هستند که باید در حاشیه دریاها و اقیانوس‌ها بارگذاری شوند. همچنین بحث سوم در حوزه منابع آبی، بحث مصارف خانگی و شهری و روستایی است. این موضوع نیز یکی از معضلات و مشکلاتی است که مباحث اکولوژیکی بسیاری دارد.

آقاخانی به موضوع فقدان یک برنامه آمایش مشخص در حوزه منابع آبی اشاره کرده و ابراز داشت: در حال حاضر در استان مرکزی فقدان یک برنامه آمایش مشخص در راستای حفاظت از منابع آبی، نه تنها پایداری اکوسیستم‌های آبی را تحت تأثیر قرار داده است، بلکه می‌تواند در حوزه‌های دیگری زیستی، از جمله مدیریت خاک، آلودگی هوا، پیامدهای اجتماعی توسعه ناپایدار، چالش ایجاد کند. در این راستا لازم است که این سیستم و سند آمایش استان را با یک نگاه اکولوژیکی بازنگری کرده و ظرفیت‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سرزمینی خود را در قالب یک برنامه اجرایی متبلور کنیم.

ضرورت ایجاد توازن در مدیریت تأمین و مصرف آب

عضو کمیسیون آب، کشاورزی، منابع‌طبیعی و محیط‌زیست مجلس که به عنوان نماینده مردم شهرستان‌های اراک، کمیجان و خنداب در خانه ملت حضور دارد، به بحران جهانی در حوزه آب اشاره کرده در این خصوص گفت: مشکلات و چالش‌های آب یک ابرچالش جهانی و ملی است. تغییر اقلیم جهانی و خشکسالی‌ها در بازه زمانی ۵ سال اخیر سبب شده است تا میزان، محل و نوع بارندگی‌ها در کشور و به تبع آن در استان مرکزی نیز تغییر کند. شرایط به گونه‌ای است که که اگر در گذشته، سالیانه بیش از ۲۵۰ میلیمتر بارش در این استان داشتیم، در حال حاضر میزان این بارش‌ها به حدود ۲۰۰ میلیمتر رسیده است.

نادرقلی ابراهیمی افزود: در شرایط فعلی ایجاد توازن در مدیریت تأمین و مصرف آب، در تمامی بخش‌ها ضرورت دارد. مصرف آب در ایران روی حساب نیست و ۲ برابر مصرف دنیا است. در صنعت از آب تازه استفاده می‌کنیم و در کشاورزی از روش غرقابی بهره می‌بریم که این روش‌ها باید تغییر کند. این موضوع، تکلیف قانونی برنامه هفتم توسعه است و باید تراز مدیریت تأمین و مصرف ایجاد شود. دولت باید جرائم قانونی برای مازاد الگوی مصرف را اجرایی کرده و از کنتورهای هوشمند در تمامی بخش‌ها استفاده کند. باید با همت بیشتری بکار گرفته شود تا به این نتیجه دست پیدا کنیم.

وی به وقوع تنش آبی در تعدادی از استان‌های کشور و همچنین در استان مرکزی اشاره کرده و در این خصوص ادامه داد: ۶ استان کشور در شرایط تنش آبی قرار دارند. در استان مرکزی نیز ۲ شهرستان اراک و ساوه و همچنین بسیاری از روستاهای این استان دچار تنش آبی هستند. بر این اساس و طبق قانون برنامه هفتم توسعه کشور، واحدهای تولیدی و صنعتی بایستی به صورت انفرادی یا با ایجاد کنسرسیوم، آب مورد نیاز خود را از طریق آب‌های برگشتی تأمین کرده یا آن را با انتقال آب از دریا تأمین کنند. همچنین انتقال آب از یک حوضه به یک حوضه دیگر، یک فرایند قانونی است و این موضوع مطرح شده تا محقق شود.

عضو کمیسیون آب، کشاورزی، منابع‌طبیعی و محیط‌زیست مجلس که به عنوان نماینده مردم شهرستان‌های اراک، کمیجان و خنداب در خانه ملت حضور دارد، به موضوع حقابه استان مرکزی که توسط استان‌های مجاور گرفته شده اشاره کرده و اظهار داشت: متأسفانه در بازه زمانی سال‌های گذشته حقابه استان مرکزی توسط استان‌های مجاور گرفته شده است. حقابه حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعبی این استان باید پس داده شود و یا از سرشاخه‌های جدید اختصاص گردد. این حقابه باید به صورت کامل توسط وزارت نیرو و از استان‌های مجاور ادا شود. بارها در جلسات متعدد استانی و ملی بر روی این موضوع تأکید شده است.