iran-emrooz.net | Tue, 10.02.2026, 15:33

دامین کرینگتون / گاردین / سه‌شنبه ۱۰ فوریه ۲۰۲۶

تحلیلگران اطلاعات دریایی هشدار داده‌اند که نفتکش‌های فرسوده در ناوگان سایه‌ای ایران که برای دور زدن تحریم‌ها به کار گرفته می‌شوند، یک «بمب ساعتی» هستند و تنها مسئله، زمان وقوع یک فاجعه زیست‌محیطی ویرانگر است.

به گفته آنان، چنین نشت نفتی می‌تواند حتی بسیار بزرگ‌تر از فاجعه اکسون والدز در سال ۱۹۸۹ باشد؛ حادثه‌ای که طی آن ۳۷ هزار تن نفت خام وارد دریا شد.

شرکت «پل استار گلوبال» ۲۹ فروند کشتی ایرانی را بررسی کرده است که پس از توقیف نخستین نفتکش ونزوئلایی توسط آمریکا در ماه دسامبر، با خاموش کردن سامانه‌های شناسایی ماهواره‌ای خود از دید خارج شده بودند. به گفته تحلیلگران، نیمی از این کشتی‌ها قدمتی بیش از عمر ایمن توصیه‌شده ۲۰ ساله داشتند و از آنجا که در خفا فعالیت می‌کنند، گمان می‌رود به‌خوبی نگهداری نشده و الزامات ایمنی بین‌المللی را رعایت نکنند.

در سال‌های اخیر بیش از ۵۰ حادثه مرتبط با نفتکش‌های ناوگان سایه‌ای در سراسر جهان گزارش شده است؛ از برخورد کشتی‌ها گرفته تا نشت نفت. بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، ۹ لکه نفتی از تایلند تا ایتالیا و مکزیک به کشتی‌های ناوگان تاریک روسیه نسبت داده شد. با این حال، ناوگان سایه‌ای ایران تاکنون کمتر مورد بررسی قرار گرفته است.

بر اساس این تحلیل جدید، هفت فروند از ۲۹ کشتی در دسته «ریسک بسیار بالا» قرار گرفته‌اند، زیرا بیش از ۲۵ سال عمر دارند و سه فروند نیز قدمتی بیش از ۳۰ سال دارند. پنج کشتی هم‌زمان هم فرسوده‌اند و هم در رده «نفتکش‌های بسیار بزرگ حمل نفت خام» (VLCC) قرار می‌گیرند که ظرفیت حمل حدود ۳۰۰ هزار تن نفت را دارند.

تحلیلگران می‌گویند نفتکش‌های ناوگان سایه‌ای معمولاً فاقد بیمه هستند؛ به این معنا که هزینه پاک‌سازی هر نشت نفتی بر عهده کشوری خواهد بود که فاجعه در آب‌های آن رخ می‌دهد. بر اساس برآوردی اخیر، این هزینه می‌تواند بین ۸۶۰ میلیون تا ۱.۶ میلیارد دلار باشد.

تخمین زده می‌شود ناوگان تاریک جهانی نفتکش‌ها شامل صدها کشتی باشد و برخی ارزیابی‌ها نشان می‌دهد این ناوگان حدود ۱۷ درصد کل ناوگان نفتکش‌های جهان را تشکیل می‌دهد. روسیه بزرگ‌ترین ناوگان سایه‌ای را در اختیار دارد و در دسامبر ۲۰۲۴، دو نفتکش فرسوده روسی پس از آنکه یکی غرق شد و دیگری به گل نشست، باعث نشت گسترده نفت در دریای سیاه شدند.

سلیم خان، رئیس بخش داده و تحلیل در پل استار گلوبال، گفت ناوگان سایه‌ای ایران شامل برخی از قدیمی‌ترین نفتکش‌هایی است که در میان ناوگان‌های موجود مشاهده شده‌اند و برخی از آن‌ها مدت‌هاست از چرخه ایمن بهره‌برداری خارج شده‌اند.

او گفت: «این وضعیت شبیه یک بمب ساعتی است» و افزود وقوع حادثه «فقط مسئله زمان» است؛ یا یکی از این کشتی‌ها به گل می‌نشیند و متلاشی می‌شود، یا انفجاری منجر به نشت عظیم نفت رخ می‌دهد.

خان افزود: «این کشتی‌ها نفت حمل می‌کنند، اغلب تحت فشار، و حجم عظیمی از تجهیزات و ماشین‌آلات روی آن‌ها وجود دارد که باید کاملاً بی‌نقص کار کنند تا حادثه‌ای مانند آتش‌سوزی یا انفجار رخ ندهد.»

او ادامه داد: «مسئله اصلی، ابعاد فاجعه‌ای است که می‌تواند رخ دهد؛ این حادثه می‌تواند چندین برابر بزرگ‌تر از اکسون والدز باشد. اما در عین حال، این تجارت برای همه بازیگران بسیار پرسود است و همین باعث شده انگیزه زیادی برای ادامه آن وجود داشته باشد.»

مارک اسپالدینگ، رئیس بنیاد اقیانوس، گفت: «ناوگان سایه‌ای ایران یک تهدید زیست‌محیطی جدی و رو به رشد است. پرسش این نیست که آیا یک حادثه بزرگ رخ خواهد داد یا نه، بلکه این است که چه زمانی و کدام جوامع ساحلی و اکوسیستم‌های دریایی باید هزینه یک نظام کشتیرانی طراحی‌شده برای فرار از پاسخگویی را بپردازند.

ما عمیقاً نگران آن هستیم که بُعد زیست‌محیطی فعالیت‌های ناوگان سایه‌ای توجه کافی دریافت نکرده است.»

دولت ایران به درخواست برای اظهار نظر پاسخی نداد.

کشتی‌های ناوگان سایه‌ای از روش‌های فریبکارانه‌ای مانند استفاده از پرچم‌های جعلی، مالکیت صوری و مسدود کردن یا جعل سیگنال‌های سامانه شناسایی خودکار ماهواره‌ای (AIS) برای حمل کالاهای تحریمی استفاده می‌کنند. ارزش تجارت نفت تحت تحریم سالانه به ده‌ها میلیارد دلار می‌رسد. امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، در ماه اکتبر گفت تجارت ناوگان سایه‌ای روسیه سالانه ۳۰ میلیارد یورو ارزش دارد و ۳۰ تا ۴۰ درصد هزینه جنگ در اوکراین را تأمین می‌کند.

ایالات متحده در مقابله با نفتکش‌های ناوگان سایه‌ای فعال‌ترین کشور بوده و در ماه‌های اخیر کشتی‌های مرتبط با روسیه و ونزوئلا را توقیف کرده است. فرانسه، آلمان، استونی و کشورهای دیگر نیز به‌طور فیزیکی کشتی‌هایی از ناوگان تاریک را متوقف کرده‌اند. بریتانیا، با وجود آنکه کانال مانش یک گلوگاه مهم کشتیرانی است و کشتی‌ها ناچار به عبور از آب‌های سرزمینی آن هستند، تاکنون چنین اقدامی انجام نداده است.

با این حال، بریتانیا هفته گذشته تهدید کرد که یک نفتکش ناوگان سایه‌ای مرتبط با روسیه را توقیف خواهد کرد. آمریکا نیز در ماه ژانویه نفتکش «مارینرا»ی مرتبط با روسیه را از دریای کارائیب تا شمال اقیانوس اطلس تعقیب کرد و با کمک بریتانیا، آن را بین اسکاتلند و ایسلند توقیف نمود.

تحلیل پل استار گلوبال درباره ناوگان سایه‌ای ایران نتیجه‌گیری می‌کند: «ترکیب سن بالای کشتی‌ها، نبود بیمه غربی و کاهش استانداردهای نگهداری در شرایط تحریم، خطر بروز خسارات فاجعه‌بار زیست‌محیطی را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد.»

بر اساس این گزارش، تنها یک حادثه مرتبط با یکی از نفتکش‌های بزرگ می‌تواند منجر به ایجاد لکه‌های سمی نفت در هزاران مایل مربع، مرگ گسترده حیات دریایی، آلودگی ۵۰۰ تا بیش از ۱۰۰۰ مایل خط ساحلی و آسیب شدید به سلامت انسان‌ها و معیشت آن‌ها شود.

این گزارش توصیه می‌کند سامانه‌های پایش ماهواره‌ای تقویت شود، بازرسی‌های بندری سخت‌گیرانه‌تر گردد ـ از جمله جلوگیری از ورود کشتی‌هایی که نمی‌توانند ایمنی خود را اثبات کنند ـ و همچنین تحریم‌هایی علیه مالکان واقعی کشتی‌های پرخطر اعمال شود. با این حال، خان گفت: «قطعاً هیچ تلاش هماهنگ بین‌المللی وجود ندارد.»

سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) مسئول تدوین چارچوب‌های مقرراتی است که توسط کشورهای عضو اجرا می‌شود. سخنگوی این سازمان گفت: «کشتی‌هایی که با مقررات ایمنی و زیست‌محیطی IMO مطابقت ندارند یا بدون شفافیت فعالیت می‌کنند، جان دریانوردان، محیط‌زیست دریایی و تجارت جهانی را به خطر می‌اندازند.»

کمیته حقوقی IMO در حال بازبینی قوانین و توافق‌های بین‌المللی دریایی موجود است تا مشخص شود چگونه می‌توان از آن‌ها مؤثرتر برای مقابله با فعالیت‌های غیرقانونی استفاده کرد. این کمیته همچنین در حال تدوین دستورالعمل‌های روشن‌تر برای ثبت کشتی‌هاست که بر بررسی پیشینه دقیق‌تر، شفافیت بیشتر و همکاری قوی‌تر میان کشورها برای جلوگیری از ثبت‌های جعلی و پرچم‌های دروغین تمرکز دارد.

سخنگوی دولت بریتانیا گفت: «بریتانیا متعهد به مختل کردن و بازدارندگی فعالیت کشتی‌های ناوگان سایه‌ای است. ما همچنان اقدامات قاطع، از جمله درخواست مدارک بیمه و تحریم کشتی‌های مظنون به فعالیت در ناوگان سایه‌ای که از کانال مانش عبور می‌کنند، انجام می‌دهیم. از اکتبر ۲۰۲۴ تاکنون، بریتانیا حدود ۶۰۰ کشتی مظنون به ناوگان سایه‌ای را از طریق این سازوکار مورد چالش قرار داده است.»