iran-emrooz.net | Mon, 26.01.2026, 16:56

جورجی کانچف و سامر سعید / وال‌استریت ژورنال / ۲۵ ژانویه ۲۰۲۶

ایران در سال ۲۰۲۵ بیش از هر زمان دیگری در سال‌های اخیر نفت صادر کرد و با دور زدن تحریم‌ها، نفت خام خود را عمدتاً به چین قاچاق کرد. با این حال، هم‌زمان سود حکومت از این کالا به‌شدت کاهش یافت.

کاهش قیمت جهانی نفت به کاهش درآمدهای نفتی ایران انجامیده است، اما بخش عمده این کاهش نتیجه شبکه‌ای از دلالان و خریداران است که از موقعیت آسیب‌پذیر و وابستگی شدید حکومت ایران به درآمدهای نفتی بهره‌برداری می‌کنند. این بازیگران می‌دانند تهران جز از طریق «ناوگان سایه» خود — شبکه‌ای جهانی از نفتکش‌های سالخورده که دولت ترامپ هدف تحریم‌ها و عملیات ویژه قرار داده — راهی برای فروش نفت تحریمی‌ خود ندارد.

اکنون، فعالان دخیل در تجارت نفت ایران برای جابه‌جایی این نفت، خواستار دریافت کارمزدهای بالاتری شده‌اند. خریداران نیز به‌طور فزاینده‌ای از محدودیت‌های اعمال‌شده بر ایران استفاده می‌کنند تا نفت تحریم‌شده ایران را با تخفیف‌های عمیق‌تری خریداری کنند.

کاهش درآمدهای نفتی، بحران اقتصادی در ایران را تشدید کرده است؛ بحرانی که به چندین روز اعتراضات مرگبار انجامید — بزرگ‌ترین چالش برای رهبران شیعه ایران در بیش از چهار دهه حاکمیت آن‌ها.

در همین ماه، ایالات متحده در واکنش به سرکوب اعتراضات توسط دولت ایران، تحریم‌های جدیدی علیه تهران اعمال کرد. وزارت خزانه‌داری آمریکا اعلام کرد این تحریم‌ها شامل افراد و نهادهایی می‌شود که به «پول‌شویی عواید حاصل از فروش نفت و محصولات پتروشیمی ایران در بازارهای خارجی» مرتبط هستند.

تهدید اقدام نظامی آمریکا علیه حکومت ایران فعلاً کمرنگ‌تر به نظر می‌رسد، هرچند مقام‌های دولت ترامپ می‌گویند «همه گزینه‌ها همچنان روی میز است». با این حال، مشکلات بنیادی که ایرانیان را به خیابان‌ها کشاند، همچنان پابرجاست؛ از جمله دشوارتر شدن فروش نفت.

اهمیت این موضوع برای بازارهای جهانی انرژی نیز بالاست: تهران که از اعضای بنیان‌گذار اوپک است، مسئول حدود ۳ درصد از تولید روزانه نفت جهان به شمار می‌رود. برخی تحلیلگران برآورد می‌کنند کل فروش نفت خام ایران در سال گذشته حدود ۳۰ میلیارد دلار بوده که به گفته آن‌ها، ایران تقریباً دو سوم آن را به‌عنوان سود حفظ کرده است. به گفته مقام‌های صنعت نفت و تحلیلگران، سود ایران در سال‌های پیش گاه به‌مراتب بیشتر بوده، هرچند آمار دقیقی در دست نیست.

گرگوری برو، تحلیلگر ارشد ایران و انرژی در شرکت مشاوره‌ای اوراسیا گروپ، می‌گوید: «تحریم‌ها باعث می‌شود ایرانی‌ها و دیگر فعالان این تجارت ناچار شوند واسطه‌های جدیدی برای دور زدن آن‌ها ایجاد کنند. همه هم سهم خودشان را برمی‌دارند.»

قطع اینترنت که هم‌زمان با گسترش اعتراضات در ایران در این ماه اعمال شد، دید اوپک نسبت به وضعیت کنونی بخش نفت ایران را به‌شدت محدود کرده و تلاش‌ها برای پایش سطح تولید و حفظ ثبات بازار را دشوارتر ساخته است.

به گفته نمایندگان کشورهای حاشیه خلیج فارس در اوپک، ارتباط میان آن‌ها و همتایان ایرانی‌شان به‌طور قابل‌توجهی مختل شده است.

ایران نفت خام خود را عمدتاً به پالایشگاه‌های کوچک چینی موسوم به «تی‌پات» می‌فروشد؛ پالایشگاه‌هایی که فعالیت بین‌المللی ندارند، اما برای رقابت در بازار داخلی چین به نفت ارزان نیازمندند.

کاهش درآمدهای نفتی، درآمدهای ارزی ایران را — که برای تأمین واردات و حمایت از پول ملی به‌شدت تضعیف‌شده، یعنی ریال، به آن وابسته است — کاهش داده است.

قیمت نفت خام در سال گذشته به دلیل افزایش تولید در سراسر جهان و نگرانی‌ها درباره وضعیت اقتصاد جهانی سقوط کرد. هر بشکه نفت برنت، شاخص جهانی نفت، اکنون حدود ۶۶ دلار معامله می‌شود و نفت خام معیار آمریکا حدود ۶۱ دلار قیمت دارد. هر دو، نسبت به یک سال قبل نزدیک به ۲۰ درصد کاهش یافته‌اند. قیمت‌ها در روزهای اخیر نوسان داشته‌اند، زیرا معامله‌گران احتمال اختلال در جریان عرضه را ارزیابی می‌کنند.

اعتراضات گسترده‌ای که در اواخر دسامبر در ایران آغاز شد، در پی کاهش شدید ارزش ریال شکل گرفت. سرکوب دولتی ظاهراً چند روز اعتراضات را فرو نشاند، اما وضعیت اقتصادی همچنان وخیم است. به گفته گروه «فعالان حقوق بشر در ایران»، شمار کشته‌شدگان ناآرامی‌ها از ۵ هزار نفر فراتر رفته است.

ترامپ اعلام کرده است که بر کشورهایی که با ایران دادوستد می‌کنند، تعرفه ۲۵ درصدی اعمال خواهد کرد؛ اقدامی که تهدیدهای پیش‌روی شریان حیاتی نفت ایران را افزایش می‌دهد.

برو می‌گوید: «سناریوی پایه من کاهش سرعت یا حتی افت تولید و صادرات نفت ایران است.» به گفته او، وخامت اوضاع داخلی یا فروپاشی حکومت احتمالاً این چشم‌انداز را بدتر خواهد کرد.

تأثیر اعلام تعرفه‌های ترامپ بر صادرات نفت ایران تاکنون آشکار نشده، اما همچنان تهدیدی جدی برای حکومت به شمار می‌رود. تحلیلگران می‌گویند واشنگتن شاید نخواهد بر چین — مهم‌ترین خریدار نفت ایران — تعرفه جدیدی وضع کند، به‌ویژه آن‌که با پکن به آتش‌بس تجاری دست یافته است. با این حال، اعمال عوارض جدید بر شرکای ایران می‌تواند دور زدن تحریم‌ها را برای تهران دشوارتر و پرهزینه‌تر کند.

از زمان جنگ ماه ژوئن با اسرائیل، تهران توانسته است با وجود تحریم‌ها، حجم صادرات نفت خود را تثبیت کند و حتی در برخی ماه‌ها افزایش دهد. بر اساس گزارش مؤسسه کپیتال اکونومیکس، ایران در ماه اکتبر نزدیک به دو میلیون بشکه در روز نفت صادر کرد که بالاترین رقم در چند سال اخیر به شمار می‌رود. در مجموع سال ۲۰۲۵، ایران بیش از هر سالی از ۲۰۱۸ به این‌سو نفت فروخت.

برای دستیابی به این هدف، ایران به چین و ناوگان سایه خود تکیه کرده است؛ ناوگانی که بنا بر داده‌های وب‌سایت رصد کشتی TankerTrackers.com، اکنون شامل ۶۱۳ نفتکش، از جمله ۱۸۰ نفتکش بسیار بزرگ، است.

پالایشگاه‌های کوچک تی‌پات چین که این ناوگان آن‌ها را تغذیه می‌کند، کمتر در معرض تحریم‌ها قرار دارند و عطش آن‌ها برای نفت تخفیف‌خورده، بشکه‌های ایرانی را جذاب می‌کند. بنا بر برآورد کپیتال اکونومیکس، نفت ایران حدود ۱۵ درصد از واردات نفت خام چین را تشکیل می‌دهد. چین واردات نفت ایران را در آمار رسمی خود لحاظ نمی‌کند.

با این حال، ایران تنها گزینه پیش‌روی تی‌پات‌ها نیست. نفت روسیه — که از زمان حمله مسکو به اوکراین در سال ۲۰۲۲ از سوی غرب طرد شده — نیز در فهرست خرید انرژی چین قرار دارد. این موضوع به خریداران چینی اجازه داده است تخفیف بیشتری برای نفت ایران مطالبه کنند.

از زمان اعمال تحریم‌های جدید غرب علیه ایران در سال گذشته، ارزش نفت خام ایران نسبت به نفت برنت کاهش یافته است: بنا بر داده‌های شرکت تحلیلی کلپر، در حالی که در ابتدای سال ۲۰۲۵ هر بشکه نفت ایران تنها یک دلار ارزان‌تر از شاخص جهانی فروخته می‌شد، تا پایان سال این اختلاف به ۸ دلار رسید.

رساندن نفت به پالایشگاه‌های چینی نیز دشوارتر و پرهزینه‌تر شده است.

هزینه انتقال‌های موسوم به «کشتی به کشتی» — که برای پنهان کردن منشأ واقعی محموله ضروری است — افزایش یافته، زیرا تمام حلقه‌های زنجیره تأمین که با نفت تحریمی کار می‌کنند، با هزینه‌های جدید روبه‌رو شده و قیمت‌های خود را بالا برده‌اند.

همایون فلک‌شاهی، رئیس تحلیل نفت خام در کلپر، می‌گوید: «مشکل اصلی لجستیک است. لجستیک یعنی هزینه بالاتر. لجستیک یعنی واسطه‌های بیشتر. و این یعنی درآمد کمتر.»

تحلیلگران می‌گویند ایران همچنان راه‌هایی برای دور زدن تحریم‌ها پیدا خواهد کرد، اما ناچار است با درآمدهای کمتر کنار بیاید.

با پیگیری نفتکش‌های ناوگان سایه توسط دولت ترامپ در آب‌های بین‌المللی، انتظار می‌رود هزینه‌های حمل‌ونقل نیز افزایش یابد. ایالات متحده تاکنون شش نفتکش را که نفت ایران، روسیه یا ونزوئلا را جابه‌جا کرده‌اند توقیف کرده و وعده اقدامات بیشتری داده است.

در همین حال، دستگیری نیکلاس مادورو، رهبر قدرتمند ونزوئلا، توسط دولت ترامپ در این ماه، تهران را از یک متحد قدیمی و شریک در بازار سیاه نفت محروم کرد. تمایل ترامپ به اشباع بازار با نفت ونزوئلا برای کاهش قیمت‌ها می‌تواند چالشی برای تهران ایجاد کند، هرچند بازسازی صنعت فرسوده ونزوئلا سال‌ها زمان خواهد برد. در کوتاه‌مدت، کاهش جریان نفت کاراکاس به چین می‌تواند به ایران اجازه دهد سهم بازار خود را در آن کشور افزایش دهد.

به گفته نمایندگان کشورهای خلیج فارس در اوپک، اگر خود حکومت ایران فروبپاشد، سیستم فروش نفت این کشور ممکن است از هم بپاشد.