نشست توجیهی اعضای دولت ترامپ درباره توافق

ایران اینترنشنال

چند مقام ارشد دولت آمریکا در یک نشست توجیهی با خبرنگاران، همزمان با انتشار متن تفاهم‌نامه میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران، جزئیات هر یک از بندهای این سند را تشریح کردند و کوشیدند به انتقادهای مطرح‌شده درباره مفاد آن پاسخ دهند.

آنها تاکید کردند که هیچ‌یک از امتیازهای اقتصادی پیش‌بینی‌شده در این تفاهم‌نامه بدون اجرای تعهدات حکومت ایران عملی نخواهد شد و همه مراحل به صورت تدریجی، قابل راستی‌آزمایی و مشروط به رفتار تهران خواهد بود.

بند اول؛ پایان جنگ و آغاز چارچوبی برای تغییر رفتار جمهوری اسلامی

مقام‌های آمریکایی در این نشست تاکید کردند که هدف اصلی این تفاهم‌نامه، پایان فوری درگیری‌ها، بازگشایی تنگه هرمز و ایجاد سازوکاری است که در آن هرگونه کاهش فشار بر حکومت ایران تنها در ازای تغییر رفتار جمهوری اسلامی انجام شود.

بر اساس بند نخست تفاهم‌نامه، ایالات متحده، جمهوری اسلامی ایران و متحدان آنها در جنگ جاری با امضای این سند، پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبهه‌ها از جمله لبنان را اعلام می‌کنند و متعهد می‌شوند از آغاز هرگونه جنگ یا عملیات نظامی علیه یکدیگر خودداری کرده و تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان را محترم بشمارند. همچنین توافق نهایی قرار است این آتش‌بس دائمی را تثبیت کند.

به گفته مقام‌های آمریکایی، برخلاف برخی روایت‌های رسانه‌ای، این بند هیچ تعهد تازه‌ای برای واشینگتن ایجاد نمی‌کند، بلکه چارچوبی طراحی شده است که هرگونه گشایش اقتصادی در آینده تنها در صورتی اتفاق بیفتد که حکومت ایران به تعهدات خود عمل کند.

بند دوم؛ احترام متقابل به حاکمیت

مقام‌های آمریکایی این بند را یکی از ساده‌ترین بخش‌های تفاهم‌نامه توصیف کردند و گفتند هدف آن ایجاد پایه‌ای برای کاهش تنش‌های دوجانبه است.

در این بند، دو کشور متعهد می‌شوند به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از مداخله در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.

به گفته آنها، این بند بیش از آنکه تعهد عملیاتی جدیدی ایجاد کند، چارچوب حقوقی مذاکرات آینده را مشخص می‌کند.

بند سوم؛ ضرب‌الاجل ۶۰ روزه برای توافق نهایی

مقام‌های آمریکایی تاکید کردند که تفاهم‌نامه، خود توافق نهایی نیست و هر یک از طرفین تا زمان دستیابی به توافق جامع می‌توانند از مذاکرات خارج شوند.

بر اساس این بند، دو طرف متعهد می‌شوند حداکثر ظرف ۶۰ روز - با امکان تمدید از طریق توافق متقابل - مذاکرات را به پایان رسانده و توافق نهایی را امضا کنند.

به گفته آنها، این بازه زمانی برای جلوگیری از فرسایشی شدن مذاکرات در نظر گرفته شده و اگر مشخص شود حکومت ایران صرفاً در حال وقت‌کشی است، آمریکا روند مذاکرات را متوقف خواهد کرد.

بند چهارم؛ رفع تدریجی محاصره دریایی

مقام‌های آمریکایی تاکید کردند که این بند به معنای خروج فوری نیروهای آمریکا از منطقه نیست.

مطابق این بند، ایالات متحده بلافاصله پس از امضای تفاهم‌نامه روند رفع محاصره دریایی ایران را آغاز می‌کند و ظرف ۳۰ روز آن را تکمیل خواهد کرد. همچنین آمریکا متعهد می‌شود ۳۰ روز پس از توافق نهایی، نیروهای خود را از مجاورت ایران خارج کند.

به گفته مقام‌های آمریکایی، منظور از این بند صرفاً بازگرداندن آرایش نظامی آمریکا به وضعیت پیش از آغاز جنگ است و این اقدام تنها در صورت رسیدن به توافق نهایی انجام خواهد شد.

بند پنجم؛ عبور رایگان کشتی‌ها از تنگه هرمز

مقام‌های آمریکایی این بند را یکی از مهم‌ترین دستاوردهای تفاهم‌نامه توصیف کردند و گفتند حکومت ایران عملاً پذیرفته است برای ۶۰ روز هیچ عوارضی از کشتی‌های تجاری دریافت نکند.

بر اساس این بند، ایران متعهد می‌شود عبور ایمن کشتی‌های تجاری را بدون دریافت هزینه میان خلیج فارس و دریای عمان تضمین کند و همزمان با عمان و سایر کشورهای ساحلی درباره مدیریت آینده تنگه هرمز گفت‌وگو کند.

به گفته آنها، نشانه‌های اولیه اجرای این تعهد حتی پیش از امضای رسمی توافق نیز مشاهده شده و برای نخستین بار طی حدود صد روز گذشته، حکومت ایران حمله‌ای به کشتی‌های عبوری انجام نداده است. آنها کاهش قیمت نفت را نیز یکی از پیامدهای همین تحول دانستند و پیش‌بینی کردند کشورهای منطقه نیز با هرگونه سازوکاری که عبور رایگان از تنگه را محدود کند مخالفت خواهند کرد.

بند ششم؛ برنامه ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی ایران

مقام‌های آمریکایی تاکید کردند که برخلاف برخی برداشت‌ها، این بند آمریکا را متعهد به پرداخت هیچ پولی به ایران نمی‌کند.

بر اساس این بند، آمریکا با همکاری شرکای منطقه‌ای برنامه‌ای حداقل ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران تدوین خواهد کرد و سازوکار اجرای آن در توافق نهایی مشخص می‌شود.

به گفته آنها، نقش آمریکا صرفاً فراهم کردن امکان سرمایه‌گذاری و صدور مجوزهای لازم خواهد بود و اگر حکومت ایران به تعهدات خود عمل کند، کشورهای دیگر خواهند توانست در پروژه‌های اقتصادی ایران سرمایه‌گذاری کنند. مقام‌های آمریکایی تاکید کردند که این بند صرفاً امکان کاهش تحریم‌ها برای تسهیل چنین سرمایه‌گذاری‌هایی را فراهم می‌کند و به معنای اختصاص منابع مالی آمریکا به ایران نیست.

بند هفتم؛ رفع تحریم‌ها، مشروط به اجرای تعهدات هسته‌ای

مقام‌های آمریکایی گفتند مهم‌ترین سوءبرداشت درباره تفاهم‌نامه این است که تصور شود همه تحریم‌ها بلافاصله لغو خواهند شد.

بر اساس این بند، آمریکا متعهد می‌شود در چارچوب توافق نهایی و طبق جدول زمانی مورد توافق، تحریم‌های مرتبط با ایران، از جمله تحریم‌های اولیه و ثانویه آمریکا و محدودیت‌های بین‌المللی را لغو کند.

اما مقام‌های آمریکایی تاکید کردند که این بند به صورت مستقیم به بند هشتم گره خورده و هیچ رفع تحریمی بدون اجرای تعهدات هسته‌ای ایران انجام نخواهد شد.

بند هشتم؛ تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده

به گفته مقام‌های آمریکایی، این بند مهم‌ترین دستاورد مذاکرات برای واشینگتن محسوب می‌شود.

در این بند، جمهوری اسلامی بار دیگر اعلام می‌کند که به دنبال تولید یا دستیابی به سلاح هسته‌ای نخواهد رفت و دو طرف توافق می‌کنند درباره نحوه تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده و سایر موضوعات هسته‌ای مذاکره کنند. حداقل اقدام مورد توافق، رقیق‌سازی ذخایر اورانیوم در داخل ایران تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است.

مقام‌های آمریکایی گفتند برخلاف ادعای برخی رسانه‌های ایرانی، موضوع هسته‌ای به طور کامل در متن تفاهم‌نامه گنجانده شده است. آنها همچنین تاکید کردند که رقیق‌سازی تنها «حداقل» تعهد ایران است و آمریکا در مذاکرات نهایی به دنبال محدودیت‌های گسترده‌تر، بازرسی‌های شدیدتر و برچیدن بخش‌های بیشتری از برنامه هسته‌ای خواهد بود.

بند نهم؛ توقف تحریم‌های جدید و آغاز معافیت صادرات نفت

مقام‌های آمریکایی تاکید کردند که این بند به معنای لغو کامل تحریم‌های نفتی ایران نیست، بلکه صرفاً آغاز یک دوره موقت برای حفظ وضعیت موجود و فراهم کردن فضای مذاکرات است.

بر اساس این بند، تا زمان دستیابی به توافق نهایی، حکومت ایران متعهد می‌شود وضعیت فعلی برنامه هسته‌ای خود را حفظ کند و آمریکا نیز هیچ تحریم جدیدی اعمال نکند و نیروی نظامی تازه‌ای به منطقه اعزام نکند. همچنین وزارت خزانه‌داری آمریکا موظف خواهد بود مجوزهای لازم برای صادرات نفت خام، فرآورده‌های نفتی، خدمات بانکی، بیمه و حمل‌ونقل مرتبط با صادرات نفت ایران را صادر کند.

در توضیح این بند، مقام‌های آمریکایی گفتند سیاست تحریم‌های نفتی در سال‌های اخیر عملاً بیش از آنکه به ایران آسیب بزند، به نفع چین تمام شده بود؛ زیرا پکن نفت ایران را با تخفیف‌های قابل توجه خریداری می‌کرد. به گفته آنها، صدور این معافیت‌ها ضمن افزایش شفافیت در تجارت نفت ایران، موجب کاهش قیمت جهانی نفت نیز خواهد شد. آنها تاکید کردند اگر مذاکرات ظرف ۶۰ روز شکست بخورد، آمریکا همچنان توانایی بازگرداندن کامل تحریم‌ها و حتی تشدید آنها را حفظ خواهد کرد.

بند دهم؛ مرحله حفظ وضعیت موجود

هرچند متن قرائت‌شده در نشست به دلیل اشکالات نسخه پیاده‌شده، شماره‌گذاری دقیقی برای این بند نداشت، اما مقام‌های آمریکایی توضیح دادند که هدف این مرحله جلوگیری از هرگونه اقدام تحریک‌آمیز از سوی دو طرف تا زمان آغاز مذاکرات نهایی است.

به گفته آنها، این دوره انتقالی فرصتی ایجاد می‌کند تا بدون تشدید تنش، مذاکرات درباره مسائل اصلی، به‌ویژه پرونده هسته‌ای، آغاز شود.

بند یازدهم؛ آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران

مقام‌های آمریکایی این بند را یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های تفاهم‌نامه دانستند، اما تاکید کردند که حکومت ایران با خواسته اولیه خود برای دسترسی فوری به دارایی‌های بلوکه‌شده موافقت آمریکا را به دست نیاورده است.

بر اساس این بند، آمریکا متعهد می‌شود پس از اجرای تفاهم‌نامه، امکان استفاده از دارایی‌ها و منابع مالی مسدودشده ایران را فراهم کند و دو طرف در جریان مذاکرات درباره نحوه آزادسازی این منابع توافق خواهند کرد.

به گفته مقام‌های آمریکایی، تفاوت اساسی میان خواسته اولیه ایران و متن نهایی این است که تهران تنها پس از اجرای تعهدات خود و نشان دادن آنچه واشینگتن «رفتار مثبت» می‌نامد، به بخشی از این دارایی‌ها دسترسی خواهد یافت. آنها تاکید کردند این منابع متعلق به ایران است، اما دسترسی به آنها به عنوان اهرمی برای تضمین اجرای تعهدات تهران طراحی شده است.

بند دوازدهم؛ ایجاد سازوکار نظارت بر اجرای توافق

مقام‌های آمریکایی اعلام کردند که تجربه توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ نشان داده است صرف امضای توافق برای تضمین اجرای آن کافی نیست.

بر اساس این بند، دو طرف توافق کرده‌اند سازوکاری اجرایی برای نظارت بر اجرای تفاهم‌نامه و همچنین پایبندی طرفین به توافق نهایی ایجاد کنند.

به گفته آنها، این سازوکار علاوه بر نظارت بر اجرای تعهدات، ابزارهای لازم برای راستی‌آزمایی و پیگیری نقض احتمالی توافق را نیز در بر خواهد گرفت.

بند سیزدهم؛ آغاز مذاکرات توافق نهایی

مقام‌های آمریکایی گفتند اجرای برخی تعهدات اولیه، پیش‌شرط ورود به مذاکرات اصلی خواهد بود.

طبق این بند، پس از آغاز اجرای بندهای مشخصی از تفاهم‌نامه، دو طرف مذاکرات درباره سایر بخش‌های توافق نهایی را آغاز خواهند کرد.

به گفته آنها، این ساختار مرحله‌بندی‌شده باعث می‌شود هیچ‌یک از طرفین همه امتیازهای خود را در ابتدای مسیر واگذار نکند و اجرای هر مرحله به پیشرفت مرحله قبل وابسته باشد.

بند چهاردهم؛ تضمین شورای امنیت

آخرین بند تفاهم‌نامه پیش‌بینی می‌کند که توافق نهایی با تصویب یک قطعنامه الزام‌آور شورای امنیت سازمان ملل رسمیت پیدا کند.

مقام‌های آمریکایی توضیح دادند که هدف از این بند، تبدیل توافق نهایی به سندی دارای پشتوانه حقوق بین‌المللی و ایجاد ضمانت اجرایی بیشتر برای اجرای تعهدات دو طرف است.

پاسخ به انتقادها؛ «تفاهم‌نامه هیچ امتیاز رایگانی به ایران نمی‌دهد»

بخش قابل توجهی از نشست توجیهی به پاسخ دادن به انتقادهایی اختصاص یافت که در روزهای گذشته درباره این تفاهم‌نامه مطرح شده بود.

مقام‌های آمریکایی بارها تاکید کردند برخلاف برخی گزارش‌ها، تفاهم‌نامه نه تنها موضوع هسته‌ای را کنار نگذاشته، بلکه برای نخستین بار ایران را متعهد کرده است درباره سرنوشت ذخایر اورانیوم غنی‌شده مذاکره کند و حداقل آنها را تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی رقیق‌سازی کند.

آنها همچنین گفتند هیچ‌یک از امتیازهای اقتصادی پیش‌بینی‌شده در این سند، از جمله کاهش تحریم‌ها یا آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، بدون اجرای تعهدات ایران عملی نخواهد شد و همه این اقدامات مرحله‌ای، قابل راستی‌آزمایی و برگشت‌پذیر طراحی شده‌اند.

«رفتار خوب ایران»؛ معیار واشینگتن برای اجرای تدریجی توافق

در پاسخ به پرسشی درباره اینکه دولت ترامپ بر چه اساسی «رفتار خوب» ایران را ارزیابی خواهد کرد، مقام‌های آمریکایی گفتند مبنای این ارزیابی صرفاً اظهارات سیاسی نخواهد بود، بلکه بر اساس تعاملات مستمر، اقدامات عملی و میزان پایبندی تهران به تعهداتش انجام خواهد شد.

به گفته این مقام‌ها، پس از امضای تفاهم‌نامه، ارتباط میان دو طرف از طریق کانال‌های مختلف تقریباً به صورت روزانه و در برخی موارد به صورت ساعتی ادامه خواهد داشت. آنها اذعان کردند که میان دو کشور همچنان اعتماد اندکی وجود دارد، اما تاکید کردند که در جریان جنگ و مذاکرات اخیر، کانال‌های ارتباطی تازه‌ای در سطوح مختلف میان دولت آمریکا و مقام‌های ایرانی شکل گرفته است.

به گفته مقام‌های آمریکایی، برخلاف گذشته که ارتباطات عمدتاً از مسیرهای رسمی و غیرمستقیم، از جمله از طریق عمان، انجام می‌شد، اکنون گفت‌وگوها مستقیم‌تر شده و تماس‌هایی در سطوح مختلف، از جمله با مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی، فرماندهان سپاه پاسداران و برخی شخصیت‌های مذهبی برقرار شده است.

آنها همچنین گفتند هر دو طرف انتظارات و خواسته‌های خود را به طور شفاف مطرح کرده‌اند و هدف از این ارتباطات مستمر، سنجش میزان پایبندی حکومت ایران به تعهدات، ایجاد اعتماد تدریجی و ارزیابی امکان دستیابی به توافقی است که بتواند روابط تهران و واشینگتن و همچنین جایگاه ایران در منطقه و جهان را تغییر دهد.

راستی‌آزمایی؛ «برجام کف استاندارد خواهد بود»

در پاسخ به پرسشی درباره نحوه راستی‌آزمایی اجرای توافق، مقام‌های آمریکایی اعلام کردند که همکاری نزدیکی با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در نظر گرفته شده است.

به گفته آنها، استانداردهای نظارتی توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ تنها نقطه آغاز خواهد بود و واشینگتن به دنبال پروتکل‌های نظارتی سخت‌گیرانه‌تر است. آنها همچنین گفتند آمریکا از توان اطلاعاتی و ظرفیت‌های فنی خود برای نظارت بر اجرای تعهدات ایران استفاده خواهد کرد و هیچ بخشی از توافق بر پایه اعتماد متقابل بنا نشده است.

لبنان و حزب‌الله؛ آتش‌بس به معنای مصونیت حزب‌الله نیست

در بخش دیگری از نشست، مقام‌های آمریکایی درباره بند مربوط به لبنان توضیح دادند که این تفاهم‌نامه به معنای توقف حق دفاع اسرائیل نیست.

به گفته آنها، حکومت ایران باید نفوذ خود بر حزب‌الله را برای جلوگیری از حملات این گروه به کار گیرد و اگر حزب‌الله به اسرائیل حمله کند، اسرائیل همچنان حق پاسخ نظامی خواهد داشت.

مقام‌های آمریکایی همچنین ابراز امیدواری کردند که مذاکرات مستقیم میان لبنان و اسرائیل، که همزمان در جریان است، بتواند به کاهش تنش‌های مرزی و افزایش ثبات منطقه کمک کند.

اسرائیل؛ در جریان مذاکرات بوده اما همچنان تردید دارد

در پاسخ به پرسشی درباره موضع اسرائیل، مقام‌های آمریکایی گزارش‌های منتشرشده درباره بی‌اطلاعی دولت اسرائیل از متن تفاهم‌نامه را رد کردند.

آنها گفتند واشینگتن در تمام مراحل مذاکرات، مقام‌های اسرائیلی را در جریان روند گفت‌وگوها قرار داده و به طور مرتب با آنها مشورت کرده است.

به گفته این مقام‌ها، دولت اسرائیل معتقد است اگر ایران همه تعهدات مطرح‌شده را اجرا کند، نتیجه مذاکرات می‌تواند دستاوردی تاریخی باشد، هرچند همچنان نسبت به پایبندی تهران به این تعهدات تردید جدی وجود دارد.

آینده مذاکرات؛ آزمونی ۶۰ روزه برای جمهوری اسلامی

در پایان نشست، مقام‌های آمریکایی تاکید کردند که تفاهم‌نامه صرفاً نقطه آغاز مذاکرات است و تا زمان دستیابی به توافق نهایی، هر یک از طرفین می‌تواند از روند گفت‌وگوها خارج شود.

آنها گفتند دولت آمریکا تلاش خواهد کرد ظرف ۶۰ روز تکلیف مذاکرات روشن شود و اگر مشخص شود حکومت ایران صرفاً در حال خریدن زمان است یا به تعهدات خود عمل نمی‌کند، واشینگتن به سرعت مسیر مذاکرات را متوقف کرده و فشارهای اقتصادی و سایر گزینه‌های خود را دوباره به کار خواهد گرفت.

به گفته مقام‌های آمریکایی، از نگاه واشینگتن، هدف اصلی این روند همچنان جلوگیری دائمی از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است و همه امتیازهای پیش‌بینی‌شده در تفاهم‌نامه نیز به تحقق همین هدف وابسته خواهد بود.