روایت متفاوت ایران و آمریکا از توافق احتمالی

پریسا حافظی، فیل استوارت و استیو هالند / خبرگزاری رویترز / ۱۳ ژوئن ۲۰۲۶

ایالات متحده و ایران روز جمعه نشانه‌هایی از نزدیک بودن توافق برای پایان دادن به جنگ میان دو کشور بروز دادند؛ به‌طوری که یک مقام ارشد دولت آمریکا اعلام کرد دو طرف بر سر متن توافق به تفاهم رسیده‌اند و واشنگتن انتظار دارد در روزهای آینده یک توافق اولیه را امضا کند.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفت که اگرچه هنوز امکان اعمال تغییراتی در توافق وجود دارد، اما این توافق اولیه نشان می‌دهد که کشورش از این درگیری قدرتمندتر خارج شده است.

او در گفت‌وگو با تلویزیون دولتی اظهار داشت: «ایران برنده جنگ با آمریکا است.»

چند ساعت پس از این اظهارات، یک منبع آگاه به رویترز گفت نیروهای آمریکایی چندین پهپاد انتحاری ایرانی را که به سمت تنگه هرمز در حرکت بودند سرنگون کردند. این منبع که به شرط ناشناس ماندن سخن می‌گفت، افزود این پهپادها تهدیدی برای تردد کشتی‌های تجاری محسوب می‌شدند. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) بعداً این اقدام را تأیید و اعلام کرد که این آبراه برای عبور و مرور باز است.

خبرگزاری‌های ایرانی نیز گزارش دادند که در بندر سیریک و جزیره قشم در امتداد تنگه هرمز صدای انفجار شنیده شده است؛ رخدادهایی که ساکنان محلی و مقام‌های منطقه‌ای آن را ناشی از شلیک نیروهای ایرانی برای هشدار به شناورهایی دانستند که بدون مجوز نیروی دریایی سپاه پاسداران قصد عبور از این آبراه را داشتند.

به گفته منابعی از تمامی طرف‌های درگیر در مذاکرات، پیش‌نویس یادداشت تفاهم پیشنهادی شامل بازگشایی تنگه هرمز و لغو محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا است. مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای ایران ــ که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، آن را دلیل آغاز جنگ عنوان کرده بود ــ پس از آن انجام خواهد شد.

این مقام آمریکایی که نخواست نامش فاش شود، به خبرنگاران گفت توافق مورد نظر اهداف اصلی ترامپ را تأمین می‌کند و مذاکرات را در «وضعیتی بسیار، بسیار مطلوب» قرار داده است.

روایت‌هایی که منابع غربی، پاکستانی و ایرانی از پیش‌نویس توافق ارائه کرده‌اند، حاکی از آن است که مفاد آن می‌تواند به نفع ایران باشد؛ موضوعی که با انتقادهایی روبه‌رو شده است. ترامپ اما این گزارش‌ها را نادرست خواند.

اگرچه در جزئیات اختلاف‌های محدودی وجود دارد، اما به طور کلی پیشنهادهای مطرح‌شده بخش عمده‌ای از خواسته‌های تهران را تأمین می‌کنند؛ در حالی که به نظر می‌رسد دستاورد اصلی ترامپ صرفاً بازگشایی تنگه هرمز باشد؛ آبراهی که ایران پس از حملات آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه آن را مسدود کرده بود.

عراقچی گفت ایران در کنار عمان کنترل عبور و مرور در تنگه هرمز را حفظ خواهد کرد؛ تنگه‌ای که پیش از جنگ، محل عبور یک‌پنجم عرضه جهانی نفت و گاز بود.

او افزود: «شمشیر ما همواره بر فراز تنگه هرمز آویخته خواهد ماند.»

یک منبع غربی گفت این توافق ممکن است حتی از روز یکشنبه توسط جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، امضا شود و ژنو محتمل‌ترین محل برگزاری مراسم امضا به شمار می‌رود.

مقام آمریکایی یادشده نیز گفت اروپا به عنوان محل امضای توافق مطرح شده است، اما هنوز تصمیم نهایی در این‌باره اتخاذ نشده است.

عراقچی گفت توافق به‌صورت غیرحضوری امضا خواهد شد و سپس به طور رسمی اعلام می‌شود.

مفاد توافق چیست؟

بر اساس مفاد پیش‌نویس توافق که چندین منبع در اختیار رویترز قرار داده‌اند، آمریکا در ازای بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران، آزادسازی میلیاردها دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران را آغاز خواهد کرد و تحریم‌های مربوط به صادرات نفت ایران را تعلیق خواهد نمود.

موضوع برنامه هسته‌ای ایران در چارچوب یک دوره ۶۰ روزه مذاکرات مورد بررسی قرار خواهد گرفت. مقام آمریکایی گفت این توافق در نهایت به برچیده شدن برنامه هسته‌ای ایران منجر خواهد شد و ذخایر اورانیوم با غنای بالا نابود و از کشور خارج خواهند شد. همچنین سازوکاری برای بازرسی و راستی‌آزمایی بلندمدت در نظر گرفته شده تا اجرای تعهدات تضمین شود.

اما عراقچی در گفت‌وگو با تلویزیون دولتی تأکید کرد ایران ــ که به گفته منابع، با برچیده شدن برنامه هسته‌ای خود موافقت نکرده است ــ خواهان حفظ اورانیوم در قالب رقیق‌شده است.

او گفت: «برای تهران، تنها راه‌حل مطلوب در مورد ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود، کاهش غنای این مواد است.»

به گفته منابع، پیشنهادها همچنین شامل گفت‌وگو درباره احتمال پرداخت غرامت جنگی به تهران و کنار گذاشتن درخواست‌های دیرینه آمریکا برای اعمال محدودیت بر برنامه موشکی ایران است. یک مقام آمریکایی این روایت را رد کرد.

او که نخواست نامش فاش شود، گفت: «تا زمانی که ایران به تعهداتش عمل نکند، هیچ پولی آزاد نخواهد شد. تنگه هرمز باز خواهد بود. ایران نیز نباید هیچ گروه تروریستی را تأمین مالی کند.»

وی افزود: «این همان چیزی است که بر سر آن توافق کرده‌اند. این توافقی مبتنی بر عملکرد و اجرای تعهدات است.»

اسرائیل طرف این یادداشت تفاهم نیست

اسرائیل در مذاکرات حضور نداشته و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر این کشور، اعلام کرده است که اسرائیل طرف این توافق نخواهد بود.

نتانیاهو در هفته‌های اخیر بر سر درخواست‌های آمریکا مبنی بر محدود کردن عملیات نظامی اسرائیل در لبنان ــ با هدف فراهم شدن زمینه توافق واشنگتن با تهران ــ با ترامپ اختلاف نظر پیدا کرده است.

عراقچی گفت این توافق به جنگ در لبنان پایان خواهد داد؛ اظهارنظری که تلویحاً به معنای خروج نیروهای اسرائیلی از مناطق اشغالی تلقی می‌شود.

اما وزیر دفاع اسرائیل گفت کشورش از این مناطق خارج نخواهد شد. یک مقام ارشد اسرائیلی نیز اظهار داشت که اسرائیل انتظار دارد آزادی عمل خود را برای مقابله با تهدیدها حفظ کند.

کاهش قیمت نفت

پیشرفت در مسیر دستیابی به توافق در پایان هفته‌ای رخ داده که شاهد تشدید شدید تنش‌ها در خلیج فارس بوده است؛ از جمله تبادل آتش میان ایران و اسرائیل، حملات آمریکا به اهدافی در ایران و سپس حملات تلافی‌جویانه علیه پایگاه‌های آمریکا.

بازارهای سهام جهان در واکنش به این خبر رشد کردند و قیمت نفت کاهش یافت. بهای نفت خام برنت در پایین‌ترین سطح خود طی نزدیک به دو ماه گذشته، بیش از سه درصد افت کرد.

این درگیری به یک دردسر سیاسی برای کاخ سفید تبدیل شده است؛ آن هم در شرایطی که قیمت سوخت افزایش یافته و میزان محبوبیت ترامپ رو به کاهش گذاشته است.

برخی جمهوری‌خواهان نگران‌اند که نارضایتی عمومی از جنگ، در انتخابات میان‌دوره‌ای ماه نوامبر به بهای از دست رفتن کنترل کنگره برای این حزب تمام شود. با این حال، بسیاری از هم‌حزبی‌های ترامپ نیز ممکن است در حمایت از توافقی که بیش از حد به سود ایران تلقی می‌شود، با دشواری مواجه شوند.