اردوغان و پوتین؛ پایان یک شراکت نامحتمل

گونول تول / نیویورک تایمز / ۷ ژوئن ۲۰۲۶

حدود یک دهه پیش، جنگ سوریه به شکل‌گیری شراکتی نامحتمل در خاورمیانه میان ترکیه و روسیه کمک کرد. اکنون این شراکت در حال فروپاشی است. به جای آن، ترکیه در حال کمک به اوکراین است تا جای پایی در بخشی از جهان باز کند که ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، پیش‌تر نفوذ قابل توجهی در آن داشت.

شراکت میان پوتین و رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، همیشه مبهم بوده است و برای مدتی به نظر می‌رسید جنگ سوریه ممکن است آنها را وارد رویارویی مستقیم کند. آنکارا از شورشیانی حمایت می‌کرد که تلاش داشتند بشار اسد، دیکتاتور بی‌رحم سوریه را سرنگون کنند، در حالی که مسکو برای حفظ او مداخله می‌کرد. با این حال، در نهایت هر دو قدرت با یکدیگر کنار آمدند.

برای مثال، وقتی ترکیه در سال ۲۰۱۶ به شمال سوریه حمله کرد، تنها به این دلیل توانست این کار را انجام دهد که روسیه، که در آن زمان کنترل حریم هوایی سوریه را در اختیار داشت، به آن اجازه داد. ترکیه نیز در مقابل، کمک‌های خود به شورشیان را محدود کرد. توافقاتی از این دست، بازتاب تفاهم گسترده‌تری میان این دو بود: هر یک حضور دیگری را در کشور تحمل و تقویت می‌کرد، به نحوی که به سود هر دو بود.

برای پوتین، سود این همکاری در پذیرش ترکیه نسبت به تثبیت قدرت روسیه در سوریه و دیگر نقاط خاورمیانه و شکاف‌هایی بود که این همکاری در اتحادهای غربی ایجاد می‌کرد. آقای اردوغان نیز از داشتن یک متحد منطقه‌ای در زمانی که روابطش با ناتو تیره بود، سود می‌برد.

در سال‌های نخست، اردوغان شریک ضعیف‌تر این رابطه بود، اما جنگ اوکراین توازن را تغییر داد. پوتین که از سوی غرب منزوی شده بود، به طور فزاینده‌ای به رئیس‌جمهور ترکیه تکیه کرد، کسی که از پیوستن به تحریم‌های غربی خودداری کرد. ترکیه به مرکزی برای تجارت، سرمایه‌گذاری و جریان انرژی روسیه تبدیل شد و آنکارا خود را در موقعیت اهرم فشار بیشتری یافت.

نقطه عطف واقعی در این شراکت زمانی رخ داد که بشار اسد در اواخر ۲۰۲۴ سرنگون شد و روسیه، که در اوکراین گرفتار شده بود، به کمک او نشتافت. در عوض، مسکو به‌سرعت تلاش کرد با احمد الشرع، رهبر موقت سوریه، رابطه برقرار کند و همچنان به تأمین نفت این کشور ادامه می‌دهد. روسیه در موقعیتی قرار گرفت که باید با دولتی مذاکره کند که اعضای آن سال‌ها هدف بمباران بی‌وقفه‌اش بودند. و ترکیه، که از شورشیان حمایت کرده بود، با قدرتی تازه ظهور کرد.

برای ترکیه، این لحظه‌ای بزرگ است — فرصتی برای بازتعریف جایگاه خود به عنوان متحدی محوری در ناتو، بازتنظیم رابطه‌اش با روسیه و کمک به اوکراین برای ایجاد روابط جدید در خاورمیانه.

در ماه آوریل، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، که با هواپیمای دولتی ترکیه سفر می‌کرد، نخستین دیدار خود از سوریه را برای گفت‌وگو با آقای الشرع و وزیر امور خارجه ترکیه انجام داد، جایی که درباره همکاری‌های نظامی و انرژی بحث کردند. ترکیه در بازسازی ارتش سوریه به نیرویی مدرن که بتواند از دهه‌ها نفوذ سبک شوروی فاصله بگیرد، مشارکت دارد. برای اوکراین، این فرصتی است تا تخصص خود در تولیدات نظامی و جنگ پهپادی را که حاصل سال‌ها جنگ با روسیه است، به اشتراک بگذارد و همزمان رابطه‌ای با کشوری برقرار کند که زمانی در مدار مسکو بود.

اوکراین پیش‌تر نیز از جنگ ایران بهره‌برداری کرده و روابط نظامی نزدیک‌تری با کشورهای خلیج فارس برقرار کرده است. زمانی که ایران با پهپادهای انتحاری شاهد-۱۳۶ — همان پهپادهایی که روسیه در اوکراین استفاده کرده — به کشورهای همسایه حمله کرد، آقای زلنسکی به‌سرعت تلاش کرد از تجربه اوکراین استفاده کند و تیم‌های پدافند هوایی را به قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی اعزام کرد.

ترکیه که روابط نظامی قدرتمندی با کشورهای خلیج فارس دارد، نقش رو به رشد اوکراین را مکمل روابط آنکارا می‌بیند که به آن اجازه می‌دهد پیشنهادات خود را گسترش دهد. برای روسیه که سال‌ها صرف توسعه روابط اقتصادی و امنیتی نزدیک‌تر با پادشاهی‌های خلیج فارس کرده، این تغییر یک عقب‌نشینی دیگر است.

اوکراین به‌شدت به متحدان و منابع درآمدی نیاز دارد و ورودش به خاورمیانه نقش آن را به عنوان یک تأمین‌کننده امنیت تثبیت خواهد کرد. اینکه اردوغان در حال باز کردن درها به روی اوکراین است، به‌وضوح نشان‌دهنده کاهش توانایی پوتین در نمایش قدرت جهانی و میزان تغییرات در این رابطه است.

روشن است که آنکارا دیگر میان مسکو و ناتو توازن برقرار نمی‌کند و میدان را به ضرر پوتین تغییر می‌دهد. افول روسیه، به ترکیه، پس از یک دهه تمکین به مسکو، آزادی عمل برای دنبال کردن منافع خود را داده است. اوکراین از این وضعیت سود می‌برد.

—————
* گونول تول، عضو ارشد مؤسسه خاورمیانه و نویسنده کتابی درباره رجب طیب اردوغان است.