آنچه در مورد توافق احتمالی می‌دانیم و نمی‌دانیم

سمی مگدی، دارلین سوپرویل و کارا آنا
آسوشیتدپرس / ۲۷ مه ۲۰۲۶

به نظر می‌رسد ایالات متحده و ایران در آستانه دستیابی به توافقی برای پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز هستند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز دوشنبه گفت مذاکرات «به‌خوبی پیش می‌رود» و هم‌زمان هشدار خود را تکرار کرد که در صورت نرسیدن به توافق، درگیری‌ها از سر گرفته خواهد شد.

هنوز مشخص نیست این توافق چه زمانی یا چگونه نهایی می‌شود و بخش‌های مختلف آن از چه تاریخی اجرایی خواهند شد. جزئیات از سوی دو مقام منطقه‌ای و یک مقام آمریکایی ارائه شده که به‌دلیل حساسیت مذاکرات خواستند نامشان فاش نشود.

یک هیئت ایرانی به ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، روز دوشنبه برای شرکت در مذاکرات به قطر سفر کرد، هرچند هنوز مشخص نیست چه موضوعاتی قرار است بررسی شود. قالیباف ماه گذشته در پاکستان مذاکرات تاریخی و رو در رویی با جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، داشت.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، گفت هرچند در «بخش بزرگی از مسائل» تفاهم‌هایی حاصل شده، اما هنوز کارهایی باقی مانده است. او به خبرنگاران گفت: «اینکه بگوییم توافق در آستانه امضا شدن است، چیزی نیست که کسی بتواند ادعا کند.»

آنچه می‌دانیم و نمی‌دانیم:

جنگ پایان می‌یابد

از ۱۲ هفته پیش که آمریکا و اسرائیل با حملاتی جنگ را آغاز کردند که به کشته‌شدن آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر عالی ایران، و دیگر مقامات ارشد منجر شد، تهران اصرار داشته که هر توافقی باید بر پایان درگیری‌ها در همه جبهه‌ها متمرکز باشد. این شامل لبنان نیز می‌شود؛ جایی که گروه شبه‌نظامی حزب‌الله، مورد حمایت ایران، از دو روز پس از آغاز جنگ با اسرائیل درگیر بوده است.

یک آتش‌بس شکننده از ۷ آوریل برقرار بوده، با وجود حملات گاه‌به‌گاه پهپادی و موشکی به امارات متحده عربی و برخی تبادل آتش‌ها در تنگه هرمز. روز دوشنبه، ارتش آمریکا اعلام کرد «حملات دفاع از خود» در جنوب ایران انجام داده که شامل هدف قرار دادن سایت‌های پرتاب موشک و قایق‌های مین‌گذار بوده است.

کاپیتان تیم هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، در بیانیه‌ای گفت: «این حملات برای حفاظت از نیروهای ما در برابر تهدیدات نیروهای ایرانی انجام شد، اما ارتش در طول آتش‌بس جاری خویشتن‌داری نشان می‌دهد.»

ایران روز سه‌شنبه این حملات را نقض آتش‌بس خواند و آن را نشانه «بدعهدی و غیرقابل اعتماد بودن» در حین ادامه مذاکرات دانست. وزارت امور خارجه ایران در بیانیه‌ای اعلام کرد: «جمهوری اسلامی ایران هیچ اقدام تجاوزکارانه‌ای را بی‌پاسخ نخواهد گذاشت.»

یک آتش‌بس پایدارتر به کشتیرانی جهانی، از جمله حدود ۲۰ درصد از نفت جهان، اجازه می‌دهد دوباره از تنگه هرمز عبور کند. همچنین امکان بازسازی زیرساخت‌های انرژی و سایر زیرساخت‌ها در منطقه را فراهم می‌کند.

هر دو مقام منطقه‌ای گفتند پیش‌نویس توافق شامل پایان جنگ میان اسرائیل و حزب‌الله و همچنین تعهد به عدم دخالت در امور داخلی کشورهای منطقه است. این اشاره‌ای به حمایت ایران از گروه‌های نیابتی، از جمله حوثی‌ها در یمن، شبه‌نظامیان حماس در غزه و گروه‌های مسلح شیعه در عراق است.

یکی از مقامات منطقه‌ای گفت آمریکا می‌خواهد اسرائیل برای پاسخ به آنچه تهدید می‌داند، در لبنان دست باز داشته باشد، در حالی که ایران این موضوع را رد می‌کند. مقام آمریکایی گفت این توافق حق اسرائیل برای اقدام علیه تهدیدهای قریب‌الوقوع در دفاع از خود را تضمین می‌کند.

تنگه هرمز به‌تدریج بازگشایی می‌شود

اهداف اعلام‌شده آمریکا و اسرائیل، برچیدن برنامه هسته‌ای ایران، مهار برنامه موشکی آن و پایان دادن به حمایت این کشور از گروه‌های نیابتی مسلح بود.

اما تسلط ایران بر تنگه هرمز، که پیش از جنگ به روی کشتیرانی بین‌المللی باز بود، به‌سرعت به صدر نگرانی‌های جهانی رسید، چرا که صدها کشتی حامل نفت، گاز طبیعی، کود و سایر کالاها سرگردان شدند و باعث جهش قیمت‌ها بسیار فراتر از منطقه شدند.

بر اساس توافق در حال شکل‌گیری، تنگه هرمز به‌موازات پایان محاصره بنادر ایران توسط آمریکا که از ۱۷ آوریل اعمال شده، به‌تدریج بازگشایی خواهد شد. این محاصره توانایی ایران برای صدور نفت و کسب درآمد شدیداً مورد نیاز برای اقتصاد رنج‌کشیده‌اش را محدود کرده است.

یکی از مقاماتی که در جریان مذاکرات قرار دارد گفت آمریکا اجازه می‌دهد ایران نفت خود را از طریق معافیت از تحریم‌ها بفروشد. او افزود که رفع تحریم‌ها و آزادسازی میلیاردها دلار از وجوه مسدودشده ایران طی یک دوره ۶۰ روزه مذاکره خواهد شد.

ایران ذخایر اورانیوم با غنای بالا را واگذار می‌کند

برنامه هسته‌ای ایران و نگرانی‌های بین‌المللی درباره احتمال دستیابی این کشور به سلاح هسته‌ای، ریشه تنش‌ها است. آمریکا و اسرائیل عملیات نظامی بسیار پیچیده‌ای را برای ورود و خارج کردن اورانیوم با غنای بالای ایران در نظر گرفته بودند.

به گفته مقامات منطقه‌ای، طبق توافق احتمالی، تهران موافقت می‌کند این ذخایر را واگذار کند. یکی از مقامات که مستقیماً در جریان مذاکرات است گفت نحوه واگذاری آن طی دوره ۶۰ روزه در مذاکرات بعدی مشخص خواهد شد. احتمالاً بخشی از آن رقیق‌سازی و باقی‌مانده به کشور ثالث منتقل می‌شود. روسیه پیشنهاد داده آن را بپذیرد.

یک مقام آمریکایی دوره ۶۰ روزه را تأیید کرد و گفت اگر ایران ذخایر خود را واگذار نکند، هیچ رفع تحریمی در کار نخواهد بود.

بقایی، سخنگوی ایران، گفت: «تمرکز مذاکرات بر پایان دادن به جنگ است و در این مرحله درباره جزئیات مسئله هسته‌ای صحبت نمی‌کنیم.»

طبق اعلام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ایران ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم با غنای تا ۶۰ درصد دارد که تنها یک گام فنی کوتاه با سطح ۹۰ درصد برای ساخت سلاح فاصله دارد.

ایران می‌گوید «حق غیرقابل سلب» برای فناوری هسته‌ای دارد و اصرار دارد برنامه‌اش صلح‌آمیز است. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، روز یکشنبه به تلویزیون دولتی گفت: «آماده‌ایم به جهان اطمینان دهیم که دنبال سلاح هسته‌ای نیستیم.»

مواردی که به نظر می‌رسد در توافق نیست

ترامپ روز دوشنبه در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «مذاکرات با جمهوری اسلامی ایران به‌خوبی پیش می‌رود! این یا یک توافق عالی برای همه خواهد بود، یا اصلاً توافقی در کار نیست — بازگشت به میدان نبرد و تیراندازی، اما بزرگ‌تر و قوی‌تر از همیشه — و هیچ‌کس این را نمی‌خواهد!»

با وجود ادعاهای پیشرفت، به نظر می‌رسد چند موضوع هنوز حل‌نشده باقی مانده است؛ از جمله اینکه آیا ایران قادر به غنی‌سازی اورانیوم خواهد بود و تا چه سطحی، و سرنوشت برنامه موشکی آن که به‌ویژه اسرائیل آن را تهدیدی بزرگ می‌داند.

در حالی که ایالات متحده و اسرائیل با امید اعلام‌شده به قیام ایرانیان علیه دولتشان پس از اعتراضات سراسری اوایل سال وارد جنگ شدند، به نظر می‌رسد هیچ بحثی درباره تغییر رهبری در تهران مطرح نیست.

در مورد اهداف پیشین ایران در مذاکرات، ظاهراً هیچ اشاره‌ای به خروج نیروهای آمریکایی از منطقه یا پرداخت غرامت برای خسارات ناشی از جنگ نشده است.