آنگلا مرکل «در خیابان‌های تهران» را معرفی کرد

صدراعظم پیشین آلمان، آنگلا مرکل، در مراسم معرفی کتابی در برلین، بر مبارزه جنبش زنان در ایران تأکید کرد. این سیاستمدار حزب دموکرات مسیحی آلمان، در سالن «برلینر آنسامبل» هشدار داد که تعهد و مبارزه زنان ایرانی نباید در سایه جنگ ایران فراموش شود. مرکل در این مراسم کتاب «در خیابان‌های تهران» را معرفی کرد؛ اثری که نویسنده‌ای ایرانی با نام مستعار «نیلا» به‌صورت ناشناس منتشر کرده است.

مرکل گفت: «بیایید امشب با هم نگاه کنیم تا زنان و دخترانی که نیلا با کتابش به آنان صدا بخشیده است، اشتیاقشان به آزادی و کرامت انسانی، و مقاومتشان در برابر اسارت و سرکوب، به فراموشی سپرده نشود. تا احساس کنند که تنها نیستند.»

مرکل توضیح داد که در ابتدا برای پذیرفتن دعوت این برنامه تردید داشته، زیرا دیگر سیاستمداری فعال نیست. او گفت: «نه مسئولیت اجرایی دارم و نه امکان عملی برای آنکه بتوانم به هر شکل بر روند تحولات ایران و به سود مردم آن تأثیر بگذارم.» اما سپس کتاب را «یک‌نفس» خوانده؛ آن‌گونه که خودش توصیف کرد.

این کتاب خانم مرکل را مجذوب و عمیقاً متأثر کرده بود. در نهایت تصمیم گرفت از جایگاه خود به‌عنوان صدراعظم پیشین استفاده کند تا توجه افکار عمومی را به مبارزه زنان ایرانی جلب کند.

فرار نویسنده به تبعید

ترجمه این کتاب را عسل داردان، نویسنده و مترجم، انجام داده است؛ او نیز در این مراسم حضور داشت. داردان گفت که نویسنده کتاب، «نیلا»، هنوز در سال جاری ناچار به ترک ایران شده و اکنون در تبعید زندگی می‌کند. با این حال، مشخص نیست که آیا انتشار این کتاب نیز در این تصمیم نقشی داشته یا نه. این روایت ادبی ـ سیاسی، به اعتراضات گسترده جنبش «زن، زندگی، آزادی» در پاییز ۲۰۲۲ می‌پردازد.

جرقه این اعتراضات، مرگ دختر جوان کرد، ژینا/مهسا امینی، بود که پس از بازداشت توسط گشت ارشاد جمهوری اسلامی، در بازداشت پلیس جان باخت. از نگاه نیلا، مرگ او یک مورد استثنایی نیست، بلکه نشانه عملکرد یک نظام است. او اعتراضات را نه انفجاری ناگهانی، بلکه نتیجه دهه‌ها سرکوب مردسالارانه و مذهبی توصیف می‌کند. نویسنده همچنین با روایت صحنه‌هایی از زندگی روزمره خود نشان می‌دهد که این شورش و خیزش چگونه احساس می‌شد.

نویسنده در میان صحنه‌های خیابانی، اعتراضات، شکنجه و اعدام‌ها، تصویری از ایرانی ارائه می‌دهد که با خشونت و سرکوب حکومتی شکل گرفته است. در این اثر، زمان حال، تاریخ ایران و اسطوره‌شناسی فارسی در هم می‌آمیزند تا روایتی از مقاومت فمینیستی خلق شود.

در بخشی از کتاب آمده است: «ما می‌ترسیم، اما بر ترس‌هایمان غلبه کرده‌ایم و به خیابان آمده‌ایم»؛ جمله‌ای که لحن و روح کلی کتاب را شکل می‌دهد.

منبع گزارش: اشپیگل آنلاین

گزارشی درباره کتاب «در خیابان‌های تهران» نوشته نیلا

نوشتن در وضعیت فوق‌العاده

اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در ایران، این کشور را دگرگون کرده است. نیلا در جستار شاعرانه و در عین حال تحلیلی خود با عنوان «در خیابان‌های تهران»، به تشریح این رویداد می‌پردازد.

در حال حاضر اخبار و اطلاعات بسیار کمی از ایران به بیرون درز می‌کند. این کشور مدتهاست که از اینترنت محروم شده و حتی برقراری تماس‌های تلفنی نیز برای مدتی طولانی به‌سختی ممکن بود. تنها یک چیز قطعی است: سرکوب ابعادی هولناک به خود گرفته است. در چنین شرایطی، خواندن متنی مانند این، تأثیری به مراتب تکان‌دهنده‌تر دارد.

> «همه بازداشت می‌شوند. همه محکوم می‌شوند. این حکومت که سالیان سال تمام توان خود را برای نابود کردن هرگونه امید و انسانیت به کار بسته بود، اکنون به وحشت افتاده است؛ چرا که می‌بیند همین امید و انسانیت به شکلی کاملاً متفاوت دوباره جان گرفته‌اند. از این رو، چاره‌ای جز این نمی‌بیند که به همان روش‌های دیرینه و آشنای خود، یعنی کشتار و ایجاد رعب و وحشت، متوسل شود.» / «در خیابان‌های تهران»

نگاهی به سال ۲۰۲۲ – و شباهت‌های فلج‌کننده

اما نویسنده این سطور، اعتراضات کنونی را توصیف نمی‌کند. نیلا به اواخر سال ۲۰۲۲ چشم دوخته است؛ زمانی که پس از جان باختن ژینا مهسا امینی، صدها هزار نفر به خیابان‌ها آمدند، زنان روسری‌های خود را به آتش کشیدند و در نهایت، ماشین سرکوب غول‌آسای حکومت، این جنبش را خاموش کرد. شباهت‌های آن روزها با وضعیت کنونی، تکان‌دهنده و دلهره‌آور است.

> «خشم ما بر دوراندیشی‌مان پیشی می‌گیرد. گاهی این خشم حتی ما را به این باور رساند که می‌توانیم حکومت را بدون رهبری یا هرگونه برنامه استراتژیک سرنگون کنیم.» / «در خیابان‌های تهران»

شهری در وضعیت فوق‌العاده

جستار نیلا با عنوان «در خیابان‌های تهران»، میان ادبیات و اسطوره‌های پارسی، تاریخ خشونت جمهوری اسلامی و زنان شورشی تاریخ علیه پدرسالاری گام برمی‌دارد؛ متنی که بارها با مشاهداتی از یک شهر در وضعیت فوق‌العاده قطع می‌شود.

نیلا در صحنه‌ای توصیف می‌کند که چگونه دختران دانش‌آموزِ بدون حجاب با نیروهای گارد مجهز به باتوم روبه‌رو می‌شوند، در حالی که دود غلیظ این کلان‌شهر چند میلیونی با دود برخاسته از سنگرهای آتش‌گرفته در هم می‌آمیزد.

> «اگرچه ده‌ها بار شاهد چنین صحنه‌هایی بوده‌ام، اما هر بار این احساس در من زنده می‌شود که ما بر شانه‌های غول‌ها ایستاده‌ایم و از آن بالا، به سرزمین‌هایی که فتح کرده‌ایم چشم دوخته‌ایم.» / «در خیابان‌های تهران»

نوشتن زیر سایه سانسور

این صحنه‌ها مطرح می‌شوند، مورد بازبینی قرار می‌گیرند و زمینه‌سازی می‌شوند. این جستار در عین حال همواره این پرسش را مطرح می‌کند که در کشوری که سانسور در آن تا این حد درونی شده، اصلاً چگونه امکان ثبت و گواهی دادن وجود دارد؟

نوشتن تمام این‌ها خطرناک است. «نیلا» نامی مستعار برای مصون ماندن از سرکوب‌های دولتی است. تنها ناشر نسخه اصلی کتاب که در سال ۲۰۲۴ در فرانسه منتشر شد، هویت واقعی او را می‌داند. او نویسنده‌ای است در اواخر دهه ۳۰ زندگی خود. کونستانتسه نویمان (Constanze Neumann) که این متن را برای انتشارات تازه‌تأسیس «پفاون‌اینزل» (Pfaueninsel) آماده کرده است، اطلاعات بیشتری در دست ندارد و می‌گوید:

> «این کتاب از چیزی برای ما سخن می‌گوید که در حالت عادی بسیار کم از آن باخبر می‌شویم. چنین امری تنها زمانی ممکن است که گمنامی نویسنده در طرف مقابل به شکلی کاملاً سخت‌گیرانه حفظ شود.» / کونستانتسه نویمان

ارتباط قطع‌شده

با قطع گسترده اینترنت توسط مقامات ایرانی، ارتباط با نویسنده نیز تقریباً به طور کامل قطع شده است. برای هفته‌ها مشخص نبود که نیلا در چه وضعیتی قرار دارد، آیا بازداشت شده یا حتی جان خود را از دست داده است. کونستانتسه نویمان توضیح می‌دهد: «این قطعاً حس عجیبی است. در رابطه با نویسندگان بین‌المللی، آدم دست‌کم از طریق ایمیل در ارتباط است. اینجا اما این امکان اصلاً وجود نداشت. در بلاتکلیفی محض غوطه‌ور بودیم.»

چند روز پیش، سرانجام یک آسودگی‌خاطرِ توأم با احتیاط حاصل شد: چند جمله در قالب یک ایمیل راه خود را به فرانسه باز کرد. او حالش خوب است و از اعتراضات به سلامت عبور کرده است. کونستانتسه نویمان با ابراز تأسف می‌گوید: «این آخرین خبری بود که از او شنیدیم. اکنون اینترنت دوباره قطع شده است. ما نمی‌دانیم در ادامه چه اتفاقی افتاده است.»

ثبت شهادت و گواهی دادن

دقیقاً همین ارتباطِ گسسته و لرزان است که نشان می‌دهد هدف کتاب «در خیابان‌های تهران» چیست: منفعل نماندن، شهادت دادن و ثبت آنچه رخ می‌دهد – تا دست‌کم همگان از آن باخبر شوند.

> «ما دیگر نمادی خلاصه شده از رنج و مصیبت این جهان نیستیم. ما تصویر تمام‌قد مقاومتیم.» / «در خیابان‌های تهران» نوشته نیلا

پی‌یا فلورنس مازورچاک (Pia Florence Masurczak)