۲ ماه از جنگ ایران می‌گذرد؛ تقریباً همه بازنده‌اند

ایوانا کوتاسُوا / سی‌ان‌ان / ۲ مه ۲۰۲۶

زمانی که رئیس‌جمهور ایالات متحده، دونالد ترامپ، جنگ علیه ایران را آغاز کرد، وعده یک پیروزی سریع و قاطع را داده بود. او تنها ده روز پس از شروع درگیری اعلام کرد که ایالات متحده «از بسیاری جهات، همین حالا هم جنگ را برده است.»

اکنون، پس از گذشت دو ماه، هرچند درگیری‌ها متوقف شده‌اند، اما پایان قطعی جنگ همچنان در افق دیده نمی‌شود. واشینگتن هنوز به دستاوردهای راهبردی مشخصی نرسیده و درگیری‌ای که در ابتدا محدود توصیف می‌شد، اکنون بخش بزرگی از جهان را به باتلاقی در حال گسترش کشانده است — باتلاقی که در آن، اگر کسی هم سودی برده باشد، بسیار اندک است.

ملانی سیسون، پژوهشگر ارشد مؤسسه بروکینگز، به سی‌ان‌ان گفت: «هیچ برنده واقعی‌ای در این جنگ وجود ندارد، اما برخی کشورها در مقایسه با دیگران موقعیت بهتری برای مدیریت پیامدهای آن دارند.»

بازندگان

مردم ایران

در هر جنگی، در هر نقطه‌ای از جهان، این مردم عادی هستند که بیشترین زیان را متحمل می‌شوند — و این واقعیت در ایران بیش از هر جای دیگری صدق می‌کند.

مردم ایران خود را زیر آتش هم‌زمان از بیرون و درون یافته‌اند. ایالات متحده و اسرائیل هزاران هدف را در ایران هدف قرار داده‌اند — از جمله برخی زیرساخت‌های غیرنظامی — که به گفته گروه حقوق بشری «فعالان حقوق بشر در ایران»، بیش از ۳۶۰۰ کشته بر جای گذاشته است؛ از این میان، بیش از ۱۷۰۰ نفر غیرنظامی بوده‌اند. ترامپ حتی تا آنجا پیش رفت که تهدید کرد در صورت تمکین نکردن حاکمان ایران به خواسته‌هایش، «تمام تمدن» این کشور را نابود خواهد کرد.

هم‌زمان، حکومت ایران سرکوب خشن مخالفان را تشدید کرده است. رهبری جدید نظام، به ریاست مجتبی خامنه‌ای، به نظر می‌رسد حتی سخت‌گیرانه‌تر از گذشته عمل می‌کند و در پی آن است که به هر کسی که جرأت به چالش کشیدن آن را داشته باشد، پیام روشنی بدهد.

بر اساس گزارش گروه‌های حقوق بشری، از آغاز سال جاری تاکنون بیش از ۶۰۰ نفر توسط حکومت اعدام شده‌اند؛ این در حالی است که هزاران نفر نیز در جریان اعتراضات اواخر دسامبر و ژانویه کشته شدند. همچنین، ایرانیان بیش از هشت هفته است که با قطع اینترنت از سوی دولت مواجه‌اند.

اقتصاد ایران نیز ضربه سنگینی خورده که به از دست رفتن مشاغل و افزایش فقر انجامیده است.

مردم لبنان

مردم لبنان دهه‌هاست که درگیر تنش میان حزب‌الله — گروه مسلح لبنانی مورد حمایت ایران — و اسرائیل هستند. تا ماه فوریه یک آتش‌بس شکننده برقرار بود، اما پس از آنکه اسرائیل آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر عالی ایران را کشت، حزب‌الله حملات خود به اسرائیل را آغاز کرد.

اسرائیل در پاسخ، موجی از حملات هوایی مرگبار و همچنین پیشروی زمینی عمیق‌تری را با هدف نابودی حزب‌الله آغاز کرد. وزارت بهداشت لبنان روز سه‌شنبه اعلام کرد که از زمان آغاز این حملات در دوم مارس، بیش از ۲۵۰۰ نفر در لبنان در اثر حملات اسرائیل کشته شده‌اند.

تحلیل سی‌ان‌ان از تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که اسرائیل در لبنان همان راهبردی را به کار گرفته که پیش‌تر در غزه استفاده کرده بود و اکنون در حال تخریب کامل روستاهاست. اسرائیل اعلام کرده است که ۶۰۰ هزار نفری که در جنوب لبنان آواره شده‌اند، تا زمانی که حزب‌الله دیگر تهدیدی برای شمال اسرائیل نباشد، اجازه بازگشت به خانه‌های خود را نخواهند داشت.

کشورهای خلیج فارس

کشورهای منطقه خلیج فارس خود را به‌شدت تحت تأثیر جنگی یافته‌اند که نه خواهان آن بودند و نه از تلاش برای جلوگیری از آن فروگذار کردند.

با وجود نزدیکی به بسیاری از درگیری‌های ویرانگر سال‌های اخیر، این کشورها دهه‌ها از ثبات و شکوفایی برخوردار بودند — تا زمانی که ایران در واکنش به ایالات متحده و اسرائیل، حملات خود را متوجه آن‌ها کرد.

امارات متحده عربی بیش از همه آسیب دیده و هدف تعداد بیشتری از موشک‌ها و پهپادهای ایرانی نسبت به هر کشور دیگری — حتی اسرائیل — قرار گرفته است. هرچند بیشتر این حملات رهگیری شده‌اند، اما آسیب وارد شده و جایگاه امارات به‌عنوان یک مرکز منطقه‌ای کسب‌وکار و گردشگری در معرض تهدید قرار گرفته است.

در همین حال، بستن تنگه هرمز توسط ایران ضربه‌ای فلج‌کننده به عراق، قطر و کویت وارد کرده است؛ کشورهایی که برای صادرات نفت، گاز طبیعی و سایر کالاهای خود به این گذرگاه حیاتی دریایی وابسته‌اند.

صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی رشد اقتصادی این کشورها را به‌شدت کاهش داده و انتظار دارد اقتصاد عراق، قطر و کویت در سال جاری کوچک‌تر شود.

مردم آمریکا

این جنگ برای آمریکایی‌ها و وضعیت مالی آن‌ها نیز پرهزینه بوده است. آن‌ها هم‌اکنون برای بنزین، بلیت هواپیما و برخی خدمات هزینه‌های بیشتری پرداخت می‌کنند، چرا که بسیاری از کسب‌وکارها شروع به افزودن «هزینه سوخت» به قیمت‌های خود کرده‌اند. نرخ تورم سالانه در ماه مارس به ۳.۳ درصد رسید، در حالی که این رقم در فوریه ۲.۴ درصد بود. همچنین، شاخص اعتماد مصرف‌کننده به‌شدت کاهش یافته است.

سیسون از مؤسسه بروکینگز گفت: «هیچ راه ظریفی برای بیان این موضوع وجود ندارد: وضعیت فعلی ایالات متحده خوب نیست. اقتصاد آمریکا به‌شدت به نفت برای حمل‌ونقل افراد و کالاها وابسته است و در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر سرمایه‌گذاری کافی انجام نشده است.»

اقتصاد جهانی و مصرف‌کنندگان در سراسر جهان

مصرف‌کنندگان در سراسر جهان هم‌اکنون تحت فشار پیامدهای این جنگ قرار گرفته‌اند.

وضعیت به‌ویژه در آسیا بحرانی است، جایی که بسیاری از کشورها برای تأمین نفت و دیگر محصولات پتروشیمی مورد نیاز صنایع خود به واردات وابسته‌اند. مردم در آمریکای لاتین با افزایش قیمت انرژی و مواد غذایی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این بحران اقتصادهای از پیش آسیب‌پذیر در آفریقا را تحت فشار بیشتری قرار داده است. همچنین، بانک مرکزی اروپا درباره وقوع یک «شوک بزرگ» هشدار داده است.

پیش از آغاز جنگ، انتظار می‌رفت نرخ تورم جهانی در سال جاری از ۴.۱ درصد در سال گذشته به ۳.۸ درصد کاهش یابد، بر اساس گزارش صندوق بین‌المللی پول. اما اکنون این نهاد پیش‌بینی می‌کند که قیمت‌ها ۴.۴ درصد افزایش پیدا کنند.

صندوق بین‌المللی پول همچنین اوایل همین ماه پیش‌بینی رشد اقتصادی خود را کاهش داد و اعلام کرد که اکنون انتظار دارد اقتصاد جهانی در سال جاری ۳.۱ درصد رشد کند، در حالی که این رقم در پیش‌بینی ژانویه ۳.۳ درصد بود.

این نهاد هشدار داده است که فقیرترین کشورها بیشترین آسیب را خواهند دید، تا حدی به دلیل افزایش شدید قیمت کودهای شیمیایی. مردم در این کشورها وابستگی بیشتری به کشاورزی دارند و سهم بیشتری از درآمد خود را صرف تأمین غذا می‌کنند.

هنوز برای قضاوت زود است

ترامپ دست به یک قمار بزرگ زد؛ قماری که هنوز نتیجه نداده است. او وعده جنگی کوتاه را داده بود که هدفش پایان دادن به تهدیدهای هسته‌ای و موشکی ایران — و حتی احتمالاً سرنگونی حکومت — بود. اما این اهداف هنوز محقق نشده‌اند و پایان درگیری همچنان دور از دسترس است.

در داخل آمریکا نیز این جنگ از ابتدا محبوبیت چندانی نداشت. هرچه زمان می‌گذرد، نتایج نظرسنجی‌ها برای ترامپ بدتر می‌شود. میانگین نظرسنجی‌های اخیر که توسط سی‌ان‌ان گردآوری شده، نشان می‌دهد میزان رضایت از عملکرد رئیس‌جمهور در سه هفته منتهی به دوشنبه تنها ۳۷ درصد بوده است.

سیسون افزود: «از نظر سیاسی، قیمت بنزین همین حالا هم بالاست و رو به افزایش است، که برای دولت ترامپ خبر خوبی نیست. از نظر دیپلماتیک نیز ترامپ ضعیف به نظر می‌رسد. او اکنون ظاهراً درک کرده که ازسرگیری درگیری‌ها هزینه زیادی برای ایالات متحده خواهد داشت و احتمالاً به نتایجی که می‌خواهد — در موضوع هسته‌ای، تنگه هرمز یا تغییر رژیم — منجر نخواهد شد.»

با این حال، ترامپ هنوز ممکن است در نهایت برنده شود — اگر ایران وادار به تسلیم شده و با حداکثر خواسته‌های آمریکا موافقت کند. اما دست‌کم در کوتاه‌مدت، چنین سناریویی بعید به نظر می‌رسد.

اسرائیل و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر

تنها چند سال پیش، تصور رویارویی مستقیم میان ایران و اسرائیل غیرقابل‌تصور بود — به‌ویژه اینکه بخش بزرگی از جهان، و به‌خصوص ایالات متحده، فعالانه در تلاش برای جلوگیری از آن بودند.

با این حال، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، توانست ترامپ را متقاعد کند که حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران تنها راه مقابله با حکومت ایران و برنامه هسته‌ای آن است. این امر، دست‌کم در ابتدا، یک پیروزی راهبردی برای نتانیاهو محسوب می‌شد. او هفته گذشته بار دیگر تأکید کرد که قصد دارد «چهره خاورمیانه را تغییر دهد» و در «هماهنگی کامل» با رئیس‌جمهور دونالد ترامپ عمل می‌کند.

این واقعیت که عملیات نظامی بخش بزرگی از توان نظامی ایران را نابود کرده، ممکن است در سال انتخاباتی اسرائیل به نتانیاهو کمک کند.

در عین حال، نظرسنجی‌های متعدد نشان داده‌اند که اگرچه اکثر یهودیان اسرائیلی از جنگ با ایران حمایت می‌کنند، اما باور ندارند که آمریکا و اسرائیل در حال پیروزی هستند. این جنگ همچنین به جایگاه اسرائیل در آمریکا — که پیش‌تر نیز به دلیل جنگ ویرانگر در غزه آسیب دیده بود — ضربه بیشتری وارد کرده است.

همچنین نگرانی‌های امنیتی برای شمار زیادی از ساکنان مناطق شمالی اسرائیل وجود دارد، جایی که تهدید موشک‌ها و پهپادهای حزب‌الله بار دیگر افزایش یافته است.

حکومت ایران

حکومت ایران در این درگیری آسیب‌های قابل‌توجهی دیده و شماری از مقامات ارشد آن، از جمله رهبر عالی دیرینه، آیت‌الله علی خامنه‌ای، در حملات آمریکا و اسرائیل کشته شده‌اند.

با این حال، ساختار حکومت همچنان پابرجاست و رهبران جدید آن نسبت به گذشته رادیکال‌تر و متمایل‌تر به تقابل به نظر می‌رسند. نکته مهم این است که حکومت ایران با نشان دادن توانایی خود در ایجاد اختلال گسترده جهانی از طریق بستن تنگه هرمز، اهرم دیپلماتیک تازه‌ای به دست آورده است.

مونا یعقوبیان، مدیر برنامه خاورمیانه در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، گفت: «آن‌ها ریسک بزرگی کردند و در نتیجه این اقدام پرخطر نشان دادند که عملاً کنترل تنگه را در دست دارند؛ موضوعی که در آینده پیامدهای مهمی برای منطقه و اقتصاد جهانی خواهد داشت.»

اوکراین

در کوتاه‌مدت، جنگ در ایران خبر بسیار بدی برای کی‌یف بوده است. ارسال برخی تسلیحات کلیدی منحرف شده و ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، هفته گذشته به سی‌ان‌ان گفت که تأمین موشک‌های ضدبالستیک به دلیل محدودیت ظرفیت تولید در آمریکا کاهش یافته است.

بحران خاورمیانه همچنین توجه جهان را از اوکراین منحرف کرده و تیم مذاکره‌کننده آمریکا به ریاست استیو ویتکاف، فرستاده ویژه این کشور، تمرکز خود را بر ایران گذاشته است.

با این حال، ممکن است نکته مثبتی نیز وجود داشته باشد. بیش از چهار سال تلاش برای دفاع در برابر روسیه، اوکراین را به نوعی به یک قدرت برتر در حوزه پهپادها تبدیل کرده است؛ و تهدید ایران باعث شده جهان به این توانمندی توجه بیشتری نشان دهد.

یعقوبیان گفت: «این جنگ فرصت‌های جالبی برای اوکراین در منطقه خلیج فارس ایجاد کرده است. زلنسکی به این منطقه سفر کرد و با استقبال گرم روبه‌رو شد… این می‌تواند آغاز یک رابطه مهم باشد، زیرا آن‌ها در توسعه فناوری‌های مقابله با پهپادها منافع مشترکی دارند.»

برندگان… فعلاً

چین

چین، به‌عنوان بزرگ‌ترین واردکننده انرژی در جهان، وابستگی زیادی به نفت خاورمیانه دارد. با این حال، کارشناسان می‌گویند پکن ممکن است در نهایت از این درگیری در موقعیت قوی‌تری خارج شود.

چین بحران نفتی را نسبتاً خوب مدیریت کرده است. این کشور طی یک دهه گذشته ذخایر عظیمی از نفت انباشته، منابع وارداتی خود را متنوع کرده و روند گذار به برق — با تکیه بر منابع داخلی از جمله زغال‌سنگ و انرژی‌های تجدیدپذیر — را تسریع کرده است. این اقدامات به چین کمک کرده تا در برابر فشار ناشی از قیمت‌های بالای نفت مقاومت کند. همچنین، با افزایش تقاضای جهانی برای انرژی‌های پاک، ممکن است در آینده تقاضا برای پنل‌های خورشیدی و توربین‌های بادی ساخت چین نیز افزایش یابد.

از منظر دیپلماتیک نیز، چین ممکن است از آسیب‌های اعتباری‌ای که این جنگ به ایالات متحده وارد کرده، بهره‌مند شود. به گفته یعقوبیان: «ایالات متحده در نتیجه این جنگ، در سطح جهانی ضربه بزرگی خورده است. این جنگ نه تنها در داخل آمریکا بلکه در سراسر جهان نامحبوب است… و چین توانسته با اتخاذ موضعی برتر، خود را به‌عنوان مدافع اصلی صلح، امنیت جهانی و حقوق بین‌الملل معرفی کند.»

از منظر امنیتی و راهبردی نیز، درگیری در خاورمیانه باعث شده ایالات متحده بخشی از مهم‌ترین توان نظامی خود را از آسیا منحرف کند؛ امری که قدرت بازدارندگی آن را در منطقه‌ای تضعیف می‌کند که چین در آن به‌طور فزاینده‌ای در حال گسترش نفوذ خود است و همچنان اهدافی نسبت به تایوان دارد.

با این حال، اقتصاد چین به‌شدت به صادرات وابسته است. اگر اقتصاد جهانی همچنان در وضعیت دشوار باقی بماند، مشتریان کمتری برای کالاهای چینی وجود خواهد داشت — و این روند از هم‌اکنون آغاز شده است. صادرات به خاورمیانه، که یکی از بازارهای کلیدی چین محسوب می‌شود، در حال کاهش است.

شرکت‌های سوخت فسیلی

در حالی که افزایش شدید قیمت نفت زندگی را برای مردم در سراسر جهان گران‌تر کرده، شرکت‌های نفت و گاز طبیعی از این وضعیت سود می‌برند.

شرکت‌هایی مانند شورون، شل، بی‌پی، کونوکو فیلیپس، اکسون و توتال‌انرژیز به دلیل قیمت‌های بالای نفت و نوسانات شدید آن، سودهای کلانی کسب می‌کنند. بر اساس گزارش جدید آکسفام، پیش‌بینی می‌شود این شش شرکت در سال جاری مجموعاً ۹۴ میلیارد دلار سود به دست آورند.

با این حال، این سودهای بالا باعث شده در بسیاری از کشورها درخواست‌هایی برای وضع «مالیات بر سودهای بادآورده» بر این شرکت‌ها مطرح شود. همچنین این بحران، انرژی‌های تجدیدپذیر را جذاب‌تر کرده و می‌تواند روند افول سوخت‌های فسیلی را تسریع کند.

روسیه

تردیدی نیست که اقتصاد روسیه از این درگیری منتفع شده است. افزایش قیمت نفت و کودهای شیمیایی، درآمد بیشتری را برای کرملین به همراه داشته — به‌ویژه پس از آنکه ایالات متحده به‌طور موقت تحریم‌های مربوط به نفت خام روسیه که در دریا قرار داشت را کاهش داد تا عرضه بیشتری به بازار تزریق کند.

آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرد که درآمدهای انرژی روسیه در ماه مارس تقریباً دو برابر شده و از ۹.۷۵ میلیارد دلار در فوریه به ۱۹ میلیارد دلار رسیده است. با این حال، حملات مداوم اوکراین به تأسیسات نفتی روسیه — به‌ویژه بنادر و پالایشگاه‌ها — میزان نفتی را که این کشور می‌تواند به فروش برساند محدود کرده است.

یعقوبیان در عین حال افزود: «اما یک “اما”ی مهم هم وجود دارد.» او به روابط جدید اوکراین در منطقه خلیج فارس اشاره کرد و گفت: «برای روسیه — که خود نیز در این منطقه حضور دارد — ورود رقیب اصلی‌اش به خاورمیانه می‌تواند بسیار نگران‌کننده باشد.» او به حضور و ارتباطات دیرینه مسکو در این منطقه اشاره کرد.

انرژی‌های تجدیدپذیر

بحران جهانی نفت، تمایل بسیاری از کشورها برای گذار به انرژی‌های پاک را تقویت کرده است — موضوعی که می‌تواند به سود این بخش تمام شود.

کمیسیون اروپا هفته گذشته راهبرد جدیدی را برای محافظت از شهروندان در برابر «شوک‌های قیمتی سوخت‌های فسیلی» و تسریع توسعه «انرژی پاک بومی» معرفی کرد؛ اقدامی که تا حدی در واکنش به بحران جهانی انرژی صورت گرفته است.

با این حال، یک نکته منفی نیز وجود دارد: بحران ایران باعث افزایش قیمت مواد اولیه مورد استفاده در انرژی‌های تجدیدپذیر — مانند آلومینیوم — و اختلال در زنجیره‌های تأمین کلیدی شده است. این مسئله می‌تواند فناوری‌های انرژی پاک را گران‌تر کند.

تولیدکنندگان پهپاد و صنایع تسلیحاتی

همانند هر درگیری دیگری، تولیدکنندگان سلاح از این وضعیت سود خواهند برد. مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم روز دوشنبه گزارشی منتشر کرد که نشان می‌دهد هزینه‌های نظامی جهان در سال گذشته با ۲.۹ درصد افزایش به ۲.۰۱۹ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۵ رسیده است.

شیائو لیانگ، پژوهشگر برنامه هزینه‌های نظامی و تولید تسلیحات این مؤسسه، گفت این افزایش ناشی از واکنش کشورها به «یک سال دیگر از جنگ‌ها، نااطمینانی و تحولات ژئوپلیتیکی با برنامه‌های گسترده تسلیحاتی» بوده است.

او افزود: «با توجه به دامنه بحران‌های کنونی و همچنین اهداف بلندمدت بسیاری از کشورها در زمینه هزینه‌های نظامی، این روند رشد احتمالاً در سال ۲۰۲۶ و پس از آن نیز ادامه خواهد داشت.»

با این حال، حتی بخش دفاعی نیز نمی‌تواند در بلندمدت خود را برنده قطعی بداند. سهام برخی از بزرگ‌ترین شرکت‌های دفاعی جهان در ماه‌های اخیر — پس از سال‌ها رشد مداوم — تحت فشار قرار گرفته است. تحلیلگران می‌گویند این موضوع تا حدی به دلیل نامحبوب بودن جنگ ایران در آمریکا و همچنین انتظار برای تغییرات احتمالی در سیاست‌ها و نیز عدم قطعیت درباره تصویب بودجه دفاعی دولت ترامپ در کنگره است.