سالی که خلیج فارس را لرزاند!

دیو لاولر، باراک راوید، زاخاری باسو / آکسیوس / دوم مه ۲۰۲۶

امارات متحده عربی در حال خروج از اوپک است. عربستان سعودی پرزرق‌وبرق‌ترین پروژه ورزشی خارجی خود را کنار می‌گذارد. این دو متحد آمریکا، هم‌زمان با آنکه هر دو زیر آتش ایران قرار دارند، در میانه یک جدایی پرتنش و آشفته گرفتار شده‌اند.

اهمیت موضوع: یک سال پس از سفر بزرگ رئیس‌جمهور ترامپ به کشورهای خلیج فارس، چشم‌انداز منطقه برای ساختن آینده‌ای ژئوپلیتیکیِ باثبات در دوران پس از نفت ــ آینده‌ای متکی بر گردشگری، هوش مصنوعی و سرمایه آمریکایی ــ ضربه‌ای سنگین خورده است.

تریلیون‌ها دلار تعهد سرمایه‌گذاری که ترامپ در جریان آن سفر به دست آورده بود، اکنون در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

همچنین «عصر طلایی» آمریکا که ترامپ مدعی بود بخشی از هزینه‌های آن با پول کشورهای خلیج فارس تأمین خواهد شد، در وضعیت نامشخصی قرار گرفته است.

تصویر کلی: سفر ترامپ شاید در نهایت به‌عنوان نقطه اوج این تصور ثبت شود که آینده هوش مصنوعی، سرمایه‌گذاری جهانی و ژئوپلیتیک، همگی از مسیر خلیج فارس عبور خواهند کرد.

جو دومینگز، مدیرعامل شرکت کانستلیشن، به آکسیوس گفت که پس از آنکه ایران نشان داد می‌تواند با پهپادهای ارزان‌قیمت به این مراکز حمله کند، دیگر کسی برای ساخت مراکز داده ۲۰ میلیارد دلاری در عربستان سعودی یا امارات متحده عربی عجله ندارد.

رهبران خلیج فارس طی یک نسل، «مدل دبی» را به کمال رسانده بودند؛ مدلی که در آن ثبات، همچون کالایی لوکس به گردشگران خارجی، مهاجران و سرمایه‌گذاران فروخته می‌شد. اما حملات ایران به هتل‌های لوکس و فرودگاه‌ها، این فرض بنیادین را تضعیف کرده است.

میان سطور: خروج صندوق ثروت ملی عربستان از پروژه «LIV Golf» ــ پس از آنکه از سال ۲۰۲۲ بیش از ۵ میلیارد دلار صرف این رقیب «PGA» کرده بود ــ نخستین قربانی بزرگ سیاست ریاض برای جیره‌بندی منابع مالی در شرایط سقوط صادرات نفت به شمار می‌رود.

دوران صدور چک سفید از سوی ریاض برای پروژه‌های نمایشی و پرستیژی ــ از مسابقات بزرگ بوکس و جشنواره‌های کمدی گرفته تا شهر خطی و درخشان «نئوم» ــ اکنون در آستانه جام جهانی ۲۰۳۴ تحت فشار شدید قرار گرفته است.

امارات متحده عربی که بهار گذشته وعده ۱.۴ تریلیون دلار سرمایه‌گذاری در آمریکا داده بود، اکنون در حال خروج از اوپک است تا نفت را بر اساس شرایط و منافع خود تولید کند.

امارات این تصمیم را همان روزی اعلام کرد که محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، نشست رهبران کشورهای خلیج فارس را در جده برگزار کرده بود. به گفته یک منبع مطلع از مذاکرات، سعودی‌ها از این اقدام غافلگیر و خشمگین شدند.

نقطه اصطکاک: جدایی امارات از کارتل نفتی تحت رهبری عربستان، تازه‌ترین شکاف در رقابت منطقه‌ای دو کشور است؛ رقابتی که ریشه در اختلاف بر سر ائتلاف‌ها و دیدگاه‌ها درباره یمن، سودان و فلسطین دارد و همچنین از خصومت شخصی میان دو رهبر تغذیه می‌شود. جنگ ایران تنها این شکاف را عمیق‌تر کرده است.

محمد بن زاید، رئیس امارات، امیدوار بود بتوان از وقوع جنگ جلوگیری کرد و برای ممانعت از آن بر ترامپ فشار آورد. اما پس از آغاز جنگ، او خواهان ادامه نبرد تا پایان شد و مصمم بود که ایران از جنگ، جسورتر و تقویت‌شده خارج نشود.

در مقابل، محمد بن سلمان، حاکم عربستان، دیدگاهی کاملاً متفاوت داشت؛ او در ابتدا حامی جنگ بود، اما وقتی آسیب‌های واردشده به اقتصاد نفت‌محور عربستان آشکار شد، به‌دنبال راه خروج از بحران رفت.

قطر نیز، پس از آنکه مستقیماً هدف حمله قرار گرفت، ضربه بزرگی به صادرات گاز خود و تلاش چند دهه‌ای‌اش برای حفظ توازن در روابط با آمریکا و ایران متحمل شده است.

امارات اکنون بیش از پیش به چشم‌انداز «پیمان ابراهیم» و شراکت با اسرائیل تکیه کرده است؛ اسرائیلی که در اوایل جنگ، برای نخستین بار توانمندی‌های دفاع موشکی در اختیار ابوظبی قرار داد.

در مقابل، عربستان سعودی بیشتر به سمت ترکیه و پاکستان متمایل شده است.

ترامپ همچنان امیدوار است توافق تاریخی عادی‌سازی روابط میان اسرائیل و عربستان را به سرانجام برساند، اما از زمان آغاز جنگ، نگاه سعودی‌ها به این موضوع سردتر شده است.

پشت پرده: منابع آمریکایی و منطقه‌ای به آکسیوس گفتند دولت ترامپ دیر متوجه شد که شکاف میان امارات و عربستان تا چه اندازه جدی شده است ــ و در نهایت نیز تصمیم گرفت در روند تعمیق این اختلاف دخالت نکند.

به گفته منابع، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در اوایل بحران به ریاض و ابوظبی اطلاع داده بود که واشنگتن قصد ندارد جانب هیچ‌یک را بگیرد.

منابع آمریکایی همچنین می‌گویند جرد کوشنر، داماد و فرستاده ترامپ ــ که روابط نزدیکی با هر دو رهبر دارد و منافع تجاری گسترده‌ای در منطقه دنبال می‌کند ــ نیز از ورود به این اختلاف پرهیز کرد، زیرا نمی‌خواست با هیچ‌یک از طرفین دچار تنش شود.

مقام‌های ارشد آمریکایی عمیقاً نگران‌اند که دو متحد اصلی عرب واشنگتن پس از جنگ، بیش از هر زمان دیگری در برابر یکدیگر قرار گیرند.

واقعیت ماجرا: کشورهای خلیج فارس همچنان از ذخایر عظیم انرژی و سرمایه برخوردارند و روابط امنیتی آنها با واشنگتن نیز در نتیجه جنگ، حتی مستحکم‌تر شده است.

برخی تحلیلگران بحران ایران را صرفاً شوکی موقت برای اقتصادهای خلیج فارس می‌دانند، نه بحرانی وجودی.

جمع‌بندی: یک سال پس از سفر ترامپ به خلیج فارس، رونق سرمایه‌گذاری‌ای که او وعده داده بود، اکنون با پیامدهای جنگ ایران برخورد کرده است. ترمیم این خسارت‌ها شاید بیش از مدت باقی‌مانده از دوران ریاست‌جمهوری او زمان ببرد.