ژنرال‌هایی که ایران را اداره می‌کنند

فرناز فصیحی / نیویورک تایمز / ۲۳ آوریل ۲۰۲۶

کشته شدن آیت‌الله علی خامنه‌ای، شکل تازه‌ای از رهبری جمعی را در کشور رقم زد؛ الگویی که در آن قدرت بیشتری به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی واگذار شده است.

زمانی که آیت‌الله علی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران حکومت می‌کرد، کنترل مطلق تمامی تصمیمات مربوط به جنگ، صلح و مذاکرات با ایالات متحده را در دست داشت. اما پسر و جانشین او چنین نقشی ایفا نمی‌کند.

آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای، چهره‌ای مرموز است که از زمان انتصابش در ماه مارس، نه دیده شده و نه صدایش شنیده شده است. در عوض، مجموعه‌ای از فرماندهان کارآزموده در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و افراد همسو با آنان، اکنون تصمیم‌گیرندگان اصلی در مسائل امنیتی، جنگ و دیپلماسی هستند.

عبدالرضا داوری، که در دوران ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد مشاور ارشد او بود و آقای خامنه‌ای را می‌شناسد، گفت: «مجتبی کشور را به‌گونه‌ای اداره می‌کند که گویی مدیر هیئت‌مدیره است.»

او در گفت‌وگویی تلفنی از تهران افزود: «او به‌شدت به توصیه‌ها و راهنمایی‌های اعضای هیئت‌مدیره تکیه دارد و همه تصمیم‌ها به‌صورت جمعی گرفته می‌شود. ژنرال‌ها همان اعضای هیئت‌مدیره هستند.»

این روایت از ساختار جدید قدرت در ایران بر پایه گفت‌وگو با شش مقام ارشد ایرانی، دو مقام پیشین، دو عضو سپاه پاسداران، یک روحانی بلندپایه آشنا با سازوکارهای درونی نظام و سه فردی که آقای خامنه‌ای را به‌خوبی می‌شناسند، شکل گرفته است. ۹ نفر دیگر نیز که با سپاه و دولت ارتباط دارند، ساختار فرماندهی را توصیف کرده‌اند. همه آن‌ها به دلیل حساسیت موضوع، به شرط ناشناس ماندن صحبت کرده‌اند.

آقای خامنه‌ای که از سوی شورایی از روحانیان ارشد به‌عنوان رهبر جدید انتخاب شده، از ۲۸ فوریه و پس از آن‌که نیروهای آمریکایی و اسرائیلی محل اقامت پدرش را ــ جایی که او نیز با خانواده‌اش زندگی می‌کرد ــ بمباران کردند، در اختفا به‌سر می‌برد. پدر، همسر و فرزند او در این حمله کشته شدند. دسترسی به او اکنون بسیار دشوار و محدود است و عمدتاً در حلقه‌ای از پزشکان و کادر درمانی قرار دارد که در حال مداوای جراحات ناشی از حملات هوایی هستند.

فرماندهان ارشد سپاه و مقامات بلندپایه دولتی به دیدار او نمی‌روند، زیرا بیم آن دارند که اسرائیل از این طریق محل اختفای او را شناسایی کرده و او را هدف قرار دهد. مسعود پزشکیان که خود جراح قلب است، به همراه وزیر بهداشت در روند درمان او نقش داشته‌اند.

به گفته چهار مقام ارشد ایرانی آگاه از وضعیت سلامتی او، با وجود جراحات شدید، آقای خامنه‌ای از نظر ذهنی هوشیار و درگیر امور است. یکی از پاهایش سه بار تحت عمل جراحی قرار گرفته و در انتظار دریافت پای مصنوعی است. همچنین یکی از دست‌هایش جراحی شده و به‌تدریج در حال بازیابی عملکرد است. این مقامات افزودند که صورت و لب‌های او به‌شدت دچار سوختگی شده و همین امر صحبت کردن را برایش دشوار کرده است و احتمالاً در آینده به جراحی پلاستیک نیاز خواهد داشت.

به گفته این مقامات، آقای خامنه‌ای تاکنون هیچ پیام ویدئویی یا صوتی ضبط نکرده، زیرا نمی‌خواهد در نخستین حضور عمومی خود آسیب‌پذیر یا ضعیف به نظر برسد. با این حال، چندین بیانیه مکتوب صادر کرده که به‌صورت آنلاین منتشر و از تلویزیون دولتی قرائت شده‌اند.

اقامتگاه خامنه‌ای در مرکز تهران که در ۲۸ فوریه هدف قرار گرفت

پیام‌ها برای او به‌صورت دست‌نویس، در پاکت‌های مهر و موم‌شده و از طریق زنجیره‌ای انسانی از یک پیک مورد اعتماد به پیک بعدی منتقل می‌شود؛ افرادی که با خودرو یا موتورسیکلت، از بزرگراه‌ها و مسیرهای فرعی عبور می‌کنند تا به محل اختفای او برسند. پاسخ‌ها و دستورالعمل‌های او نیز به همین شیوه بازگردانده می‌شود.

ترکیب نگرانی درباره امنیت او، جراحاتش و دشواری دسترسی به وی، موجب شده که آقای خامنه‌ای ــ دست‌کم در حال حاضر ــ تصمیم‌گیری‌ها را به ژنرال‌ها واگذار کند. جناح‌های اصلاح‌طلب و همچنین تندروهای افراطی همچنان در بحث‌های سیاسی حضور دارند، اما تحلیلگران می‌گویند روابط نزدیک آقای خامنه‌ای با ژنرال‌ها ــ که از دوران نوجوانی و حضور داوطلبانه‌اش در جنگ ایران و عراق شکل گرفته ــ باعث شده آن‌ها به نیروی مسلط تبدیل شوند.

دونالد ترامپ گفته است که جنگ و همچنین کشته شدن لایه‌هایی از رهبران و ساختار امنیتی ایران، به «تغییر رژیم» انجامیده و رهبران جدید «بسیار معقول‌تر» هستند. در واقع، جمهوری اسلامی سقوط نکرده است؛ بلکه اکنون قدرت در دست یک ساختار نظامی ریشه‌دار و تندرو قرار گرفته و نفوذ گسترده روحانیت در حال کاهش است.

صنم وکیل، مدیر بخش خاورمیانه و شمال آفریقا در چتم هاوس که با افرادی در ایران در تماس است، گفت: «مجتبی هنوز به‌طور کامل فرماندهی و کنترل را در دست ندارد. شاید نوعی احترام به او وجود داشته باشد. او به‌طور رسمی تصمیم‌ها را تأیید می‌کند یا بخشی از ساختار تصمیم‌گیری است، اما در حال حاضر تصمیم‌ها به‌صورت انجام‌شده به او ارائه می‌شود.»

رئیس مجلس ایران، محمدباقر قالیباف، که از فرماندهان پیشین سپاه پاسداران است و هدایت مذاکرات با ایالات متحده در پاکستان را بر عهده دارد، روز شنبه در یک سخنرانی تلویزیونی گفت که پیشنهاد آمریکا برای توافق هسته‌ای و طرح صلح، به همراه پاسخ ایران، با آقای خامنه‌ای در میان گذاشته شده و دیدگاه‌های او در تصمیم‌گیری‌ها لحاظ شده است.

ظهور سپاه

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که به‌عنوان پاسدار انقلاب ۱۹۷۹ تأسیس شد، به‌تدریج از طریق تصدی مناصب کلیدی سیاسی، در اختیار گرفتن سهم‌هایی در صنایع حیاتی، تسلط بر عملیات اطلاعاتی و ایجاد پیوند با گروه‌های شبه‌نظامی در خاورمیانه که دشمنی ایران با اسرائیل و ایالات متحده را شریک هستند، قدرت خود را انباشته کرده است.

با این حال، در دوران رهبری آیت‌الله علی خامنه‌ای، آن‌ها همچنان ناچار بودند عمدتاً از اراده او تبعیت کنند؛ شخصیتی مذهبی یگانه که هم‌زمان فرمانده کل نیروهای مسلح نیز بود. او سپاه را توانمند ساخت و این نهاد به‌مرور به ابزار و ستون اصلی حاکمیتش تبدیل شد.

کشته شدن آقای خامنه‌ای در نخستین روز جنگ، خلأیی ایجاد کرد و در عین حال فرصتی پدید آورد. سپاه در کشمکش جانشینی که پس از آن شکل گرفت، پشت آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای صف کشید و نقشی تعیین‌کننده در انتخاب او به‌عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی ایفا کرد.

سپاه از اهرم‌های متعددی برای اعمال قدرت برخوردار است. فرمانده کل آن، سرتیپ احمد وحیدی است. ژنرال محمدباقر ذوالقدر که به‌تازگی به ریاست شورای عالی امنیت ملی منصوب شده، از فرماندهان تندرو پیشین سپاه است. همچنین ژنرال یحیی رحیم صفوی به‌عنوان یکی از فرماندهان، مشاور عالی نظامی هر دو رهبر ــ پدر و پسر ــ بوده است.

علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران که ارتباطات گسترده‌ای در ایران دارد، گفت: «مجتبی رهبر مطلق نیست؛ شاید از نظر اسمی رهبر باشد، اما آن‌گونه که پدرش بود، رهبرِ برتر نیست. او در برابر سپاه پاسداران تابع است، زیرا موقعیت خود و بقای نظام را مدیون آن‌هاست.»

مقام‌هایی که با آن‌ها گفت‌وگو شده می‌گویند ژنرال‌ها جنگ با ایالات متحده و اسرائیل را تهدیدی برای بقای نظام می‌دانند و پس از پنج هفته نبرد شدید، به این نتیجه رسیده‌اند که این تهدید را مهار کرده‌اند. در هر مقطع، این آن‌ها بوده‌اند که هدایت تصمیم‌گیری درباره راهبرد و استفاده از منابع را در دست داشته‌اند.

آن‌ها با بستن تنگه هرمز اقتصاد جهانی را دچار آشفتگی کرده‌اند و از دستاوردهای جنگ به‌عنوان اهرمی برای کنار زدن رقبای سیاسی داخلی استفاده کرده‌اند. به گفته مقام‌های آگاه، رئیس‌جمهور منتخب و کابینه‌اش به حاشیه رانده شده و به آن‌ها گفته شده تنها بر امور داخلی تمرکز کنند؛ از جمله تأمین پایدار غذا و سوخت و تضمین عملکرد کشور.

به گفته این مقامات، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در مذاکراتی که پیش از جنگ با ایالات متحده هدایت می‌کرد، به حاشیه رانده شده است. در عوض، محمدباقر قالیباف ابتکار عمل را در دست گرفته است.

به گفته آنان، رهبر تازه منصوب‌شده نیز با این روند همراهی کرده و به‌ندرت ــ اگر اصلاً ــ با ژنرال‌ها مخالفت کرده است.

این سپاه بود که راهبرد حملات ایران به اسرائیل و کشورهای حوزه خلیج فارس، و همچنین بستن تنگه به روی تردد دریایی را طراحی کرد. همین نهاد با آتش‌بس موقت با ایالات متحده موافقت کرد و دیپلماسی پشت‌پرده و مذاکرات مستقیم با واشنگتن را تأیید نمود. آن‌ها از میان نیروهای خود، آقای قالیباف را برای هدایت مذاکرات با معاون رئیس‌جمهور آمریکا، جی‌دی ونس، در اسلام‌آباد برگزیدند.

برای نخستین‌بار، چندین ژنرال نظامی از سپاه در هیئت ایرانیِ مذاکره‌کننده با ایالات متحده حضور داشتند.

مقام‌های ایرانی و سه فرد دیگری که آقای خامنه‌ای را می‌شناسند، در گفت‌وگوهایی از تهران گفتند که تمکین او در برابر سپاه تا حدی به این دلیل است که در نقش رهبری تازه‌کار است. او فاقد جایگاه سیاسی و نفوذ مذهبی‌ای است که پدرش را به شخصیتی یگانه تبدیل کرده بود. و بخشی نیز به روابط شخصی عمیق او با سپاه بازمی‌گردد.

سرتیپ احمد وحیدی، سرلشکر یحیی رحیم صفوی و سرلشکر محمد باقر ذوالقدر / عکس: خبرگزاری آسوشیتدپرس

آقای خامنه‌ای در ۱۷سالگی داوطلب حضور در جنگ ایران و عراق شد و به یگانی از سپاه به نام گردان حبیب اعزام شد. این تجربه تأثیر عمیقی بر او گذاشت و پیوندهایی مادام‌العمر ایجاد کرد. با گذشت زمان، بسیاری از اعضای آن گردان به مناصب تأثیرگذار در حوزه‌های نظامی و اطلاعاتی رسیدند.

او تحصیلات خود را در حوزه علمیه به پایان رساند و به درجه آیت‌اللهی رسید؛ جایگاهی که او را در شمار عالمان و فقیهان شیعه قرار می‌دهد. وی در محل اقامت پدرش فعالیت می‌کرد و مسئول هماهنگی عملیات نظامی و اطلاعاتی برای او بود؛ نقشی که پیوندهایش با ژنرال‌ها و رؤسای اطلاعاتی را بیش از پیش تقویت کرد.

از جمله دوستان نزدیک آقای خامنه‌ای در گردان حبیب، حسین طائب، روحانی و رئیس پیشین اطلاعات سپاه، و ژنرال محسن رضایی هستند که در دهه ۱۹۸۰ فرمانده او بود و اکنون از بازنشستگی بازگردانده شده است. آقای قالیباف نیز از دوستان قدیمی او به‌شمار می‌رود.

به گفته مقام‌های ایرانی و سه فردی که آقای خامنه‌ای را از نزدیک می‌شناسند، او، آقای طائب و آقای قالیباف سال‌ها هفته‌ای یک‌بار در محل اقامت آیت‌الله گرد هم می‌آمدند و در ناهارهای کاری طولانی شرکت می‌کردند. این سه نفر به «مثلث قدرت» مشهور شدند. این گروه از سوی یک روحانی میانه‌رو، مهدی کروبی، متهم شد که در انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۰۹ ــ که او نیز نامزد آن بود ــ مداخله کرده و نتایج را به نفع رئیس‌جمهور وقت، محمود احمدی‌نژاد، دستکاری کرده‌اند. آقای کروبی در آن انتخابات شکست خورد و پیامدهای آن به ماه‌ها ناآرامی، اعتراض و خشونت انجامید.

این روابط شخصی اکنون به‌طور قابل‌توجهی بر پویایی میان آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای و ژنرال‌ها تأثیر گذاشته است. به گفته عبدالرضا داوری، آن‌ها یکدیگر را با نام کوچک صدا می‌زنند و رابطه‌شان را نه در قالب مافوق و زیردست، بلکه به‌عنوان همتایان می‌بینند.

بروز اختلاف‌ها

ژنرال‌ها تنها صداهای حاضر در میز تصمیم‌گیری نیستند. سیاست در ایران هرگز یکدست نبوده و ساختار نظام به‌گونه‌ای طراحی شده که مراکز قدرت موازی در آن وجود داشته باشد. اختلاف‌نظر و شکاف همواره میان چهره‌های سیاسی و فرماندهان نظامی ایران رایج بوده و در بسیاری موارد به‌صورت علنی بروز کرده است. مسعود پزشکیان و عباس عراقچی نیز در شورای عالی امنیت ملی حضور دارند.

اما در چارچوب رهبری جمعی کنونی، این ژنرال‌ها هستند که دست بالا را دارند و در حال حاضر نشانه‌ای از اختلاف جدی میان آن‌ها دیده نمی‌شود.

محسن رضایی و حسین طائب

روز سه‌شنبه، در حالی که تیم‌های مذاکره‌کننده ایران و آمریکا برای سفر به اسلام‌آباد جهت دور دوم گفت‌وگوها آماده می‌شدند، ژنرال‌ها ناگهان مذاکرات را متوقف کردند. به گفته منابع، از چند روز پیش اختلاف‌نظرهایی درباره ادامه گفت‌وگو با جی‌دی ونس در شرایطی که دونالد ترامپ محاصره دریایی ایران را حفظ کرده بود، شکل گرفته بود. در همین حال، حدود ۲۷ کشتی ایرانی در تلاش برای ورود یا خروج از بنادر ایران مجبور به بازگشت شده بودند.

ترامپ در مجموعه‌ای از پیام‌ها در شبکه‌های اجتماعی خواستار وادار کردن ایران به پذیرش تمامی خواسته‌هایش شده و تهدید کرده بود در صورت عدم توافق، نیروگاه‌ها و پل‌های ایران را بمباران خواهد کرد. همچنین ایالات متحده دو کشتی متعلق به ایران را توقیف کرد؛ اقدامی که به گفته مقام‌ها، ژنرال‌ها آن را نقض آتش‌بس تلقی کرده و به‌شدت خشمگین شدند.

بر اساس گفته مقام‌ها و دو عضو سپاه که در جریان جلسه قرار گرفته بودند، فرمانده کل، سرتیپ احمد وحیدی، به همراه چند ژنرال دیگر استدلال کردند که ادامه مذاکرات بی‌فایده است، زیرا محاصره نشان می‌دهد ترامپ علاقه‌ای به گفت‌وگو ندارد و در پی فشار برای وادار کردن ایران به تسلیم است.

به گفته مقام‌ها، آقای پزشکیان و آقای عراقچی با این دیدگاه مخالف بودند. آقای پزشکیان نسبت به خسارات سنگین اقتصادی جنگ ــ که برآورد دولت آن را حدود ۳۰۰ میلیارد دلار اعلام کرده ــ و ضرورت رفع تحریم‌ها برای بازسازی کشور هشدار داد. همچنین درباره میزان پیشروی ایران در بستن تنگه هرمز نیز اختلاف‌نظرهایی بروز کرد.

در نهایت، ژنرال‌ها پیروز شدند و مذاکرات فروپاشید.

ترامپ آتش‌بس را تمدید کرده، اما اعلام کرده تا زمانی که «رهبران دچار شکاف» ایران پیشنهاد صلح خود را ارائه نکنند، محاصره را حفظ خواهد کرد. آنچه در ادامه رخ خواهد داد روشن نیست. همچنین مشخص نیست که آیا سپاه اجازه خواهد داد امتیازهای کافی در زمینه برنامه هسته‌ای ایران به ایالات متحده داده شود تا توافق صلح شکل بگیرد یا نه؛ از جمله در دو موضوع مناقشه‌برانگیز: توقف غنی‌سازی و واگذاری ذخیره ۴۰۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای بالا.

یک جناح تندرو در ایران ــ هرچند مسلط نیست ــ با هرگونه امتیازدهی مخالف است و معتقد است در صورت ادامه جنگ، ایران می‌تواند اسرائیل و ایالات متحده را شکست دهد. حامیان این جریان شب‌ها با برگزاری تجمعات خیابانی، پرچم‌ها را به اهتزاز درآورده و برای جمهوری اسلامی سوگند فدا کردن جان خود را می‌خورند. زمانی که آقای عراقچی در شبکه‌های اجتماعی اعلام کرد ایران در حال بازگشایی تنگه است، تندروها به او حمله کردند و تیم مذاکره‌کننده را به خیانت متهم ساختند.

این جریان‌های آتشین از حامیان سعید جلیلی، نامزد فوق‌تندرو انتخابات ریاست‌جمهوری هستند که از روند تصمیم‌گیری کنار گذاشته شده، اما همچنان نفوذی دارد؛ از جمله بر صداوسیمای دولتی که برادرش آن را اداره می‌کند. برخی از آن‌ها خواستار آن شدند که آقای خامنه‌ای پیام ویدئویی یا صوتی منتشر کند تا برای افکار عمومی روشن شود که او از مذاکرات با واشنگتن حمایت می‌کند. در یکی از تجمعات در تهران، جمعیت خطاب به او شعار می‌داد: «فرمانده، فرمان بده، ما اطاعت می‌کنیم.»

محمدباقر قالیباف شنبه‌شب به وقت محلی در تلویزیون دولتی با مردم سخن گفت و اطمینان داد که آقای خامنه‌ای در جریان امور قرار دارد. او لحنی هم‌زمان قاطع و عمل‌گرایانه اتخاذ کرد و گفت ایران دستاوردهای نظامی مهمی به‌دست آورده ــ از جمله سرنگونی یک جنگنده آمریکایی ــ اما اکنون زمان آن است که این دستاوردها در مذاکرات دیپلماتیک به اهرم تبدیل شود.

قالیباف گفت: «گاهی می‌بینم مردم ما می‌گویند ما آن‌ها را نابود کردیم. نه، ما آن‌ها را نابود نکردیم؛ باید این را درک کنید. دستاوردهای نظامی ما به این معنا نیست که از ایالات متحده قدرتمندتر هستیم.»