وضعیت برزخی ایرانیان ساکن ترکیه

سرا یدی‌کاردش / آسوشیتدپرس / ۲۲ آوریل ۲۰۲۶

صدری حق‌شناس روزهایش را با فروش بورِک — نوعی شیرینی لایه‌لایه و شور — در مغازه‌ای در استانبول می‌گذراند، اما ذهنش درگیر دخترش در تهران است.

خانواده ناچار شدند پس از بروز مشکل در تمدید ویزای دخترشان، او را به ایران بازگردانند؛ این در حالی است که بیم آن دارند آتش‌بسی شکننده به‌زودی فروبپاشد.

سال‌هاست که مجوزهای اقامت کوتاه‌مدت به ده‌ها هزار ایرانی امکان داده تا در ترکیه به دنبال فرصت‌های اقتصادی بروند و از ثبات نسبی برخوردار شوند. اما این وضعیت شکننده است و جنگ، ریسک‌ها را افزایش داده است.

حق‌شناس در حالی که دستانش را از پشت پیشخوان مغازه بالا می‌برد، می‌گوید: «به خدا هر روز گریه می‌کنم. نه در کشورم زندگی هست، نه اینجا؛ من چه کار کنم؟»

دختری که بازگردانده شد

حق‌شناس و همسرش پنج سال پیش همراه با دختران نوجوانشان به ترکیه مهاجرت کردند و با ویزاهای توریستی که هر شش ماه تا دو سال قابل تمدید است، زندگی می‌کنند.

امسال به دلیل بیکاری همسرش که ناشی از مشکلات جسمی است، توان پرداخت هزینه وکیل را نداشتند. در نتیجه، مهلت درخواست ویزای جدید برای دختر ۲۰ ساله‌شان، عسل، را از دست دادند؛ دختری که هنوز در سال آخر دبیرستان تحصیل می‌کند.

عسل اوایل همین ماه در یک ایست بازرسی بازداشت شد و یک شب را در مرکز امور مهاجرت گذراند. مادرش دوستی پیدا کرد تا او را به تهران بازگرداند، به‌جای آنکه وارد روند اخراج شود؛ روندی که می‌توانست بازگشت او به ترکیه را دشوارتر کند. خانواده امیدوارند او بتواند با ویزای دانشجویی بازگردد.

حق‌شناس به دلیل قطعی چندماهه اینترنت در ایران، از زمان بازگشت دخترش نتوانسته با او صحبت کند.

وضعیت موقت بسیاری از ایرانیان

ترکیه شاهد موج بزرگی از پناهجویان نبوده، زیرا بیشتر ایرانیان در داخل کشور خود به دنبال امنیت بوده‌اند. بسیاری از کسانی که از مرز زمینی عبور کرده‌اند، در حال عبور به سمت کشورهایی بوده‌اند که در آنجا تابعیت یا اقامت دارند.

بر اساس داده‌های مؤسسه آمار ترکیه، نزدیک به ۱۰۰ هزار ایرانی در سال ۲۰۲۵ در این کشور زندگی می‌کردند. طبق اعلام آژانس پناهندگان سازمان ملل، از آغاز جنگ حدود ۸۹ هزار نفر وارد ترکیه شده و حدود ۷۲ هزار نفر آن را ترک کرده‌اند.

برخی ایرانیان از امکان اقامت کوتاه‌مدت بدون ویزا برای گذراندن دوران جنگ استفاده کرده‌اند، اما برای کسانی که قصد ماندن طولانی‌تر دارند، گزینه‌های محدودی وجود دارد.

صدات آلبایراک از مرکز حقوق پناهندگان و مهاجران کانون وکلای استانبول می‌گوید دریافت وضعیت «حمایت بین‌المللی» دشوار است و این نظام عملاً ایرانیان را به سمت درخواست مجوزهای کوتاه‌مدت سوق می‌دهد.

او افزود: «افرادی هستند که بیش از ۱۰ سال است با همین مجوزها زندگی می‌کنند.»

اگر جنگ ادامه یابد، بازگشت بیشتر می‌شود

نادر رحیم ۱۱ سال پیش برای تحصیل فرزندانش به ترکیه آمد. اکنون جنگ ممکن است او را مجبور به بازگشت کند.

به دلیل دشواری دریافت مجوز برای راه‌اندازی کسب‌وکار یا کار قانونی در ترکیه، او از سود نمایشگاه فروش موتورسیکلتش در ایران زندگی می‌کرد. اما از زمان آغاز جنگ، فروشی نداشته و تحریم‌های بین‌المللی — به‌همراه قطع اینترنت — انتقال پول را بسیار دشوار کرده است.

کافی‌شاپ ایرانی در استانبول

خانواده او تنها برای چند ماه دیگر توان مالی ماندن در ترکیه را دارند. فرزندانش در ترکیه بزرگ شده‌اند و فارسی نمی‌خوانند یا روان صحبت نمی‌کنند. او نگران سازگاری آن‌ها با زندگی در ایران است، اما می‌گوید: «اگر جنگ ادامه پیدا کند، چاره‌ای جز بازگشت نداریم.»

در این میان، او بیشتر روزهایش را با مرور تلفن همراه می‌گذراند؛ در انتظار خبر از والدینش در تهران یا گفتگو درباره جنگ با دوستان ایرانی‌اش در کنار قلیان.

«زندگی بد» در ترکیه و ایران

یک زن ۴۲ ساله ایرانی هشت ماه پیش به ترکیه آمد، به امید کسب درآمد برای حمایت از خانواده‌اش. او و دخترش برای دریافت ویزای تحصیلی به‌عنوان دانشجوی دانشگاه ثبت‌نام کردند. او صبح‌ها در کلاس‌ها شرکت می‌کند تا وضعیت قانونی‌اش حفظ شود و سپس به سرعت سر کارهای خدماتی می‌رود؛ گاهی تا ساعت ۳ بامداد کار می‌کند.

او که به دلیل نگرانی‌های امنیتی در صورت بازگشت به ایران نخواست نامش فاش شود، می‌گوید با شش نفر دیگر در یک اتاق در خوابگاه زنان زندگی می‌کنند.

او می‌گوید: «من واقعاً ایران را دوست دارم. اگر لازم باشد، حتی برای دفاع در جنگ هم می‌روم.» اما آینده‌ای در آنجا نمی‌بیند، در حالی که در ترکیه نیز به سختی امرار معاش می‌کند و فقط می‌تواند مبالغ اندکی برای والدینش بفرستد.

او می‌افزاید: «من در ترکیه زندگی بدی دارم و والدینم در ایران زندگی بدی دارند. با امید زیادی به ترکیه آمدم تا از آن‌ها حمایت کنم و آینده‌ای بسازم، اما حالا احساس ناامیدی می‌کنم.»

از یک پناهگاه موقت به پناهگاهی دیگر

یک معمار آزادکار ۳۳ ساله از تهران در جریان سرکوب خشونت‌بار اعتراضات سراسری در ژانویه به ترکیه سفر کرد. او قصد داشت پس از آرام شدن اوضاع بازگردد، اما در پایان فوریه، جنگ میان ایالات متحده و اسرائیل با ایران آغاز شد.

او که به دلیل ترس از پیگرد در صورت بازگشت به ایران نخواست نامش فاش شود، می‌گوید: «کم‌کم باور کردم که وضعیت بسیار بد است، بدتر از چیزی که تصور می‌کردم.»

به دلیل قطع اینترنت، او نتوانسته برای مشتریان همیشگی‌اش در ایران کار کند. با نزدیک شدن به پایان مهلت ۹۰ روزه اقامت بدون ویزا، توان مالی درخواست اقامت طولانی‌تر در ترکیه را ندارد.

در عوض، تصمیم گرفته به مالزی برود؛ جایی که در ازای ساخت سرپناه‌ها، در طول یک ماه اقامت بدون ویزا، محل اسکان رایگان دریافت خواهد کرد.

او هیچ برنامه‌ای برای آینده ندارد.