چگونه ایران از جنگ اوکراین درس گرفته است

جیکوب جودا / فایننشال تایمز / ۱۹ آوریل ۲۰۲۶

● نشریات نظامی، نگاهی وسوسه‌برانگیز به طرز فکر ارتش ایران و اولویت‌های آن — از جمله پهپادها — ارائه می‌دهند

حسین دادوند، فرمانده‌ای با موهای جوگندمی است که یک دانشکده مهم نظامی در شمال تهران را اداره می‌کند. مأموریت او آموزش هزاران سرباز ایرانی است که از دروازه‌های پادگانش عبور می‌کنند تا بیاموزند چگونه در میدان نبرد بجنگند — و پیروز شوند.

در آستانه جنگ چند هفته‌ای با اسرائیل و ایالات متحده، دادوند از جمله افرادی در درون ساختار نظامی ایران بود که با دقت و پشتکار، جنگ اوکراین را برای استخراج درس‌های راهبردی بررسی می‌کرد. این درس‌ها، به نوشته او در مقاله‌ای، از تاب‌آوری تولیدات دفاعی اوکراین تا استفاده از چاپگرهای سه‌بعدی برای تولید انبوه پهپادهای ارزان‌قیمت را در بر می‌گرفت.

توصیه‌های او دو سال پیش در یکی از نشریات معتبر دفاعی ایران منتشر شد. او از مافوق‌های خود خواست که ایران باید در حوزه پهپادها سرمایه‌گذاری کند، از یگان‌های رزمی چابک‌تر و متحرک‌تر بهره بگیرد و شیوه‌های آموزش و جنگ خود را به‌روز کند. همچنین پیشنهاد داد که استفاده از هوش مصنوعی در تسلیحات مورد توجه قرار گیرد.

فایننشال تایمز بیش از ۳۰۰ مقاله از این دست را که طی پنج سال گذشته در حدود دوازده نشریه دفاعی ایران منتشر شده‌اند بررسی کرده است. این مقالات دریچه‌ای منحصربه‌فرد به درون ساختار نظامی به‌شدت محرمانه ایران می‌گشایند؛ از جمله اینکه در داخل چه مباحثی مطرح است، تاکتیک‌ها چگونه در حال تحول و تغییر هستند و چه فناوری‌هایی در اولویت قرار دارند.

این مقالات نشان می‌دهند که ایران به‌دقت جنگ اوکراین را برای استخراج درس‌ها — به‌ویژه در زمینه پهپادها — زیر نظر داشته، بر نوسازی توانمندی‌های جنگ سایبری تمرکز کرده و نسبت به برنامه‌ریزی پیش‌دستانه نیروهایش نگران است. همچنین نشان می‌دهند که تهران عملکرد روسیه را از نزدیک رصد کرده و در عین حال بررسی کرده که اوکراین چگونه خود را برای مقابله با حریفی بسیار قدرتمندتر تطبیق داده است.

اگرچه یافته‌های دادوند در ذات خود شگفت‌انگیز نبودند، اما ممکن است نشانه‌ای اولیه از جهت‌گیری‌های در حال شکل‌گیری در ایران بوده باشند. او سال گذشته در یک مصاحبه نادر در یک میدان تیر تازه‌افتتاح‌شده گفت که تهران کتاب‌های درسی و شیوه‌های آموزشی خود را برای انعکاس تجربیات جنگ اوکراین به‌روزرسانی کرده است.

دادوند گفت: «جنگ روسیه و اوکراین یکی از مواردی بود که ما آن را با دقت بررسی کردیم. یکی از مهم‌ترین نکات در آن جنگ، استفاده گسترده از پهپادهای کوچک و هوش مصنوعی بود. ما شاهد ورود فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند هوش مصنوعی، کوانتوم و نانو به عرصه نظامی هستیم.»

تمام مقالاتی که فایننشال تایمز بررسی کرده، در نشریات در دسترس عموم منتشر شده‌اند که وابسته به مهم‌ترین دانشکده‌های فرماندهی و مراکز آموزش عالی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروهای مسلح متعارف ایران هستند. نویسندگان این مقالات شامل فرماندهان ارشد، افسران بلندپرواز و دانشگاهیانی هستند که مأمور تحلیل چالش‌های راهبردی پیش روی ایران‌اند.

این مقالات، نگاهی جذاب به نحوه تفکر ارتش ایران و چگونگی استخراج درس‌هایی ارائه می‌دهند که می‌توانند در درگیری‌های آینده به کار گرفته شوند.

جنگنده‌های سوخو-۳۵ روسیه

نیکول گراژوسکی، کارشناس ایران در مؤسسه علوم سیاسی پاریس، می‌گوید: «این‌ها برای یادگیری نظامی هستند. همچنین برای طرح ایده‌ها و سنجش واکنش‌ها هم استفاده می‌شوند. برخی از این ایده‌ها بعداً مورد استفاده قرار می‌گیرند و شما شاهد انطباق‌ها و تغییرات خواهید بود.»

اما شاید افشاگرانه‌ترین نکته‌ای که این مقالات ارائه می‌کنند، مربوط به نحوه ارزیابی و نگارش فرماندهان ارشد ایرانی درباره آسیب‌پذیری‌های کشورشان در سال‌های منتهی به درگیری با اسرائیل و ایالات متحده باشد.

از جمله این موارد، مقاله‌ای مشترک در نشریه «مطالعات دفاع راهبردی» است که توسط کیومرث حیدری و عبدالعلی پورشاسب — دو فرمانده ارشد و بانفوذ که پیش‌تر فرماندهی ارتش ایران را بر عهده داشته‌اند — نوشته شده و در آن نسبت به محدود بودن برنامه‌ریزی پیش‌دستانه در برابر «تهدیدهای نوظهور» ابراز نگرانی شده است.

آن‌ها در سال ۲۰۲۳ نوشتند که ایران باید به‌سرعت متخصصان بیشتری جذب کند، تمرینات نظامی خود را اصلاح کند و برنامه خرید تسلیحات خود را بر فناوری‌های پیشرفته‌ای مانند پهپادها، لیزرها و سامانه‌های فضامحور متمرکز سازد. آن‌ها نیز جنگ اوکراین را منبعی از «تهدیدهای جدید» دانسته‌اند.

گراژوسکی می‌گوید: «فکر می‌کنم یکی از دلایلی که آن‌ها درباره جنگ اوکراین می‌نویسند این است که تا حدی از آن جنگ داده دریافت می‌کنند.» او افزود که نوشتن درباره جنگ‌های خارجی، فضای بیشتری برای خوداندیشی فراهم می‌کند: «آن‌ها می‌خواهند دانشجویان از عملیات آنجا و نحوه عملکرد روس‌ها آگاه باشند.»

گراژوسکی همچنین گفت که اگرچه نشریات پژوهشی نظامی ایران به اندازه نمونه‌های مشابه در روسیه جزئیات ندارند، اما این نشریات راهی کنترل‌شده برای رقابت شاخه‌های مختلف بر سر منابع و جلب توجه فراهم می‌کنند.

عزیز نصیرزاده، فرمانده پیشین نیروی هوایی که به‌عنوان وزیر دفاع خدمت می‌کرد و در ۲۸ فوریه در یک حمله هوایی کشته شد، از جمله نویسندگان مقاله‌ای درباره جنگ ایران و عراق بود که با درخواستی فوری از تهران برای بازسازی ناوگان جنگنده‌ای فرسوده کشور از طریق خرید جنگنده‌های «سوخو-۳۵» از روسیه به پایان می‌رسید. این مقاله در نشریه «مطالعات آینده دفاعی» منتشر شد؛ مجله‌ای که با دانشکده اصلی فرماندهی ارتش ایران مرتبط است.

خرید جنگنده‌های گران‌قیمت سوخو-۳۵ از روسیه ظاهراً به موضوعی محل اختلاف میان شاخه‌های مختلف نیروهای مسلح ایران تبدیل شده بود. تهران اندکی پس از آن‌که نصیرزاده به‌عنوان وزیر دفاع منصوب شد، تأیید کرد که روند خرید این جنگنده‌ها را پیش خواهد برد — جنگنده‌هایی که هنوز تحویل داده نشده‌اند. مقاله او چند ماه پیش از این انتصاب منتشر شده بود.

نصیرزاده در این مقاله همچنین توصیه کرده بود که نیروی هوایی ایران به پهپادهای انتحاری مجهز شود و هوش مصنوعی در فرآیندهای انتخاب هدف ادغام گردد. با این حال، او هم‌زمان خواستار «بازسازی بخش‌های فرسوده» پایگاه‌های نیروی هوایی نیز شده بود.

او همچنین در نگارش مطالعه‌ای مشارکت داشت که در آن ادعا شده بود نیروی هوایی ایالات متحده به دلیل فرسودگی و ناکامی برنامه‌های نوسازی، به‌طور فزاینده‌ای ناکارآمد شده است.

به گفته افشون استوار، کارشناس امور نظامی ایران، این نشریات از معدود راه‌هایی هستند که می‌توان از طریق آن‌ها سرنخ‌هایی درباره نحوه رفتار احتمالی ایران در شرایط خاص به دست آورد.

یک سرباز ایرانی در جریان رزمایشی در خلیج فارس

مقالاتی که فایننشال تایمز بررسی کرده، به‌طور کلی ترسیمی از این ارائه می‌دهند که فرماندهان چگونه ممکن است با موقعیت‌هایی مانند توقیف کشتی‌ها در تنگه هرمز یا مقابله با یک تهاجم آبی-خاکی برخورد کنند. در این مقالات نتیجه‌گیری شده که در مورد نخست، رویکردی تقابلی ترجیح دارد، در حالی که در مورد دوم، مین‌گذاری در آب‌های ساحلی به‌عنوان یک سازوکار بازدارنده پیشنهاد شده است.

استوار گفت: «این مقالات زمانی بیشترین اهمیت را دارند که درباره رویه‌ها، عملیات و روش‌های خودشان صحبت می‌کنند.» او افزود که با دنبال کردن خط‌مشی تحریریه نشریات مهم، می‌توان تصویری نسبتاً قابل اتکا از اولویت‌های ایران به دست آورد.

او گفت: «می‌توان به تصویری نه‌چندان شفاف اما قابل‌تشخیص از نحوه تغییر و تطبیق آن‌ها رسید. اغلب از طریق موضوعاتی که به آن‌ها توجه می‌کنند، نکات مهمی آشکار می‌شود.»

بسیاری از این مقالات به فناوری‌های پهپادی، تاکتیک‌ها و ارتباطات اختصاص دارند، و نیز به ارزیابی‌هایی درباره کارایی سامانه‌های پدافند هوایی ایران می‌پردازند. تمرکز قابل توجهی نیز بر تقویت توانمندی‌های جنگ سایبری وجود دارد، از جمله از طریق ادغام هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری‌ها و عملیات تهاجمی.

تحلیلگران می‌گویند افسران، فرماندهان و مأموران اطلاعاتی گاه مقالاتی را با نام مستعار منتشر می‌کنند. آن‌ها تأکید می‌کنند که مقالات نوشته‌شده توسط چهره‌های ارشد باید بسیار جدی‌تر از نوشته‌های دانشجویان یا دانشگاهیان تلقی شوند.

فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد در مؤسسه واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک، گفت که پژوهش‌های علمی و فنی معمولاً از دقت بیشتری نسبت به تحلیل‌های راهبردی برخوردارند. او افزود که برخی مقالات مرتبط با سیاست خارجی از نظر روش‌شناسی آن‌قدر ضعیف هستند که نتایج آن‌ها را «بی‌ارزش» می‌داند.

با این حال، ندیمی گفت که نهادهای اطلاعاتی آمریکا احتمالاً این نشریات ایرانی را با دقت بررسی می‌کنند تا نکات مفید و اطلاعات پراکنده را استخراج کنند. او افزود که تهران برای جلوگیری از نشت اطلاعات حساس، اقداماتی انجام داده و دستورالعمل‌هایی صادر کرده است که انتشار بیش از حد اطلاعات توسط افسران و مهندسان فعال در پروژه‌های دفاعی را محدود می‌کند.

با این وجود، حتی مقالاتی با پژوهش ضعیف نیز می‌توانند برای درک ذهنیت افسران ایرانی ارزشمند باشند. بسیاری از آن‌ها واشینگتن را تضعیف‌شده ترسیم می‌کنند و فرصت‌هایی برای بازآرایی خاورمیانه توسط ایران می‌بینند. جمهوری آذربایجان نیز — به دلیل روابط نزدیک با اسرائیل — اغلب به‌عنوان یک نگرانی امنیتی برای ایران ارزیابی می‌شود.

استوار گفت: «آن‌ها در شیوه درک جهان، واقعاً بسیار ایدئولوژیک هستند.»

مایکل کانل، افسر پیشین اطلاعاتی آمریکا و کارشناس ایران در مرکز تحلیل‌های دریایی، گفت که مقالاتی را که شامل نظرسنجی از کارشناسان و سربازان در موضوعات کم‌حساسیت‌تر هستند، مفیدتر می‌داند.

در یکی از مقالاتی که فایننشال تایمز بررسی کرده، آمده بود که جلوگیری از گرایش سربازان به «فرقه‌های انحرافی» اهمیت دارد. مقاله‌ای دیگر مشکلات مزمن در بیمارستان‌های نظامی را شناسایی کرده بود؛ مراکزی که به دلیل وابستگی بیش از حد به تأمین‌کنندگان بخش خصوصی در برابر بحران‌ها آسیب‌پذیر هستند و «کارکردهای اصلی» خود را به نفع ارائه خدمات درآمدزا به غیرنظامیان نادیده گرفته‌اند.

مطالعات دیگری نیز اخیراً به بررسی راه‌های جلوگیری از افکار خودکشی در میان سربازان پرداخته‌اند یا نشان داده‌اند که دانشجویان در برخی از مهم‌ترین دانشکده‌های نظامی ایران، از تبعیض قابل‌توجهی بر اساس فقر خانوادگی یا پیشینه قومی خود خبر داده‌اند.

کانل گفت: «این‌ها به شما نگاهی از زندگی روزمره در ارتش ایران می‌دهند.»