محاصره دریایی ایران چگونه خواهد بود؟

جان ایزمی / نیویورک تایمز / ۱۳ آوریل ۲۰۲۶

محاصره دریایی ایران از سوی ایالات متحده که از روز دوشنبه آغاز شده، در دهه‌های اخیر نمونه مشابه چندانی ندارد و ارتش آمریکا نیز جزئیات اندکی درباره نحوه اجرای این عملیات ارائه کرده است.

با این حال، عملیات‌های پیشین در خاورمیانه می‌توانند سرنخ‌هایی درباره شکل عملی این محاصره ارائه دهند. نیروی دریایی آمریکا سابقه‌ای طولانی در رصد حرکت کشتی‌های تجاری و حتی تصرف آن‌ها — چه با رضایت و چه بدون رضایت — دارد.

* ارتش چه گفته است؟

روز یکشنبه، رئیس‌جمهور ترامپ اعلام کرد دستور محاصره ایران و تنگه هرمز را صادر کرده است؛ آبراه باریکی که خلیج فارس را به دریای عمان متصل می‌کند و بخش بزرگی از نفت جهان از آن عبور می‌کند.

اما روز دوشنبه، فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) که مسئول عملیات نظامی در خاورمیانه است، به نظر می‌رسد دامنه این اقدام را محدودتر تعریف کرد و اعلام کرد که از تردد کشتی‌های تجاری به مقصد یا از مبدأ بنادر ایران جلوگیری خواهد کرد. همچنین در اطلاعیه‌ای برای دریانوردان منطقه آمده که جزئیات هنوز «در حال تدوین» است.

سنتکام تأکید کرد که این محاصره «به‌صورت بی‌طرفانه علیه کشتی‌های همه کشورها» اعمال خواهد شد و شامل بنادر ایران در هر دو سوی تنگه می‌شود.

در پاسخ به این پرسش که این محاصره در عمل چگونه اجرا خواهد شد، سنتکام به بیانیه رسمی خود و همچنین اطلاعیه سازمان «عملیات تجارت دریایی بریتانیا» — وابسته به نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا — ارجاع داد. هیچ‌یک از این اسناد توضیح نمی‌دهند که در صورت تلاش کشتی‌های تجاری برای عبور از محاصره، چه اتفاقی خواهد افتاد.

* آمریکا چگونه کشتی‌ها را رصد و متوقف می‌کند؟

ناوشکن‌های نیروی دریایی می‌توانند با استفاده از رادارهای خود، بنادر ایران را زیر نظر بگیرند و رفت‌وآمد کشتی‌ها را ردیابی کنند، اما این کار به حضور گسترده ناوهای جنگی آمریکا در امتداد سواحل طولانی جنوبی ایران نیاز دارد.

گزینه دیگر برای سنتکام این است که تعدادی ناوشکن را در دو سوی تنگه هرمز مستقر کند تا کشتی‌ها را متوقف و بازرسی کنند و در عین حال از پهپادهای شناسایی برای نظارت بر بنادر استفاده شود.

زمانی که یک کشتی به‌عنوان «هدف مورد توجه» شناسایی شود، یک ناوشکن می‌تواند برای رهگیری آن اعزام شود. پس از نزدیک شدن و ورود به محدوده دید، ناوشکن معمولاً از طریق رادیوی دریایی با کشتی تماس برقرار کرده و بر اساس یک الگوی مشخص، اطلاعاتی مانند مقصد، آخرین بندر توقف، نوع محموله و تعداد خدمه را درخواست می‌کند.

در ادامه، ناو جنگی ممکن است از کشتی بخواهد یک «گروه بازرسی» را برای بررسی به عرشه خود بپذیرد.

در حالت ایده‌آل، کشتی به تماس‌های رادیویی پاسخ می‌دهد، بازرسی را می‌پذیرد، مسیر و سرعت خود را تنظیم می‌کند و برای تسهیل عملیات، نردبان طنابی را پایین می‌اندازد.

اما ممکن است کشتی پیام‌ها را نادیده بگیرد و تلاش کند از صحنه فرار کند.

* اگر آمریکا بخواهد یک کشتی را بازرسی کند چه می‌شود؟

گروه‌های بازرسی نیروی دریایی می‌توانند با قایق موتوری به کشتی نزدیک شوند و با استفاده از میله‌های بلند، نردبان باریکی را به بدنه آن متصل کنند. اما دریاهای مواج، تاریکی شب و مانور کشتی هدف برای جلوگیری از سوار شدن، این کار را بسیار دشوار و خطرناک می‌کند.

در چنین شرایطی، بهترین گزینه استفاده از بالگرد است: تیم بازرسی از طریق طناب‌های ضخیم (موسوم به «فست‌روپ») از بالگرد به عرشه کشتی فرود می‌آید. در صورت در دسترس بودن بالگرد و آموزش مناسب نیروها، این روش هم ایمن‌تر و هم بسیار سریع‌تر از بالا رفتن از قایق است.

در سال‌های اخیر، تفنگداران دریایی و نیروهای گارد ساحلی آمریکا بارها با همین روش وارد نفتکش‌هایی در دریای کارائیب شده‌اند که نفت ونزوئلا حمل می‌کردند. با این حال، نگهداری این کشتی‌ها ده‌ها میلیون دلار برای آمریکا هزینه داشته و دولت ترامپ بدون حکم قضایی اجازه فروش نفت آن‌ها را ندارد.

* آیا نیروی دریایی آمریکا در خلیج فارس تجربه مشابهی دارد؟

بله — بیش از یک دهه تجربه.

پس از جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، سازمان ملل برنامه‌ای ایجاد کرد که به عراق اجازه می‌داد نفت صادر کند، مشروط بر اینکه درآمد آن صرف رفاه مردم شود؛ برنامه‌ای که به «نفت در برابر غذا» معروف شد.

در آن زمان، ناوهای نیروی دریایی آمریکا به‌طور منظم نفتکش‌هایی را که تلاش می‌کردند نفت عراق را به‌صورت قاچاق از خلیج فارس خارج کنند، متوقف و بازرسی می‌کردند — تا زمانی که رئیس‌جمهور جورج دبلیو بوش در سال ۲۰۰۳ دستور حمله به عراق را صادر کرد.

بیشتر این عملیات‌ها «همکارانه» بودند — اصطلاحی در نیروی دریایی برای توصیف زمانی که کشتی هدف با بازرسی همکاری می‌کند.

در مواردی که نفتکش‌ها در حال قاچاق شناسایی می‌شدند، گروه‌های کوچکی از ملوانان آمریکایی به آن‌ها اعزام می‌شدند و کشتی را به مناطق نگهداری در خلیج فارس — که با نام ورزشگاه‌های بیسبال مانند «فن‌وی» و «کامیسکی» رمزگذاری شده بودند — هدایت می‌کردند، جایی که کشتی لنگر می‌انداخت.

در نهایت، این کشتی‌ها به بندری در منطقه منتقل می‌شدند و کشور میزبان نفت آن‌ها را به‌عنوان هزینه نگهداری کشتی و خدمه به فروش می‌رساند. خود نفتکش‌ها نیز اغلب در مزایده فروخته می‌شدند — و در بسیاری موارد همان شرکت مالک قبلی دوباره آن‌ها را خریداری می‌کرد.

به‌نوعی یک چرخه تکراری شکل گرفته بود.

* آیا نیروی دریایی آمریکا پیش‌تر کشوری را محاصره کرده است؟

بله — اما نه در تنگه هرمز و نه در چنین ابعادی در دوران اخیر.

آخرین باری که نیروی دریایی آمریکا تلاش کرد تمامی مسیرهای دریایی یک کشور را مسدود کند، به اکتبر ۱۹۶۲ بازمی‌گردد؛ زمانی که رئیس‌جمهور جان اف. کندی در جریان بحران استقرار سلاح‌های هسته‌ای اتحاد جماهیر شوروی در کوبا، دستور «قرنطینه» دریایی این کشور را صادر کرد.

(اصطلاح «قرنطینه» و «محاصره» در لغت تفاوت دارند، اما در عمل — وقتی به جلوگیری از تردد کشتی‌ها مربوط می‌شوند — معنای یکسانی دارند. طبق حقوق بین‌الملل، محاصره دریایی یک کشور به‌منزله اقدام جنگی محسوب می‌شود.)

در سال‌های اخیر نیز دولت ترامپ اقداماتی را که گاهی «محاصره» نامیده می‌شد، علیه ونزوئلا و کوبا اجرا کرده، اما این اقدامات عمدتاً بر محموله‌های نفتی متمرکز بوده و به گستردگی محاصره کامل ایران نمی‌رسیده است.