وضعیت اینترنت در ایران، تبعیض‌آمیز وتحقیرآمیزاست

اریکا سالومون و صنم ماحوزی / نیویورک تایمز / ۱۳ آوریل ۲۰۲۶

با گذشت بیش از چهل‌وپنج روز از قطع تقریباً کامل اینترنت در ایران، فعالان اقتصادی و دانشگاهی در داخل کشور هشدار می‌دهند که این اقدام نه‌تنها ناقض حقوق شهروندی است، بلکه موجب بی‌ثباتی بیشتر در اقتصادی می‌شود که پیش‌تر نیز به شدت آسیب‌پذیر بوده است.

دولت ایران دلیل این قطع گسترده را مسائل «امنیتی» اعلام کرده است؛ اقدامی که سومین مورد از این‌گونه محدودیت‌ها برای بیش از ۹۰ میلیون شهروند ایرانی از زمان جنگ ۱۲ روزه سال گذشته به شمار می‌آید. فعالان آزادی اینترنت می‌گویند این اقدام با هدف محدودسازی جریان اطلاع‌رسانی انجام شده تا حکومت بتواند در شرایط جنگی، کنترل خود بر جمعیت را حفظ کند.

به گفته فعالان حقوق دیجیتال، اگرچه دسترسی به اینترنت داخلی – که محدود و به شدت تحت نظارت است – همچنان برقرار مانده، اما بیشتر شهروندان برای ارتباط با شبکه جهانی با مشکلات زیادی روبه‌رو هستند. پس از برقراری آتش‌بس شکننده در هفته گذشته، شماری از ایرانیانی که با پرداخت هزینه‌های گزاف و از طریق وی‌پی‌ان (VPN) موفق به اتصال شده‌اند، از طریق شبکه‌های اجتماعی خواستار رفع محدودیت‌ها از سوی دولت شده‌اند.

پدرام سلطانی، فعال اقتصادی شناخته‌شده‌ای که پس از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران، از سیاست‌های دو کشور انتقاد کرده بود، پس از توقف حملات هفته گذشته، انتقاد خود را این بار متوجه مقامات ایرانی کرد و در اعتراض به قطع اینترنت نوشت:

«اینترنت را همین حالا وصل کنید! کسب‌وکارهای کوچک در حال فروپاشی‌اند.»

محمد حافظ حکمی، مشاور وزیر ارتباطات، در واکنش گفت که اتصال گسترده‌تر اینترنت به‌تدریج برقرار خواهد شد و افزود شرایط کنونی ناشی از جنگ اخیر «پدیده‌ای بسیار پیچیده و امنیتی» است.

اما فعالان آزادی اینترنت این توضیحات را نشانه «ریاکاری حکومت» می‌دانند؛ چراکه در حالی که اکثر مردم ایران از ارتباط با جهان محروم شده‌اند، مقامات و گروه کوچکی از نخبگان وابسته به حکومت از دسترسی آزاد برخوردارند. منتقدان این وضعیت را «فهرست سفید» (یا اینترنت طبقاتی) می‌نامند؛ یعنی ارائه سطوح متفاوتی از دسترسی بر اساس وفاداری سیاسی، توان مالی یا نیاز حرفه‌ای (مانند مؤسسات دانشگاهی یا بنگاه‌های اقتصادی).

گروه ناظر اینترنتی نت‌بلاکس در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت:  «در حالی که مقام‌های حکومتی و افراد فهرست سفیدشده آزادانه در شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کنند، جمعیتی ۹۰ میلیونی را که مدعی خدمت به آنان هستند، به سکوت واداشته‌اند.» این نهاد یادآور شد که ایران اکنون ۴۵ روز است که دسترسی منظم به اینترنت ندارد.

در این مدت، بحران اقتصادی ایران که ناشی از سوء‌مدیریت، فساد گسترده، تحریم‌های بین‌المللی و سقوط ارزش پول ملی است، ابعاد تازه‌ای یافته است. 

روزنامه دنیای اقتصاد گزارش داد که این خاموشی اینترنتی تاکنون حدود ۱.۳ میلیارد دلار به اقتصاد ایران زیان وارد کرده است. حمیدرضا احمدی، عضو انجمن تجارت الکترونیک ایران، به خبرآنلاین گفته است که قطع اینترنت می‌تواند معیشت حدود ۱۰ میلیون ایرانی را به خطر اندازد.

جواد یگانه، جامعه‌شناس دانشگاه تهران، در شبکه ایکس نوشت: «محدودیت‌های اینترنت در ایران تبعیض‌آمیز و تحقیرآمیز است – به‌ویژه از آن جهت که بخشی از جامعه، دقیقاً در همین شرایط جنگی، از دسترسی آزاد برخوردار است؛ کسانی که اتفاقاً از نظر امنیتی نباید چنین دسترسی‌ای داشته باشند.»

او به مقامات نظامی، دیپلمات‌ها و چهره‌های سیاسی ایرانی اشاره داشت که در حالی از سایت‌های فیلترشده‌ای چون ایکس برای تمسخر ایالات متحده استفاده می‌کنند، خود جزو محتمل‌ترین اهداف حملات سایبری یا هوایی آمریکا و اسرائیل محسوب می‌شوند.

سونیتا سراب‌پور، دبیر بخش فناوری روزنامه اصلاح‌طلب «شرق»، نیز با لحنی انتقادی نوشت که چگونه دولت همچنان «نگران امنیت» معرفی می‌شود، در حالی که برخی ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی از عرضه نوعی اینترنت بین‌المللی ویژه با عنوان «اینترنت پرو» فقط برای افراد دارای مجوز دولتی خبر داده‌اند.

او پرسید: «آیا تهدیدات سایبری را می‌توان با پرداخت هزینه از بین برد؟»