جنگ ایران، ناتو را وارد بحرانی تازه کرد

گِرَم اسلاتری، آندریا شالال، اندرو گری و جان آیریش / خبرگزاری رویترز / ۳ آوریل ۲۰۲۶

ائتلاف ناتو در سال‌های اخیر از چالش‌هایی حیاتی جان سالم به‌در برده است؛ از جنگ اوکراین گرفته تا دوره‌های مکرر فشار و رفتارهای تحقیرآمیز دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، که همواره مأموریت اصلی ناتو را زیر سؤال برده و حتی تهدید کرده بود گرینلند را تصرف کند.

اما آنچه اکنون، به‌گفته تحلیلگران و دیپلمات‌ها، این بلوک ۷۶ ساله را تا مرز فروپاشی پیش برده، نه بحران‌های پیشین، بلکه جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران است — جنگی هزاران کیلومتر دورتر از اروپا — که ناتو را در ضعیف‌ترین وضعیت خود از زمان تأسیسش قرار داده است.

ترامپ که از امتناع کشورهای اروپایی برای اعزام ناوگان‌های خود به تنگه هرمز به‌منظور بازگشایی مسیر تجارت جهانی پس از آغاز حملات هوایی در ۲۸ فوریه خشمگین شده، اعلام کرده است در حال بررسی خروج از این ائتلاف است.

او در گفت‌وگو با رویترز در روز چهارشنبه پرسید: «اگر جای من بودید، شما این کار را نمی‌کردید؟» 

ترامپ در سخنرانی چهارشنبه‌شب خود، اگرچه از متحدان آمریکا انتقاد کرد، اما برخلاف پیش‌بینی بسیاری از کارشناسان، مستقیماً ناتو را مورد حمله قرار نداد.

با این حال، مجموعه‌ای از اظهارات مشابه هفته‌های اخیر موجب شده است نگرانی بی‌سابقه‌ای در اروپا شکل گیرد؛ نگرانی از اینکه ایالات متحده حتی در صورت باقی ماندن رسمی در ائتلاف، ممکن است در صورت حمله به کشورهای اروپایی، به کمک آنان نشتابد.

به گفته تحلیلگران و دیپلمات‌ها، این وضعیت سبب شده است ائتلافی که در دوران جنگ سرد به‌عنوان بنیان امنیت اروپا شکل گرفت، امروز دچار فرسایش شود و اصل «دفاع جمعی» که هسته‌ی آن را تشکیل می‌دهد، دیگر امری مسلم تلقی نشود.

مکس برگمن، مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا و رئیس برنامه اروپا، روسیه و اوراسیا در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی واشنگتن گفت: «این بدترین وضعیتی است که ناتو از زمان تأسیس خود در آن قرار داشته است.» 

او افزود: «به‌سختی می‌توان شرایطی مشابه در گذشته پیدا کرد.» 

این واقعیت اکنون برای اروپایی‌ها در حال روشن‌شدن است — قاره‌ای که ناتو را سنگر دفاعی خود در برابر روسیه‌ای روزبه‌روز جسورتر می‌دانست.

تا همین فوریه گذشته، مارک روته، دبیرکل ناتو، ایده دفاع مستقل اروپا بدون آمریکا را «تفکری احمقانه» خوانده بود، اما اکنون بسیاری از مقام‌ها و دیپلمات‌ها آن را پیش‌فرض واقع‌بینانه‌تری می‌دانند.

ژنرال فرانسوا لُکوانتر، رئیس پیشین ستاد نیروهای مسلح فرانسه (۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱) گفت: «ناتو همچنان ضروری است، اما باید قادر باشیم ناتو را بدون آمریکایی‌ها تصور کنیم.»

او افزود: «اینکه آیا حتی باید هنوز نام آن “سازمان پیمان آتلانتیک شمالی” باقی بماند یا نه، پرسشی موجه است.» 

آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفت: «رئیس‌جمهور ترامپ نارضایتی خود از ناتو و دیگر متحدان را به‌روشنی بیان کرده است و همان‌گونه که او تأکید کرد، “ایالات متحده این مسئله را به‌خاطر خواهد سپرد.”»

نماینده ناتو هنوز به درخواست رویترز برای اظهارنظر پاسخ نداده است.

این بار اوضاع متفاوت است

ناتو پیش‌تر نیز با فشار و چالش روبه‌رو بوده است؛ به‌ویژه در نخستین دوره ریاست‌جمهوری ترامپ (۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱) که بارها احتمال خروج از ائتلاف را مطرح کرده بود.

اما گفت‌وگو با ده‌ها مقام فعلی و پیشین آمریکایی و اروپایی نشان می‌دهد که شمار اندکی از مقام‌های اروپایی هنوز بر این باورند که می‌توان ترامپ را با تشریفات یا تعریف و تمجید راضی نگاه داشت — باوری که تا همین اواخر میان بسیاری از رهبران اروپا وجود داشت.

ترامپ و اعضای دولتش از آنچه «بی‌میلی ناتو به کمک به آمریکا در زمان نیاز» می‌دانند، ابراز نارضایتی کرده‌اند؛ از جمله به‌خاطر عدم مشارکت مستقیم در بازگشایی تنگه هرمز و محدودکردن دسترسی واشنگتن به برخی پایگاه‌ها و حریم‌های هوایی. مقام‌های آمریکایی تأکید کرده‌اند که ناتو نمی‌تواند «خیابانی یک‌طرفه» باشد.

در مقابل، مقام‌های اروپایی می‌گویند هنوز هیچ درخواست رسمی از آمریکا برای مشارکت در عملیات گشایش تنگه دریافت نکرده‌اند و اضافه می‌کنند که واشنگتن درباره زمان و محدوده این مأموریت — اینکه قرار است در جریان جنگ باشد یا پس از آن — مواضع متناقضی داشته است.

جِیمی شی، مقام ارشد پیشین در ناتو و پژوهشگر اندیشکده «دوستان اروپا»، می‌گوید: «این وضعیت فاجعه‌باری برای ناتو است. ضربه‌ای برای متحدانی که از زمان بازگشت ترامپ به کاخ سفید تلاش کرده‌اند نشان دهند قادرند مسئولیت بیشتری در دفاع از خود بپذیرند.» 

اظهارات اخیر ترامپ در ادامه مجموعه‌ای از نشانه‌هاست که از بی‌ثباتی روزافزون در ائتلاف حکایت دارد؛ از جمله تهدید صریح او در ژانویه برای گرفتن گرینلند از دانمارک و نیز گام‌هایی از سوی دولت آمریکا که اروپایی‌ها آن را امتیازدهی بیش از حد به روسیه می‌دانند؛ کشوری که ناتو همواره آن را تهدید اصلی امنیت خود تعریف کرده است.

اداره ترامپ تاکنون در برابر گزارش‌هایی مبنی بر اینکه مسکو داده‌های هدف‌گیری برای حمله ایران به نیروهای آمریکایی در خاورمیانه در اختیار تهران گذاشته و تحریم‌ها علیه نفت روسیه را برای مهار افزایش شدید قیمت انرژی لغو کرده، سکوت کرده است.

در نشست اخیر وزیران خارجه گروه ۷ در نزدیکی پاریس، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، و کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، درگیری لفظی تندی داشتند؛ به‌گفته پنج منبع مطلع، این رویداد نمونه‌ای از روابط پرتنش فزاینده میان دو سوی اقیانوس اطلس بود.

کالاس پرسید: «صبر آمریکا در قبال رئیس‌جمهور روسیه، ولادیمیر پوتین، بر سر مذاکرات صلح اوکراین تا کِی ادامه خواهد یافت؟» روبیو با لحنی تند پاسخ داد که واشنگتن هم‌زمان در تلاش برای پایان‌دادن به جنگ و حمایت از اوکراین است، اما اگر اتحادیه اروپا می‌خواهد میانجی‌گری کند، «در این کار آزاد است».

بازگشتی در کار نیست

از نظر حقوقی، ترامپ بدون مجوز کنگره اختیار خروج از ناتو را ندارد. طبق قانونی که در سال ۲۰۲۳ به تصویب رسید، خروج آمریکا از ائتلاف مستلزم موافقت دوسوم سناتورهای آمریکاست — شرطی تقریباً غیرممکن.

با این حال، تحلیلگران می‌گویند ترامپ به‌عنوان فرمانده کل قوا می‌تواند تصمیم بگیرد که آیا ارتش آمریکا از اعضای ناتو دفاع کند یا نه. خودداری او از این اقدام می‌تواند عملاً موجودیت ناتو را حتی بدون خروج رسمی تهدید کند.

البته همه ناظران بحران کنونی را تهدیدی وجودی نمی‌دانند. یک دیپلمات فرانسوی، سخنان ترامپ را صرفاً نوعی «خشم زودگذر» توصیف کرده است.

ترامپ در گذشته نیز مواضع خود درباره ناتو را تغییر داده است. او در جریان کارزار انتخاباتی ۲۰۲۴ گفته بود پوتین را تشویق خواهد کرد به کشورهای عضو ناتو که سهم منصفانه‌ای برای دفاع نمی‌پردازند، حمله کند. اما در اجلاس سالانه ناتو در ژوئن ۲۰۲۵، او طی سخنرانی‌ای پرشور، رهبران اروپایی را «میهن‌دوستانی که کشورشان را دوست دارند» خواند و از آنان ستایش کرد.

قرار است هفته آینده مارک روته، دبیرکل ناتو که رابطه نزدیکی با ترامپ دارد، برای تغییر نظر او بار دیگر راهی واشنگتن شود.

تحلیلگران می‌گویند با وجود تردیدها درباره احتمال تعهد آمریکا به دفاع از اروپا، کشورهای اروپایی همچنان دلیلی قوی برای حفظ مشارکت واشنگتن در ناتو دارند؛ از جمله به‌خاطر توانمندی‌های نظامی آمریکا — مانند اطلاعات ماهواره‌ای — که جایگزینی آن برای اروپا دشوار است.

اما حتی اگر ترامپ و اروپایی‌ها بار دیگر بتوانند در قالب ناتو کنار هم بمانند، دیپلمات‌ها، تحلیلگران و مقام‌ها معتقدند اتحاد فراسوی اقیانوس اطلس که از پایان جنگ جهانی دوم تاکنون ستون نظم جهانی بوده است، دیگر هرگز همان نخواهد بود.

جولیان اسمیت، سفیر آمریکا در ناتو در دوران ریاست‌جمهوری دموکرات جو بایدن، گفت: «فکر می‌کنم در آستانه ورق‌زدن صفحه‌ای تازه از ۸۰ سال همکاری مشترک هستیم.»

او افزود: «این الزاماً پایان رابطه فراسوی اقیانوس اطلس نیست، اما بدون تردید در آستانه دوره‌ای هستیم که چهره و ماهیتی متفاوت خواهد داشت.»