ایران ظرفیت تلافی‌جویی خود را از دست نداده است

نیکلاس کولیش، هلن کوپر، ایزابل کرشنر و اریکا سولومون
نیویورک تایمز / ۲۹ مارس ۲۰۲۶

حمله‌ای از سوی ایران به یک پایگاه نظامی آمریکا در عربستان سعودی که به زخمی شدن ۲۰ سرباز انجامید؛ دو پهپاد که یک بندر در عمان را هدف قرار دادند؛ حمله به فرودگاه بین‌المللی کویت؛ و زخمی شدن کارگران یک تأسیسات آلومینیوم در ابوظبی بر اثر حمله موشکی و پهپادی.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، گفته است که ایالات متحده تقریباً توانمندی‌های نظامی ایران را به‌طور کامل نابود کرده و این کشور را به‌عنوان حریفی «بی‌دندان» به تصویر کشیده است. ارتش آمریکا اعلام کرده که تعداد حملات ایران نسبت به روزهای آغازین جنگ حدود ۹۰ درصد کاهش یافته و ارتش اسرائیل نیز مدعی است که حدود ۷۰ درصد از صدها سکوی پرتاب موشک ایران را از کار انداخته است.

با این حال، مجموعه‌ای از حملات علیه اسرائیل و کشورهای حوزه خلیج فارس در چند روز گذشته، تازه‌ترین نشانه از این است که ایران همچنان تعداد کافی موشک و پهپاد در اختیار دارد تا منطقه را بی‌ثبات کند و هزینه‌ای سنگین به دشمنانش تحمیل کند؛ امری که نشان می‌دهد برخلاف ادعاهای آقای ترامپ، این کشور همچنان فعالانه در میدان نبرد حضور دارد.

میلیون‌ها اسرائیلی همچنان شب و روز برای در امان ماندن از حملات موشکی ایران به پناهگاه‌ها می‌گریزند. روال روزمره آژیرها و انفجارها، ترس و فلج روانی ایجاد کرده است. به گفته خدمات اورژانس اسرائیل، روز پنج‌شنبه در پی شلیک موشک‌ها، هفت نفر در مرکز این کشور زخمی شدند. تصاویر دوربین‌های نظارتی نشان می‌دهد دو نفر درست پیش از آن‌که خودروی نقره‌ای کنارشان منفجر شود و در هوا به چرخش درآید، از محل گریختند. روز جمعه نیز مردی در تل‌آویو بر اثر اصابت یک ریزمهماتِ ناشی از کلاهک خوشه‌ای یک موشک کشته شد.

حتی زمانی که تسلیحات ایرانی رهگیری می‌شوند، همچنان می‌توانند خسارت وارد کنند. روز پنج‌شنبه در ابوظبی، دو نفر بر اثر اصابت ترکش‌های ناشی از یک موشک رهگیری‌شده جان باختند.

به گفته فرزین ندیمی، تحلیلگر امنیتی در مؤسسه واشینگتن که در حوزه ایران و خلیج فارس تخصص دارد، کارزار مشترک آمریکا و اسرائیل در هدف قرار دادن رهبری ایران بسیار مؤثر بوده، بسیاری از آنان را کشته و تعداد زیادی از تأسیسات نظامی را نابود کرده است؛ همچنین نیروی هوایی و دریایی ایران تقریباً به‌طور کامل از بین رفته است.

او گفت: «از منظر ظاهری، غرق شدن نیروی دریایی و نابودی کامل نیروی هوایی، شاخص مهمی برای سنجش پیروزی است. اما همه ما می‌دانیم که معیار اصلی موفقیت برای ایران این است که بتواند همچنان موشک‌های بالستیک و پهپادها را به سوی اسرائیل، پایگاه‌های آمریکا و کشورهای خلیج فارس شلیک کند. و می‌دانیم که هنوز هم قادر به انجام این کار بوده است.»

ایران هنوز هزاران پهپاد شاهد در اختیار دارد

به گفته یک مقام آمریکایی، ایران احتمالاً هنوز هزاران پهپاد «شاهد» در اختیار دارد و با وجود حملات آمریکا و اسرائیل در چهار هفته گذشته، ممکن است همچنان صدها موشک بالستیک نیز داشته باشد. این مقام که به شرط ناشناس ماندن درباره توانمندی‌های نظامی سخن گفته، هشدار داد که به‌دلیل محدود بودن اطلاعات اطلاعاتی آمریکا درباره ظرفیت‌های ایران، تعیین دقیق این موضوع ممکن نیست.

اظهارات عمومی ارتش آمریکا با دقت بیان شده‌اند. برای مثال، دریاسالار برد کوپر، فرمانده فرماندهی مرکزی آمریکا، روز چهارشنبه گفت که «نرخ پرتاب پهپادها و موشک‌های ایران ۹۰ درصد کاهش یافته است» که نتیجه حملات آمریکا و اسرائیل بوده است. اما این با این ادعا که این حملات ۹۰ درصد از پهپادها و موشک‌های ایران را نابود کرده‌اند، متفاوت است.

کِلی اِی. گریِکو، پژوهشگر ارشد مرکز استیمسون، یک اندیشکده در حوزه سیاست خارجی در واشینگتن، معتقد است که تعداد حملات ممکن است به اندازه نحوه استفاده ایران از زرادخانه‌اش اهمیت نداشته باشد.

او با تحلیل داده‌های متن‌باز درباره حملات ایران، و با تأکید بر اینکه این ارقام دقیق نیستند، دریافته است که نرخ اصابت حملات ایران با پیشرفت جنگ افزایش یافته و از ۱۰ مارس بیش از دو برابر شده است.

گریِکو گفت: «دشمنان خود را تطبیق می‌دهند. نشانه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد با یک دشمن شکست‌خورده روبه‌رو نیستیم، بلکه با طرفی مواجهیم که در حال سازگاری، یادگیری و وارد کردن خسارت کافی برای پیشبرد راهبرد خود است.»

او افزود که ارتش آمریکا ممکن است کاهش فعالیت را با کاهش توانایی اشتباه گرفته باشد. به گفته او، ایران شاید تعداد کمتری موشک و پهپاد شلیک کرده، نه به این دلیل که نابود شده‌اند، بلکه به این دلیل که در حال جابه‌جایی آن‌ها بوده است. همچنین ممکن است ایرانی‌ها سرعت حملات خود را کاهش داده باشند تا اطلاعات جدید حاصل از شناسایی، نظارت و جمع‌آوری اطلاعات را در تصمیم‌گیری‌های هدف‌گیری خود ادغام کنند.

گریِکو گفت: «این دولت به‌شدت بر تعداد بمب‌های رهاشده و میزان کاهش حجم حملات ایران تمرکز کرده است. آن‌ها دوست دارند مرتب از عدد ۹۰ درصد صحبت کنند. اما آیا این عدد باعث پنهان شدن تغییر در رویکرد ایران نمی‌شود؟»

موج حملات ایران در این آخر هفته نیز نشانه‌ای از فروکش کردن نداشت؛ به‌طوری که موشک‌ها و پهپادها در سراسر منطقه خلیج فارس خساراتی وارد کردند، یک رادار در فرودگاه کویت را از کار انداختند و در بندری در عمان یک کارگر را زخمی کرده و به یک جرثقیل آسیب زدند. همچنین آمادگی حوثی‌ها برای حمله به اسرائیل در روز شنبه نشان می‌دهد که قدرت آتش بیشتری علیه دشمنان ایران به کار گرفته خواهد شد.

در حالی که ارتش اسرائیل اعلام کرده سامانه‌های پدافند هوایی‌اش توانسته‌اند بخش عمده‌ای از موشک‌های بالستیک را رهگیری کنند، ایران آخر هفته گذشته ضربه‌ای نمادین وارد کرد؛ زمانی که یکی از موشک‌ها به شهر بیابانی دیمونا در جنوب اسرائیل اصابت کرد — شهری که تنها حدود ۱۶ کیلومتر با تأسیسات و راکتور تحقیقاتی هسته‌ای اسرائیل، یکی از محافظت‌شده‌ترین سایت‌های این کشور، فاصله دارد — و ده‌ها نفر را زخمی کرد.

ایران همچنین ظاهراً شکافی در سامانه دفاعی اسرائیل یافته است؛ به این صورت که موشک‌های بالستیک مجهز به کلاهک‌های خوشه‌ای را به سمت مراکز جمعیتی شلیک می‌کند. این کلاهک‌ها در ارتفاع بالا باز می‌شوند و سپس ده‌ها ریزمهمات را در گستره‌ای چند کیلومتری پراکنده می‌کنند.

این ریزمهمات معمولاً خسارت کمتری نسبت به موشک‌هایی با یک کلاهک انفجاری بزرگ وارد می‌کنند، هرچند در برخی موارد مرگبار بوده‌اند.

رهگیرهای «ارو ۳» اسرائیل بسیار پرهزینه‌اند

به گفته مقام‌ها و کارشناسان، بهترین راه برای خنثی کردن چنین موشک‌هایی، رهگیری آن‌ها در خارج از جو زمین است؛ جایی که بقایای آن‌ها می‌تواند بدون خطر بسوزد. رهگیرهای «ارو ۳» اسرائیل که در چنین ارتفاعاتی عمل می‌کنند، بسیار پرهزینه و محدود هستند، و سامانه‌های رهگیری در سطوح پایین‌تر ممکن است نتوانند پیش از آزاد شدن محموله کلاهک‌ها، موشک‌ها را متوقف کنند.

توان تلافی‌جویانه ایران در این جنگ نشان‌دهنده بازیابی سریع آن پس از حمله ۱۲روزه‌ای است که اسرائیل در ژوئن گذشته علیه این کشور انجام داد. پس از آن دور از درگیری، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، اعلام کرد که کشورش «به یک پیروزی تاریخی» دست یافته که «برای نسل‌ها باقی خواهد ماند.» او گفت توان تولید موشک‌های بالستیک ایران «نابود شده است.»

تحلیلگران می‌گویند اگر اسرائیل در جایی دچار اشتباه محاسبه شده باشد، آن سرعتی است که ایران با آن شروع به بازسازی این توان کرده است.

همانند اسرائیل، ایران نیز پس از جنگ ژوئن بی‌کار ننشست و از این زمان برای آماده‌سازی خود برای درگیری بعدی استفاده کرد.

میری آیزین، سرهنگ بازنشسته اسرائیلی، گفت: «آن‌ها هم مانند ما ۹ ماه فرصت داشتند تا بنشینند و برنامه‌ریزی کنند.» او افزود که توانمندی‌های ایران «تضعیف» و «کاهش» یافته‌اند، اما این همان میزانی است که در چند هفته نبرد می‌توان به آن دست یافت.

فرزین ندیمی از مؤسسه واشینگتن درباره ایران گفت: «با وجود اینکه آمریکا و اسرائیل پایگاه‌های موشکی، مناطق استقرار، برخی کارخانه‌ها و انبارها را به‌شدت هدف قرار داده‌اند، ایرانی‌ها همچنان توانسته‌اند روزانه تعداد قابل‌توجهی — حدود ۲۰ تا ۳۰ موشک — شلیک کنند. برخی از این‌ها موشک‌های بزرگ سوخت مایع هستند که پیش از پرتاب نشانه‌های قابل‌توجهی دارند، و با این حال باز هم توانسته‌اند این کار را انجام دهند.»

به گفته تحلیلگران، این موضوع نشان می‌دهد که ایران همچنان به تونل‌هایی که به «شهرهای موشکی» زیرزمینی و انبارهای ذخیره پهپاد منتهی می‌شوند دسترسی دارد؛ یا اینکه دارای پایگاه‌های موشکی مخفی است که از شناسایی توسط تلاش‌های اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل گریخته‌اند — هرچند ندیمی این احتمال را کمتر می‌داند.

فرزان ثابت، تحلیلگر حوزه ایران و سامانه‌های تسلیحاتی در مؤسسه تحصیلات تکمیلی ژنو در سوئیس، با ارزیابی گریِکو موافق است که اگرچه ایران موشک‌های کمتری شلیک می‌کند، اما نرخ نفوذ آن‌ها نسبت به آغاز جنگ افزایش یافته است. همچنین به نظر می‌رسد اهداف حساس‌تر یا چشمگیرتری را تهدید می‌کنند — مانند پایگاه هوایی دیه‌گو گارسیا در اقیانوس هند، در فاصله‌ای نزدیک به ۴ هزار کیلومتر، یا حمله به دیمونا.

او گفت در مراحل اولیه جنگ، توانایی ایران در اجرای حملات گسترده موشکی و پهپادی باعث آشفتگی در منطقه خلیج فارس و بازارهای جهانی انرژی شد. اما پس از ایجاد این حس ناامنی و بی‌ثباتی، «دیگر نیازی نیست روزانه هزاران یا حتی صدها حمله انجام دهید؛ ممکن است با چند ده نفوذ موفق نیز بتوان به همان هدف دست یافت.»