میان آمریکا و ایران در واقع مذاکره‌ای در کار نبود!

تایلر پیجر، دیوید ای. سنگر و فرناز فصیحی
نیویورک تایمز / ۲۳ مارس ۲۰۲۶

رئیس‌جمهور ترامپ روز دوشنبه با تکیه بر تماس‌های اولیه میان مقام‌های ایرانی و آمریکایی، از تهدید خود برای حمله به نیروگاه‌های برق ایران عقب‌نشینی کرد و اعلام کرد که دو کشور برای نخستین بار از زمان آغاز جنگ بیش از سه هفته پیش، «گفت‌وگوهای سازنده‌ای» را آغاز کرده‌اند.

مقام‌های ایرانی به‌طور علنی هرگونه مذاکره درباره شروط پایان جنگ را رد کردند و مقام‌های آمریکایی نیز گفتند این تماس‌ها در مرحله‌ای بسیار ابتدایی بوده و هنوز محتوای جدی ندارند.

با این حال، ترامپ از همین گشایش — حتی در حد گفت‌وگوهای اولیه — به‌عنوان راهی برای عقب‌نشینی از تهدید خود استفاده کرد؛ تهدیدی که روز شنبه برای حمله به نیروگاه‌های برق ایران در تلافی بستن تنگه هرمز مطرح کرده بود. ایران پیش‌تر تأکید کرده بود که تسلیم نخواهد شد و مهلت ۴۸ ساعته‌ای که ترامپ تعیین کرده بود، قرار بود روز دوشنبه به پایان برسد.

ترامپ اعلام کرد اکنون این ضرب‌الاجل را تا روز جمعه تمدید می‌کند تا فرصت ادامه مذاکرات فراهم شود؛ اقدامی که موجی از تحرکات دیپلماتیک از سوی چندین کشور را برای تقویت این گفت‌وگوها به‌دنبال داشت. با این حال، هنوز مشخص نیست کاخ سفید تا چه اندازه به امکان دستیابی به یک گشایش واقعی در این منازعه — که طی هفته‌های اخیر شاهد تشدید اقدامات از سوی هر دو طرف بوده — امید دارد.

ترامپ روز دوشنبه به خبرنگاران گفت: «ما یک دوره پنج‌روزه در نظر گرفته‌ایم.» او درباره توقف حمله به نیروگاه‌های برق ایران — که طبق کنوانسیون‌های ژنو در اغلب شرایط هدف قرار دادن آن‌ها ممنوع است — افزود: «می‌بینیم چه پیش می‌آید، و اگر خوب پیش برود، در نهایت به حل‌وفصل این موضوع می‌رسیم. در غیر این صورت، به بمباران ادامه خواهیم داد.»

در حالی که ترامپ از یکی از گزینه‌های نظامی عقب نشست، مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی گفتند حملات دیگر علیه ایران همچنان ادامه دارد و تجهیزات نظامی بیشتری از آمریکا در راه منطقه است. به گفته این مقام‌ها، ترامپ همچنان در حال بررسی گزینه‌های تهاجمی‌تر است؛ از جمله طرحی برای تصرف جزیره خارک، مهم‌ترین پایانه صادرات نفت ایران، و گزینه‌ای دیگر برای اعزام نیروهای زمینی به داخل ایران به‌منظور تأمین امنیت ذخایر اورانیوم با غنای بالا.

ترامپ روز دوشنبه جزئیات اندکی درباره این گفت‌وگوها ارائه داد و تنها گفت که جرد کوشنر، دامادش، و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه او، هدایت مذاکرات را بر عهده دارند. او افزود که آن‌ها به‌طور مستقیم با یکی از رهبران ایران در ارتباط هستند، اما نامی از او نبرد. مقام‌های آمریکایی و ایرانی آگاه از این تماس‌ها — که به‌دلیل حساسیت موضوع به شرط ناشناس ماندن صحبت کردند — گفتند که ویتکاف در روزهای اخیر به‌طور مستقیم با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در تماس بوده است.

رئیس‌جمهور تأکید کرد که ایالات متحده همچنان خواستار توقف غنی‌سازی هسته‌ای ایران و از بین بردن تمامی ذخایر اورانیوم این کشور است که می‌تواند روزی برای ساخت بمب به‌کار رود؛ شروطی که ایران پیش‌تر آن‌ها را رد کرده بود. فروپاشی مذاکرات دیپلماتیک میان کوشنر، ویتکاف و عراقچی بود که در نهایت به حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در اواخر فوریه انجامید.

مقام‌های ایرانی روز دوشنبه بار دیگر مذاکره با آمریکا را رد کردند و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، در شبکه‌های اجتماعی نوشت که اظهارات ترامپ تلاشی برای «فرار از باتلاقی است که آمریکا و اسرائیل در آن گرفتار شده‌اند.»

در گفت‌وگوهایی، چهار مقام ایرانی گفتند پیام‌هایی که در روزهای اخیر از طریق واسطه‌ها و همچنین در تماس‌های مستقیم با آمریکایی‌ها رد و بدل شده، در اصل تلاش‌هایی مقدماتی برای سنجش راه‌های کاهش تنش بوده است؛ با هدف جلوگیری از تشدید فزاینده درگیری، از جمله حملات به زیرساخت‌های حیاتی انرژی.

این مقام‌ها افزودند که عراقچی به ویتکاف گفته است ایران به آتش‌بس موقت علاقه‌ای ندارد و به‌دنبال یک توافق صلح پایدار است؛ توافقی که تضمین کند آمریکا و اسرائیل بار دیگر به ایران حمله نخواهند کرد. به گفته آن‌ها، ایران همچنین خواستار کاهش مشخص تحریم‌های اقتصادی از سوی واشینگتن شده است — موضوعی که در مذاکرات پیش از جنگ، مقام‌های آمریکایی گفته بودند تنها پس از اجرای تعهدات هسته‌ای و سایر تعهدات ایران در چارچوب هر توافقی امکان‌پذیر خواهد بود.

اما توصیف ترامپ از این تماس‌ها به‌عنوان «گفت‌وگوهای سازنده» به‌نظر می‌رسد وضعیت واقعی مذاکرات را بیش از حد بزرگ‌نمایی کرده باشد.

علی واعظ، مدیر پروژه ایران در «گروه بین‌المللی بحران»، گفت که ایرانی‌ها پیش از آنکه مطمئن شوند ایالات متحده از خواسته‌های «حداکثری» خود عقب‌نشینی کرده، وارد مذاکرات در سطح بالا نخواهند شد.

او افزود: «حمله نکردن به زیرساخت‌های انرژی معیار بسیار پایینی است. شروط یک آتش‌بس، یا توافقی که بتواند مشکلات بلندمدت — از جمله سرنوشت ذخایر اورانیوم یا بازگشایی تنگه — را حل‌وفصل کند، هیچ‌کدام در حال حاضر حتی نزدیک به نقطه پایان هم نیستند.»

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گفت که روز دوشنبه با ترامپ گفت‌وگو کرده و به گفته او، ترامپ معتقد است می‌توان از دستاوردهای نظامی علیه ایران برای «پیشبرد اهداف جنگ در قالب یک توافق» بهره گرفت.

با این حال، نتانیاهو — که راهبردش در هفته‌های اخیر گاه با رویکرد ترامپ در تضاد بوده — روشن کرد که قصد عقب‌نشینی ندارد. او گفت: «ما در حال درهم کوبیدن برنامه موشکی و برنامه هسته‌ای هستیم و همچنان ضربات سنگینی به حزب‌الله وارد می‌کنیم.» او همچنین فاش کرد که اسرائیل اخیراً «دو دانشمند هسته‌ای دیگر» را در ایران «حذف» کرده است.

کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس تصمیم گرفته‌اند تا زمانی که ایران به حملات خود علیه آن‌ها ادامه می‌دهد، نقش میانجی را ایفا نکنند. با این حال، چند کشور دیگر از جمله پاکستان، ترکیه و مصر پیشنهاد کمک داده‌اند، هرچند هنوز مشخص نیست که آیا طرف میانجی فعالی در این روند حضور دارد یا نه.

ترکیه و پاکستان ایده‌هایی برای برگزاری دیدارهای حضوری میان مقام‌های آمریکایی و ایرانی مطرح کرده‌اند. یکی از این پیشنهادها شامل دیدار میان عراقچی، ویتکاف و کوشنر است و پیشنهاد دیگری نیز دیدار جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، با محمدباقر قالیباف را مطرح می‌کند. مقام‌ها گفته‌اند که هیچ‌یک از این دیدارها هنوز برنامه‌ریزی نشده است.

کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیه‌ای گفت: «این‌ها گفت‌وگوهای دیپلماتیک حساسی هستند و ایالات متحده از طریق رسانه‌ها مذاکره نخواهد کرد.» او افزود: «این وضعیت در حال تحول است و گمانه‌زنی درباره دیدارها نباید تا زمانی که به‌طور رسمی از سوی کاخ سفید اعلام نشده‌اند، قطعی تلقی شود.»

برای ترامپ، چشم‌انداز مذاکرات این امکان را فراهم می‌کند که زمان بخرد تا تلاش کند تنگه هرمز را بازگشایی کند و خود را از بن‌بستی که تا حدی حاصل تصمیمات خودش است، خارج سازد. او شامگاه شنبه گفته بود اگر ایران ظرف ۴۸ ساعت تنگه را باز نکند، ایالات متحده نیروگاه‌های برق ایران را «نابود» خواهد کرد.

پس از مطرح شدن این تهدید، روشن شد که در صورت حمله به زیرساخت‌های برق ایران، پاسخ متقابل احتمالاً متوجه متحدان آمریکا در خلیج فارس خواهد شد — کشورهایی که خود در تلاش‌اند از گسترش جنگ جلوگیری کنند. اما در عین حال، برخی از اطرافیان ترامپ نگران بودند که عقب‌نشینی از این تهدید، نشانه‌ای از ضعف در برابر ایران تلقی شود.

در همان روز دوشنبه، مقام‌های ایرانی گفتند اعلام موضع ترامپ نشانه‌ای از عقب‌نشینی آمریکا است. رسانه دولتی ایران (صدا و سیما) گزارش داد: «ترامپ از ترس واکنش ایران، از اولتیماتوم ۴۸ ساعته خود عقب‌نشینی کرد.»

ترامپ اکنون با فشارهای داخلی و اقتصادی فزاینده‌ای برای بازگشایی تنگه هرمز روبه‌رو است. پیامدهای جهانی این جنگ باعث شده قیمت نفت و گاز از اواخر فوریه تا ۴۰ درصد افزایش یابد؛ بحرانی که به گفته رئیس آژانس بین‌المللی انرژی، اکنون از شوک‌های نفتی سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۹ نیز شدیدتر است.

اظهارات ترامپ درباره گفت‌وگو با ایران بلافاصله باعث کاهش نسبی قیمت انرژی شد، اما مشخص نیست بدون پیشرفت ملموس در مسیر پایان جنگ، این روند تا چه مدت دوام خواهد داشت. او بارها ارزیابی‌های خوش‌بینانه‌ای ارائه داده که به‌طور موقت نگرانی بازارها را کاهش داده، اما پس از آن قیمت‌ها دوباره افزایش یافته است.

ترامپ روز دوشنبه وعده داد که تنگه هرمز «به‌زودی» باز خواهد شد و «به‌صورت مشترک کنترل» می‌شود.

او در پاسخ به این پرسش که چه کسی این آبراه راهبردی را کنترل خواهد کرد، گفت: «شاید من؟ شاید من. من و آیت‌الله. هر کسی که آیت‌الله باشد.»