چرا تنگه هرمز برای امنیت غذایی جهان حیاتی است؟

می آنجل و تریستان ویه / خبرگزاری رویترز / ۱۷ مارس ۲۰۲۶

با ورود جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به سومین هفته خود، تحلیلگران هشدار می‌دهند که این درگیری، بازار جهانی کود را به‌ شدت مختل کرده و در کوتاه‌مدت، امنیت غذایی کشورهای درحال‌توسعه را با خطر جدی روبه‌رو کرده است.

در ادامه، تأثیر این جنگ بر قیمت، جریان تجارت و تولید کود را می‌خوانید: 

چرا تنگه هرمز برای تأمین کود حیاتی است؟ 

تولید کود فرایندی بسیار پرمصرف از نظر انرژی است و به‌شدت به گاز طبیعی به‌عنوان ماده اولیه وابسته است؛ به‌گونه‌ای که انرژی گاهی تا ۷۰ درصد از هزینه تولید را شامل می‌شود.

در نتیجه، بخش بزرگی از تولید جهانی کود در خاورمیانه انجام می‌شود و حدود یک‌سوم تجارت جهانی آن از طریق تنگه هرمز ــ مسیر باریک دریایی در امتداد سواحل ایران ــ عبور می‌کند. این مسیر با آغاز جنگ تقریباً بسته شده است.

حدود ۲۰ درصد نفت و گاز طبیعی مایع‌شده جهان نیز از همین تنگه عبور می‌کند. بسته شدن این مسیر، همراه با حملات موشکی و پهپادی در سراسر خلیج فارس، موجب توقف فعالیت بسیاری از تأسیسات انرژی منطقه شده است.

این وضعیت در ادامه باعث تعطیلی کارخانه‌های تولید کود در منطقه و فراتر از آن شده؛ درست در زمانی که کشاورزان نیم‌کرة شمالی در آستانة فصل کاشت بهاری قرار دارند و هرگونه تأخیر می‌تواند خسارت‌بار باشد.

چرا کود برای امنیت غذایی حیاتی است؟

به گفته مارینا سیمونوا، تحلیلگر مؤسسه آرگوس، نزدیک به نیمی از غذای جهان با استفاده از کود تولید می‌شود، بنابراین اختلال طولانی‌مدت در عرضه می‌تواند پیامدهای بزرگ و فوری برای دسترسی به مواد غذایی در پی داشته باشد.

در برخی کشورها، کود تا ۵۰ درصد از هزینه تولید غلات را تشکیل می‌دهد. سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد نیز هشدار داده است که بسیاری از کشورهای کم‌درآمد پیش از آغاز این جنگ هم از ناامنی غذایی رنج می‌بردند.

در کوتاه‌مدت، مهم‌ترین کودها، محصولات نیتروژنی مانند اوره هستند، زیرا در بسیاری از مزارع اگر کشاورزان حتی برای یک فصل آن را به‌کار نبرند، محصول به‌طور محسوسی کاهش می‌یابد. این مسئله درباره کودهای فسفاته و پتاسه تا این اندازه صادق نیست.

بازار جهانی اوره پیش از این درگیر کمبود عرضه بود؛ اروپا به دلیل از دست دادن گاز ارزان روسیه تولید خود را کاهش داده بود و چین نیز برای تأمین نیاز داخلی، صادرات انواع کود از جمله اوره را محدود کرده بود.

کدام کارخانه‌های تولید کود تعطیل یا تولیدشان را کاهش داده‌اند؟

شرکت «قطر انرژی» پس از توقف تولید گاز به‌ دنبال حملات به تأسیسات LNG این کشور، فعالیت بزرگ‌ترین کارخانه اوره جهان را متوقف کرده است.

در هند، یکی از بزرگ‌ترین بازارهای جهانی اوره، سه کارخانه تولید اوره به دلیل کاهش شدید واردات LNG از قطر، تولید خود را کاهش داده‌اند.

هند که نزدیک به یک‌پنجم جمعیت جهان را دارد، بیش از ۴۰ درصد از نیاز خود به اوره و کودهای فسفاته را از خاورمیانه تأمین می‌کند. این کشور اخیراً برای خرید ۱.۳ میلیون تُن اوره توافق کرده است، اما احتمال دارد بخشی از آن به‌موقع تحویل نشود.

بنگلادش چهار کارخانه از پنج کارخانه تولید کود خود را تعطیل کرده است. شرکت استرالیایی وس‌فارمرز نیز نسبت به تأخیر احتمالی در محموله‌های کود، از جمله اوره، هشدار داده است.

کارشناسان بانک‌های اسکوشیا و رابو هشدار داده‌اند که مصر ــ که ۸ درصد اوره صادرشده در سطح جهان را تأمین می‌کند ــ ممکن است پس از اعلام وضعیت «فورس ماژور» از سوی اسرائیل در صادرات گاز طبیعی به این کشور، برای تولید کود نیتروژنی با مشکل روبه‌رو شود.

برزیل تقریباً به‌طور کامل به واردات اوره وابسته است و نزدیک به نیمی از این واردات از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کند.

در ایالات متحده، کشاورزان از خالی بودن قفسه‌های فروشگاه‌ها خبر داده‌اند و این کشور در حال حاضر حدود ۲۵ درصد کمتر از نیاز فصلی خود کود در اختیار دارد.

به گفته تحلیلگران بانک اسکوشیا، صادرات جهانی اوره در ماه مارس امسال احتمالاً به حدود ۱.۵ میلیون تُن خواهد رسید؛ در حالی‌ که بدون محدودیت‌های چین این رقم به ۳.۵ میلیون تُن، و با صادرات کامل چین تا ۴.۵ تا ۵ میلیون تُن می‌رسید.

جنگ چه تأثیری بر قیمت کود گذاشته است؟

قیمت صادرات اوره در خاورمیانه تا روز جمعه گذشته حدود ۴۰ درصد افزایش یافته و از کمتر از ۵۰۰ دلار به بیش از ۷۰۰ دلار در هر تُن رسیده است (بر اساس داده‌های مؤسسه آرگوس).

در ایالات متحده نیز قیمت کود از آغاز جنگ تاکنون تا ۳۲ درصد افزایش نشان می‌دهد.

به گفته تحلیلگران، در صورت ادامه درگیری، قیمت کودهای نیتروژنی مانند اوره ممکن است تقریباً دو برابر شود.

کریس لاوسون، تحلیلگر مؤسسه CRU، می‌گوید با توجه به سهم بالای خاورمیانه در بازار جهانی، هیچ تولیدکننده‌ای در کوتاه‌مدت نمی‌تواند جای خالی عرضه از این منطقه را جبران کند.

او افزود روسیه که بزرگ‌ترین صادرکننده کود در جهان است، در حال حاضر به دلیل حملات پهپادی اوکراین با اختلال در عرضه روبه‌روست؛ و چین با وجود ظرفیت بالای تولید، همچنان صادرات خود را به‌منظور حفظ ذخایر داخلی محدود کرده است.