چرا ایران تنگه هرمز را مسدود می‌کند؟

نیویورک تایمز / ۱۲ مارس ۲۰۲۶

روز پنجشنبه، دو نفتکش در نزدیکی سواحل عراق مورد حمله قرار گرفته و در آتش سوختند؛ این تازه‌ترین مورد از سلسله حملاتی است که در جریان جنگ خاورمیانه، بخش انرژی جهانی را فلج کرده است.

ایران مسئولیت چندین حمله به کشتی‌های تجاری در خلیج فارس و تنگه هرمز را بر عهده گرفته است؛ آبراهی که در شرایط عادی، یک‌پنجم تولید نفت جهان از آن عبور می‌کند. تهران اعلام کرده است که اجازه نخواهد داد محموله‌های نفتی که به نفع ایالات متحده و متحدانش است، از این تنگه عبور کنند.

در پی این حوادث، قیمت نفت به محدوده ۱۰۰ دلار در هر بشکه جهش کرده و ده‌ها کشور را مجبور ساخته تا برای ثبات بخشیدن به اقتصاد خود، ذخایر استراتژیک انرژی‌شان را آزاد کنند.

حملات به خطوط کشتیرانی، موفقیتی استراتژیک برای ایران محسوب می‌شود؛ چرا که علیرغم تحت فشار بودنِ خودِ ایران در جریان درگیری‌ها، فشار اقتصادی سنگینی را بر ایالات متحده و متحدانش وارد کرده است. اقدامات تهران همچنین این پرسش را برانگیخته که آیا ایالات متحده برنامه‌ای برای مقابله با مسدود شدن طولانی‌مدت این تنگه داشته است یا خیر.

مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید ایران، در این باره گفت: «اهرم مسدودسازی تنگه هرمز باید همچنان مورد استفاده قرار گیرد.»

آخرین تحولات چیست؟

روز پنجشنبه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران مسئولیت حمله به یکی از دو نفتکش در سواحل عراق را بر عهده گرفت و اعلام کرد که این کشتی با پرچم جزایر مارشال، هشدارها را «نادیده گرفته و از آن‌ها سرپیچی کرده است».

یک گروه نظارت بر دریانوردی بریتانیا نیز اعلام کرد که کشتی سومی در نزدیکی دبی هدف یک پرتابه ناشناس قرار گرفته است. نگرانی‌های امنیتی در روز پنجشنبه همچنین باعث تعطیلی پایانه‌های صادرات نفت در عراق و عمان شد.

در مجموع، از زمان حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران در اواخر فوریه، بیش از ۱۰ فروند کشتی هدف قرار گرفته‌اند.

چرا تنگه هرمز تا این حد حیاتی است؟

تنگه هرمز آبراهی استراتژیک است که خلیج فارس را به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌کند. این تنها مسیر دریایی برای انتقال نفت، گاز طبیعی و سایر کالاها از خلیج فارس است. خط ساحلی ایران در تمام طول این تنگه و خلیج فارس امتداد دارد.

طبق اعلام آژانس بین‌المللی انرژی، در باریک‌ترین نقطه تنگه — میان ایران در شمال و شبه‌جزیره مسندمِ عمان در جنوب — عرض کانال قابل کشتیرانی برای ترافیک ورودی و خروجی، تنها حدود دو مایل (۳.۲ کیلومتر) است.

در زمان‌های عادی، حدود ۲۰ درصد از نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) جهان از این تنگه عبور می‌کند. مقصد بیشتر این سوخت‌های فسیلی آسیا، به‌ویژه چین، هند، ژاپن و کره جنوبی است.

علاوه بر نفتکش‌ها، کشتی‌های بزرگ دیگری مانند خودروبرها و کشتی‌های کانتینری نیز از این مسیر تردد می‌کنند. کالاهای صنعتی حیاتی از جمله هلیوم قطر، کود شیمیایی عمان و عربستان سعودی، و مواد اولیه پلاستیک از مجتمع‌های پتروشیمی عربستان و امارات نیز از هرمز می‌گذرند.

ایران چگونه مسیر تردد را مسدود می‌کند؟

ارتش ایران در حال حاضر از مزیت استراتژیک در خلیج فارس و تنگه هرمز برخوردار است و توانایی تهدید ترافیک کشتیرانی را دارد، حتی پس از آنکه بخش بزرگی از نیروی دریایی آن در حملات ایالات متحده و اسرائیل آسیب دیده است.

● پرتابه‌ها: از زمان آغاز جنگ، حداقل ۱۲ کشتی باری و نفتکش در خلیج فارس و تنگه هرمز هدف قرار گرفته‌اند که ایران مسئولیت چندین مورد را پذیرفته است. دقیقاً مشخص نیست از چه نوع سلاحی استفاده شده، اما ارتش ایران در طول این درگیری طیف وسیعی از موشک‌ها و پهپادها را به کار گرفته است.

● مین‌های دریایی: مرحله بعدی درگیری‌ها ممکن است شامل مین‌های دریایی باشد؛ مواد منفجره‌ای که اغلب بزرگتر از یک توپ ساحلی نیستند اما می‌توانند کشتی‌های عظیم را غرق کنند. به گفته مقامات آمریکایی، ایران روز پنجشنبه مین‌گذاری در تنگه هرمز را آغاز کرده است.

یک مقام آمریکایی اظهار داشت که اگرچه ایالات متحده ده‌ها فروند از کشتی‌های بزرگ مین‌گذار ایران را منهدم کرده، اما ایران از قایق‌های کوچک‌تری استفاده می‌کند که سپاه پاسداران صدها یا شاید هزاران فروند از آن‌ها را در اختیار دارد. ارتش آمریکا اعلام کرد از زمان شروع جنگ بیش از ۳۰ شناور مین‌گذار را منهدم کرده، اما هنوز مشخص نیست چه تعداد مین به طور واقعی در کف تنگه رها شده است.

● بیمه: حتی با وجود تعداد نسبتاً کم حملات، هزینه بیمه کشتی‌ها برای عبور از تنگه به شدت افزایش یافته و عملاً تردد را غیرممکن کرده است. پرزیدنت ترامپ گفته است که دولت آمریکا ممکن است پوشش بیمه‌ای مقرون‌به‌صرفه ارائه دهد، اما کارشناسان نسبت به این موضوع تردید دارند و هزینه‌ی احتمالی آن را بیش از ۳۰۰ میلیارد دلار تخمین می‌زنند.

● نفتکش‌های خودِ ایران: سال‌ها تحلیلگران نظامی بر این باور بودند که ایران تنگه را نخواهد بست زیرا برای صادرات نفت خود به آن نیاز دارد. اما تحلیلگران کشتیرانی می‌گویند در روزهای اخیر، ایران در حالی که دیگران را تهدید می‌کند، نفت خود را بارگیری و از تنگه عبور داده است. طبق داده‌های شرکت تحلیل کشتیرانی «لویدز لیست»، از اول مارس تاکنون دست‌کم ۱۰ نفتکش و کشتی حمل گاز از ایران خارج شده و از تنگه عبور کرده‌اند.

این وضعیت چه تاثیری بر قیمت انرژی در جهان دارد؟

آژانس بین‌المللی انرژی روز پنجشنبه اعلام کرد که جنگ در خاورمیانه باعث «بزرگترین اختلال در عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت» شده است.

در ایالات متحده، قیمت بنزین حدود ۲۰ درصد افزایش یافت. در اروپا، قیمت گاز طبیعی بیش از ۴۳ درصد جهش کرد و قیمت گازوئیل دو برابر شد. آسیا که تقریباً ۷۰ درصد از نفت خام عبوری از هرمز را دریافت می‌کند، سخت‌ترین ضربه را متحمل شده است؛ تا جایی که کشوری مانند پاکستان برای صرفه‌جویی در مصرف سوخت، هفته کاری را به چهار روز کاهش داده است.

در واکنش به این بحران، ۳۲ کشور عضو آژانس بین‌المللی انرژی در این هفته با آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر استراتژیک خود موافقت کردند که بزرگترین رقم در تاریخ است. با این حال، این اقدام قیمت‌ها را پایین نیاورد: قیمت نفت خام برنت روز پنجشنبه برای مدتی به بالای ۱۰۰ دلار بازگشت که حدود ۳۰ دلار بیشتر از زمان پیش از شروع جنگ است.

افزایش قیمت انرژی در سراسر اقتصاد جهانی طنین‌انداز شده، تورم را تشدید کرده و ثبات کشورهای جهان را به خطر انداخته است.

دونالد ترامپ همواره بر «سلطه انرژی» ایالات متحده به عنوان بزرگترین تولیدکننده نفت جهان تاکید کرده است، اما از آنجا که نفت یک کالای دارای قیمت جهانی است، افزایش قیمت نفت خام مستقیماً به معنای گران شدن بنزین در جایگاه‌های سوخت آمریکا خواهد بود، فارغ از اینکه این کشور چقدر در داخل تولید می‌کند.