یانار محمد، مدافع حقوق زنان عراق به قتل رسید

آدام نوسيتر / نیویورک تایمز / ۱۲ مارس ۲۰۲۶

یانار محمد، فمینیست و مدافع حقوق زنان عراقی که شبکه‌ای از خانه‌های امن را برای زنان آسیب‌دیده و قربانیان ایزدی خشونت‌های جنسی داعش ایجاد کرده بود، در تاریخ ۲ مارس در مقابل خانه‌اش در بغداد کشته شد. او ۶۵ سال داشت.

«سازمان آزادی زن در عراق»، گروهی که او یکی از بنیان‌گذارانش بود، در بیانیه‌ای اعلام کرد که دو فرد مسلح موتورسوار به سوی خانم محمد تیراندازی کردند و او بر اثر شدت جراحات در بیمارستان درگذشت.

دیده‌بان حقوق بشر مرگ او را «ضایعه‌ای عمیق» خواند. رزاو صالحی، پژوهشگر امور عراق در سازمان عفو بین‌الملل، این قتل را «حمله‌ای حساب‌شده برای خفه کردن صدای مدافعان حقوق بشر» توصیف کرد.

هر دو سازمان از دولت عراق خواستند تا درباره این قتل تحقیق کند؛ قتلی که به گفته عفو بین‌الملل، بخشی از الگوی ترورهای هدفمند فعالان حقوق بشر در این کشور است و احتمالاً توسط واحدهای وابسته به گروه‌های شبه‌نظامی «حشد الشعبی» انجام شده است. این گروه‌های شبه‌نظامی که عمدتاً شیعه هستند، اسماً تحت کنترل دولت قرار دارند اما بیشتر از تهران فرمان می‌برند.

عبدالامیر الشمری، وزیر کشور عراق، اعلام کرد که یک تیم تحقیقاتی برای بررسی این قتل تشکیل خواهد شد.

خانم محمد که برنده چندین جایزه بین‌المللی حقوق بشر بود، زندگی خود را وقف پناه دادن و مراقبت از قربانیان تجاوز، آزار جسمی و سایر بدرفتاری‌ها در جامعه‌ای کرد که حقوق اولیه زنان در آن تحت تهدید مداوم است.

به گفته این سازمان، آن‌ها ۱۰ خانه امن در مرکز و جنوب عراق ایجاد کرده بودند، اما جنت الغزی، همکار خانم محمد، در پیامکی اعلام کرد که به دلیل «آزارهای مداوم»، اکنون تنها ۶ خانه باقی مانده است. خود خانم محمد نیز همواره در معرض تهدیدهای جانی بود.

خانم محمد در سال ۲۰۱۷ به روزنامه «تریبون دو ژنو» گفته بود که این خانه‌های امن به صورت مخفیانه فعالیت می‌کنند و فاقد مجوز رسمی هستند، هرچند اکنون برخلاف گذشته، گاهی ارجاعات رسمی از سوی نهادهای دولتی دریافت می‌کنند.

بیش از ۲۰ سال، یانار محمد صدایی رسا در تظاهرات‌ها، تالارهای پارلمان عراق و مطبوعات بود. مبارزات او برای رهایی زنان از محدودیت‌های بنیادگرایان اسلامی و دولت، او را نزد هیچ‌کدام از این دو گروه محبوب نساخته بود.

او که به عنوان معمار آموزش دیده بود، در سال ۲۰۰۳ و پس از حمله به رهبری آمریکا که منجر به سرنگونی صدام حسین شد، از تبعید خودخواسته هشت‌ساله در لبنان و کانادا بازگشت. او کار خود را از کوچک شروع کرد؛ سازمان آزادی زن در عراق را در مرکز بغداد بنیان نهاد و دو اتاق امن باز کرد که به سه زن پناه می‌داد. در آن سال‌ها، او اسلحه حمل می‌کرد و گاهی با محافظ تردد می‌کرد. او برای ترویج دیدگاه‌های خود، روزنامه فمینیستی «المساوات» (برابری) را راه‌اندازی کرد.

تا سال ۲۰۱۲، سازمان او دو پناهگاه داشت. در سه سال بعد، این تعداد به پنج رسید؛ چرا که او تمرکز خود را بر کمک به زنان ایزدی گذاشت؛ اقلیت قومی تحت ستمی که توسط داعش به بردگی جنسی گرفته شده و مورد تجاوز جمعی قرار گرفته بودند. وب‌سایت این سازمان اعلام کرده است که در مجموع، آن‌ها «جان بیش از ۷۰۰ زن، دختر و افراد جامعه رنگین‌کمانی (L.G.B.T.Q)» را نجات داده‌اند.

مهیار کاظم، پژوهشگر ارشد «یونیورسیتی کالج لندن» که در تاسیس سازمان خانم محمد مشارکت داشت، پس از مرگ او در مجله آنلاین «کانتر فایر» نوشت: «تأسیس این پناهگاه‌ها، یانار محمد را در تقابل مستقیم با خانواده‌ها، اعضای قبایل، احزاب سیاسی مذهبی و بخش‌هایی از دولت عراق قرار داد.»

اما خانم محمد تاکید داشت که از به چالش کشیدن مراکز قدرت مردانه و سنتی عراق هراسی ندارد. او به تریبون دو ژنو گفته بود: «وقتی تغییر تدریجی را در یک فرد می‌بینم که خود را بازسازی می‌کند و سلامت می‌یابد، این منبع عظیمی از قدرت برای ادامه مبارزه به عنوان مدافع زنان است.»

او می‌گفت پناهگاه‌های سازمانش «تنها مکان‌های امنی هستند که زنان می‌توانند برای فرار از قتل‌های ناموسی به آنجا بروند»؛ قتل‌هایی که توسط اعضای آسیب‌دیده خانواده به دلیل گناهان ادراکی زنان و بدون مجازات انجام می‌شوند.

او هیچ اعتمادی به دولت عراق برای محافظت از زنان نداشت. او معتقد بود نهادهای کشور سرکوبگر باقی مانده‌اند و اغلب در برابر دیکته‌های اسلام بنیادگرا تسلیم می‌شوند.

تحصیلات خانم محمد در دانشگاه بغداد و در دوران رژیم سکولار اما خونریز بعثی صدام حسین انجام شد؛ دورانی که به زعم برخی، آزادی‌های بیشتری برای زنان وجود داشت. او حدود پنج سال پیش در مصاحبه‌ای با گروه فعال «ابتکار زنان برنده نوبل» گفت که دولت فعلی عراق «اجازه اجرای برنامه‌ای را داده است که حقوق زنان را نادیده می‌گیرد.»

در سال ۲۰۲۳، او بار دیگر به طور موقت به کانادا (که شهروند آن شده بود) گریخت، زیرا دولت عراق حکم بازداشت او را به اتهام «قاچاق انسان» صادر کرده بود. خانم محمد در مصاحبه‌ای با مجله «مناره» گفت که او دقیقاً به همان اقدامی متهم شده است که زنان را در برابر آن محافظت می‌کرد.

او و دیگر فعالان علیه قانون موسوم به «احوال شخصیه» عراق مبارزه کردند و امتیازاتی هم گرفتند (از جمله لغو ازدواج در ۹ سالگی)؛ اما زمانی که این قانون سرانجام در سال ۲۰۲۵ تصویب شد، ازدواج در ۱۵ سالگی و همچنین چندهمسری را به رسمیت شناخت.

او به «ابتکار زنان برنده نوبل» گفته بود: «سیاست‌های دولت بر پایه مذهب و به شدت پدرسالارانه و قبیله‌ای است و آن‌ها نفرت از زنان را ترویج می‌کنند.»

یانار محمد در ۲۵ نوامبر ۱۹۶۰ در بغداد متولد شد. او فرزند سوم از پنج فرزند حسن محمد (مهندس) و نجیبه صابر (معلم) بود.

او بعدها درباره اولین درس فمینیسم در زندگی‌اش نوشت؛ زمانی که در کودکی متوجه شد مادربزرگش در ۱۴ سالگی عروسِ کودک پدربزرگش شده است.

در نامه‌ای به مادرش که در سال ۲۰۰۳ از بی‌بی‌سی پخش شد، خانم محمد نوشت: «مادر عزیز... آن مرد “محترم” که تو هنوز او را پدر صدا می‌کنی، چگونه توانست به معصومیت یک دختر، کودکی در اوایل نوجوانی، تجاوز کند و او را شکنجه دهد؟ چه چیزی به او این حق را داده بود؟»

خانم محمد در رشته معماری در دانشگاه بغداد تحصیل کرد و در سال ۱۹۸۴ مدرک کارشناسی و در سال ۱۹۹۳ مدرک کارشناسی ارشد خود را دریافت نمود.

با دشوارتر شدن زندگی در عراق تحت تحریم‌های بین‌المللی پس از جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، او در سال ۱۹۹۵ ابتدا به لبنان و دو سال بعد به همراه همسر اول و پسرشان به کانادا گریخت. در سال ۱۹۹۸، زمانی که در تورنتو زندگی می‌کرد، سازمان «دفاع از حقوق زنان عراقی» را تأسیس کرد که پیش‌درآمد سازمان بعدی او بود.

مهیار کاظم نوشت که پس از بازگشت به بغداد در سال ۲۰۰۳، خانم محمد به طور فزاینده‌ای هدف تهدید قرار گرفت، به ویژه پس از آنکه یک روسری را در ملاء عام سوزاند. او در تظاهرات ضد دولتی سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۹ نقش فعالی داشت. وی به عنوان منتقد حضور آمریکا در عراق، در سال ۲۰۱۷ از پذیرش جایزه‌ای از سوی وزارت امور خارجه آمریکا خودداری کرد.

او در سال ۲۰۰۸ جایزه حقوق بشر بنیاد «گرابر» و در سال ۲۰۱۶ جایزه یادبود پروفسور «تورولف رافتو» را دریافت کرد.

خانم محمد که یک بار طلاق گرفته و دوباره ازدواج کرده بود، از خود همسر، یک پسر، چهار خواهر و برادر و پدرش را به یادگار گذاشته است. (سازمان او با استناد به مسائل امنیتی، درخواست کرد که نام اعضای خانواده‌اش فاش نشود.)

آقای کاظم نوشت که اخیراً او در فضای مجازی عراق به دلیل ترویج حقوق دگرباشان جنسی (L.G.B.T.Q) به درخواست حامیان مالی خارجی، مورد هجمه و بدگویی قرار گرفته بود. اما خانم محمد از خطراتی که او را تهدید می‌کرد آگاه بود.

او به «ابتکار زنان برنده نوبل» گفته بود: «دولت ابتدا با کارزارهای بدنام‌سازی و سپس با پرونده‌های دادگاهی شروع می‌کند تا شما را از فعالیت‌های حقوق بشری باز دارد. و اگر این‌ها جواب نداد، آن وقت شما را می‌ربایند و می‌کشند.»