چرا احمدی‌نژاد هنوز هم می‌تواند مفید باشد!

گریم وود / آتلانتیک

در نخستین روز جنگ ایران، خبر ترور رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنه‌ای، خبر حمله‌ای در نزدیکی خانه محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور ایران در سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۳ را تحت‌الشعاع قرار داد. بسیاری از کسانی که دوران ریاست‌جمهوری او را به یاد داشتند — دوره‌ای که با انکار هولوکاست، شیفتگی به بمب اتم، و تحمیل ایدئولوژی انقلاب اسلامی بر کشوری که از آن خسته شده بود — از گزارش‌های اولیه درباره ترور او ابراز خوشحالی کردند. احمدی‌نژاد در مقام رئیس‌جمهور نماد نوعی فاشیسم تئوکراتیکِ عوام‌فریبانه بود. در فیلم «دیکتاتور» محصول سال ۲۰۱۲، شخصیت ساشا بارون کوهن با گلایه می‌گوید: «همه دوستانم سلاح هسته‌ای دارند — حتی احمدی‌نژاد! و تازه شبیه خبرچین‌های سریال Miami Vice هم هست!»

با این حال، برای کسانی که فعالیت‌های احمدی‌نژاد پس از پایان ریاست‌جمهوری‌اش را دنبال کرده‌اند، هدف قرار گرفتن او بیشتر معماگونه بود. احمدی‌نژاد پس از ترک قدرت به‌شدت از حکومت ایران انتقاد کرده و در نتیجه، شورای نگهبان او را به‌طور رسمی از نامزدی در انتخابات ریاست‌جمهوری منع کرده است. بیش از ده سال است که او بیشتر به‌عنوان مخالف حکومت شناخته می‌شود تا حامی آن. پس چرا ایالات متحده یا اسرائیل باید او را ترور کنند؟

مئیر جاودانفر، که زندگی‌نامه‌ای درباره احمدی‌نژاد نوشته، به من گفت: «نمی‌فهمم چرا اسرائیل اساساً باید بخواهد او را بکشد. شاید برای تسویه‌حساب؟ منطقی به نظر نمی‌رسد.»

پاسخ این معما ممکن است این باشد که آنچه در ابتدا ترور به نظر می‌رسید، اساساً ترور نبوده است. برخلاف گزارش‌های اولیه، به گفته نزدیکان احمدی‌نژاد، او زنده است. (آن‌ها برای صحبت درباره وضعیت حساس کنونی خواستند نامشان فاش نشود.) شرایطی که به بقای او انجامیده، ممکن است با طولانی‌تر شدن جنگ اهمیت بیشتری پیدا کند. به گفته اطرافیان احمدی‌نژاد، صرف‌نظر از نیت اصلی حمله، این ضربه در عمل به نوعی عملیات «فرار از زندان» تبدیل شد که رئیس‌جمهور پیشین را از کنترل رژیم خارج کرد. روایت آن‌ها از رشته‌ای از رویدادهای آشفته که از پیش از آغاز جنگ شروع شده، نشان می‌دهد احمدی‌نژاد در بیرون از ساختار قدرت نیز دوستانی دارد.

مدت‌ها پیش از آغاز جنگ، حکومت تعداد اندکی محافظ در نزدیکی احمدی‌نژاد مستقر کرده بود — در ظاهر برای محافظت از یک شخصیت برجسته، اما در عمل برای زیر نظر داشتن او. رژیم هرگز دقیقاً نمی‌دانست با او چه کند. احمدی‌نژاد همچنان در ایران محبوبیت دارد و به‌عنوان رئیس‌جمهور پیشین که زمانی به حلقه‌های درونی قدرت نزدیک بوده است (گفته می‌شود رهبر جدید، مجتبی خامنه‌ای، در انتخابات و تجدید انتخاب او به ریاست‌جمهوری دست برده بود)، از سازوکارهای حکومت اطلاعات خطرناکی در اختیار دارد. در سال ۲۰۱۸، حسین دهقان، وزیر دفاع پیشین، احمدی‌نژاد را به «درِ مسجد» تشبیه کرد که نمی‌توان آن را سوزاند یا دور انداخت، مگر آنکه کل مسجد به آتش کشیده شود. جاودانفر می‌گوید: «بازداشت احمدی‌نژاد می‌تواند رژیم را بی‌ثبات کند. او چیزهای بسیار زیادی درباره آن می‌داند.»

حدود یک ماه پیش، پس از اعتراضات ژانویه، آزادی رفت‌وآمد او بیش از پیش محدود شد، تلفن‌هایش ضبط شد و شمار محافظان از چند نفر به حدود ۵۰ نفر افزایش یافت. این محافظان چند صد متر دورتر از محل سکونت احمدی‌نژاد، در ورودی یک بن‌بست در محله نارمک در شمال‌شرق تهران مستقر بودند. آن‌ها در آن خیابان — که چند خانه و یک دبیرستان در آن قرار دارد — یک ایست بازرسی ایجاد کردند.

در حمله ۲۸ فوریه، هدف نه خانه احمدی‌نژاد، بلکه نیروهای امنیتی مستقر در نزدیکی آن بود. (به گزارش الجزیره، این حمله همچنین به مدرسه برخورد کرد و دو کودک را کشت.) در هرج‌ومرجی که پس از آن به وجود آمد، ظاهراً احمدی‌نژاد و خانواده‌اش از خانه گریختند و مخفی شدند. دولت تصور می‌کرد او کشته شده و خبر مرگش از طریق کانال‌های رسمی و همچنین روزنامه اصلاح‌طلب «شرق» اعلام شد.

وقتی شایعاتی درباره فرار احمدی‌نژاد مطرح شد، عناصر مختلف درون رژیم بلافاصله گمان کردند او برای شرکت در یک کودتا از کشور خارج شده است. تنها بیانیه عمومی احمدی‌نژاد از زمان حمله، مرثیه‌ای کوتاه برای رهبر جمهوری اسلامی بود — بیانیه‌ای که ظاهراً با هدف نشان دادن زنده بودن او و رفع این گمانه‌زنی صادر شد که شاید خود را دشمن حکومت اعلام کرده باشد. محل اقامت او برای دولت ناشناخته است.

ممکن است اسرائیل یا ایالات متحده قصد کشتن احمدی‌نژاد را داشته‌اند، اما هدف را به‌درستی نزده‌اند. چنین احتمالی عجیب است، زیرا به این معناست که آمریکا و اسرائیل در فهرست ترورهای خود جایگاه بالایی به سیاستمداری داده‌اند که دیگر دوست رژیم محسوب نمی‌شود. احتمال دیگر این است که بمباران نارمک با هدف آزاد کردن احمدی‌نژاد انجام شده باشد. اما این فرض نیز پرسش‌های دیگری ایجاد می‌کند: چرا او را آزاد کنند، آن هم فقط برای اینکه پس از آن مخفی شود؟ و اصلاً چرا باید او را آزاد کنند، با توجه به اینکه سال‌هاست از قدرت کنار رفته است؟

طرفداران احمدی‌نژاد می‌گویند او هنوز از حمایت مردمی برخوردار است و هر دولت پس از جنگ احتمالاً می‌خواهد از این حمایت بهره ببرد. اگر رژیم کنونی دوام بیاورد، برای حفظ مشروعیت به هر میزان حمایت که بتواند به دست آورد نیاز خواهد داشت. اگر هم دوام نیاورد، ایالات متحده ممکن است به کسی نیاز داشته باشد که شناختی نزدیک — هرچند قدیمی — از ساختار دولت ایران داشته باشد تا در شکل‌دهی به آنچه پس از آن می‌آید نقش ایفا کند. در این صورت، احمدی‌نژاد همچنان می‌تواند مفید باشد.